Cumhuriyet devrinde Arap Harfleriyle Yazılmış Bir Mesnevi: ‘Kıssa-i Ashāb-ı Fı̄l’

Öz

Fil Suresi’nin Kur’an-ı Kerim’de ve dinî kaynaklarda yer alan biçimleri Türk edebiyatının muhtelif eserlerinde kendine yer bulur. Kıssa özelliği gösteren ve tahkiye geleneğine uygunluğuyla öne çıkan “Fil Vakası” dinî, edebî ve tarihî yönleriyle farklı disiplinlerde incelenmiştir. Bu çalışmada Fil Vakası ve Suresi’ni Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatında şiir türüne taşıyan Ali Baki’nin (1897-1956) Ḳıṣṣa-i Aṣḥāb-ı Fīl eseri incelenmiştir. Şiiri özgün kılan noktalar muhtevası ve eserin klasik Türk edebiyatının tür ve söylem biçimine uygun şekilde yazılmış olmasıdır. Ayrıca Arap harfleri ve klasik Osmanlı imlası ile kaleme alınması eseri, çoğu çağdaşından farklı bir konuma taşır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden betimsel metot tercih edilmiştir. Kur’an-ı Kerim ve incelemeye esas olan şiir arasındaki doğrudan yahut dolaylı münasebetler metinlerarası teknikler ve manzum hikâye unsurları aracılığıyla açıklanmıştır. Bu çalışmanın amacı sureye yönelik farklı görüşlerin tespiti ve değerlendirmesinden ziyade olay ve surenin edebî bir eserde kazandığı estetik değere odaklanmaktır. Bu doğrultuda eser hem dış yapı hem de iç yapısı bakımından ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Yapılan inceleme neticesinde Ali Baki’nin Ḳıṣṣa-i Aṣḥāb-ı Fīl mesnevisini Fil Vakası’nın genel kabul gören tefsirine göre tasarladığı, şekil ve dil bakımından halk ve klasik şiirinin özelliklerini tek bir eserde harmanlamayı başardığı anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Edebiyatı
• Fil Suresi
• Fil Vakası
• Ḳıṣṣa-i Aṣḥâb-ı Fîl
• Ali Baki

A Mesnevi Written in Arabic Letters in the Republican Era: “Kıssa-i Ashâb-ı Fîl”

Abstract

The forms of Surah Al-Fil found in the Qur’an and religious sources have also been incorporated into various works of Turkish literature. The "Incident of the Elephant" is a qissa that conforms to narrative traditions, examined from religious, literary, and historical perspectives across disciplines. This study analyses Ali Baki’s (1897–1956) work Ḳıṣṣa-i Aṣḥāb-ı Fīl, which adapts the Incident of the Elephant and the Surah into the poetic genre of Turkish literature from the Republican era. The poem's originality lies in its content and adherence to classical Turkish literature's genre and discourse style. Moreover, the fact that it was written in Arabic script and classical Ottoman orthography distinguishes it from many of its contemporaries. The study employs a qualitative research approach, precisely the descriptive method. The direct or indirect relationships between the Qur’an and the analysed poem are explained through intertextual techniques and elements of verse narratives. This study aims to emphasise the aesthetic value that both the event and the surah bring to a literary work rather than to assess different interpretations of the surah. In this context, the work has been analysed in detail in terms of both its external and internal structure. The analysis indicates that Ali Baki created Ḳıṣṣa-i Aṣḥāb-ı Fīl by utilising prevalent interpretations of the Incident, effectively merging aspects of both folk and classical poetry in terms of form and language features.

Keywords

• Turkish-Islamic Literature
• Surah Al-Fil
• The Incident of the Elephant
• Ḳıṣṣa-i Aṣḥâb-ı Fîl
• Ali Baki.

Kaynakça

1. Abduh, Muhammed. Tefsîru Cüz-i Amme. Mısır: Matba’atü Mısır, 2010.
2. Ali, Cevâd. Mufassal fî Târîhi’l-Arab Kable’l-İslâm. Bağdat: y.y., 1993.
3. Ali Baki. Yeni Doğan. Ankara: Milli Kütüphane, 06 Mil A 5302, 38b-40a.
4. Aktulum, Kubilay. Metinlerarası İlişkiler. Ankara: Öteki Yayınevi, 2000.
5. Altınok, Baki Yaşa. Sıdkî Baba’nın Oğlu Ali Bâkî Gül Baba Dîvânı. Ankara: Helke Yayıncılık, 2017.
6. Apaydın, Mehmet. “Ṭayr-Bulut İlişkisi ve Fil Sûresinin Anlamı”, Hitit İlahiyat Dergisi 20/2 (Aralık 2021), 375-516. https://doi.org/10.14395/hid.981812
7. Azimli, Mehmet. “Fil Hadisesi Hakkında Bazı Mülahazalar”. Hikmet Yurdu 1/2 (Temmuz-Aralık 2008), 45-55.
8. Banarlı, Nihâd Sâmi. Resimli Türk Edebiyâtı Târihi. 1. Cilt, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1998.

9. Bayram, Mikâil. Fil Olayı’nın Mahiyeti ve Fil Sûresi. Konya: Çizgi, 2018.
10. Belazurî. Ensabu’l-Eşraf. 1. Cilt. Dımeşk: yy, 1997.
11. Bilgegil, Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri (Belâgât). İstanbul: Enderun Kitabevi. 2. Basım, 1989.
12. Cebeci, Dilaver. Türk’e Dair. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1. Basım, 2001.
13. Çağrıcı, Mustafa. “Fîl Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/69-70. Ankara: TDV Yayınları, 1996.
14. Evis, Ahmet. Türk Romanında Postmodernizm -Teori ve İnceleme-, İstanbul: Kriter Yayınları, 1. Basım, 2021.
15. Fayda, Mustafa. “Fil Vak‘ası”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/70-71. Ankara: TDV Yayınları, 1996.
16. Ferâhî, Abdulhamîd. Tefsîru Nizâmi’l-Kur’ân ve Te’vîlu’l-Furkân bi’l-Furkân. Azamgarh: Dâiratu’l-Hamîdiye, 2008.
17. Günaydın, Yusuf Turan. “Amasyalı Bir Bektaşî Şairi Ali Bâkî Gül ve Balık Destanı”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 14/45 (2008), 155-264.
18. Güvel, Orhan. “Kur’an Yorumunda Hamîduddîn el-Ferâhî’nin Nazm Metodu ve Fil Suresi Tefsiri”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (2018), 54-85.
19. İbn İshak. Siret-ü İbni İshak. Konya: Hayra Hizmet Vakfı Neşriyatı Yayınları, 1981.
20. Kafesoğlu, İbrahim. Türk-İslam Sentezi. İstanbul: Aydınlar Ocağı Yayınları, 1985.
21. Kaplan, Hasan. Bâkî’nin Ses Dünyası, İstanbul: DBY Yayınları, 2017.
22. Kaplan, Hasan. “Naattan Şefaate, İstimdaddan İstişfaya: Süleyman’ın Şefaat-nameleri”. Ağız ve Dil Araştırmalarına Adanan Bir Ömür Prof. Dr. Jale Öztürk’e Armağan. haz. Hasan Kaplan-Ahmet Haşimi. 163-202. Ankara: Sonçağ Yayınları, 1. Basım, 2022.
23. Kaplan, Hasan - Esmer, Büşra. “Cumhuriyet Devrinde Arap Harfleriyle Yazılmış Bir Mesnevi: Ali Baki Gül’ün Ashâb-ı Kehf Kıssası”. HİKMET-Akademik Edebiyat Dergisi 9/9 (Ekim 2023), 52-97. https://doi.org/10.28981/hikmet.1327818
24. Kaya, Osman. “Fîl Sûresine Klasik ve Modern Yaklaşımlar Bağlamında Allah’ın Yardımı”. İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 4/9 (Haziran 2021), 166-209.
25. Kazancı, Ahmet Lütfi. “Ebrehe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/79-80. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
26. Koncu, Hanife. “Bir Ashâb-ı Kehf Kıssası: Hâzâ Kıssa-i Ashâbü’l-Kehf”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 10/10 (Haziran 2013), 275-318.
27. Özel, Recep Orhan. “Fil Sûresi ile İlgili Modern Yorumların Kritiği”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 4/2 (Ekim 2020), 337-371. https://doi.org/ 10.31121/tader.730015
28. Saraç, M. A. Yekta. Klâsik Edebiyat Bilgisi Biçim-Ölçü-Kafiye. İstanbul: Gökkubbe Yayınları, 3. Basım, 2010.
29. Taberî, İbn Cerîr, Câmiu’l-Beyân an Te’vâl Âyi’l-Kur’ân, (thk. Ahmed Abdurrâzık el-Bekrî vd.), Dâru’s-Selâm, Kahire, 2009.
30. Tahir, Mahmud Muhammed Yakub. Esbâbü’l-hata’ fi’t-tefsîr. Dammâm: Dâru İbni’l-Cevzî, 1425/2004.
31. Tılfarlıoğlu, Musa. “Mahlas Beyitlerinden Hareketle Leyla Hanım Divanı’nda Benlik Algısı ve Benlik Saygısı”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 9/2 (01 Nisan 2023), 341-365. https://doi.org/10.20322/littera.1265062.
32. Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 9. Cilt. İstanbul: Azim Dağıtım, 2011.