Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’inin Propp’un Biçimbilimsel Yöntemine Göre İncelenmesi

Öz

Hüsrev ü Şîrîn, Şeyhî (ö.834/1431[?]) tarafından 1421-1429 tarihleri arasında yazıldığı tahmin edilen, Nizâmî’nin (ö.611/1214[?]) aynı adla kaleme aldığı Farsça mesnevisinin Türkçe tercümesidir. İki kahramanlı aşk mesnevisi olan Hüsrev ü Şîrîn, Sasani hükümdarının oğlu Hüsrev ile Ermen melikesinin yeğeni Şîrîn’in macerasını konu alır. Bu mesnevide bir aşk üçgeni bulunmakta olup Ferhâd karakteri de Şîrîn’e âşıktır. Rus halkbilimcisi Vladimir Propp’un (ö.1970) dönem ve yazar gibi metin dışı unsurları dikkate almayarak yalnızca metin içi unsurlara odaklandığı Masalın Biçimbilimi adlı kitabında Rus halk masalları üzerinde uyguladığı yönteme göre masalın değişmez kişileri, bu kişilerin işlevleri ve eylem alanları vardır. Bu makale kapsamında Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’i, Propp’un Masalın Biçimbilimi adlı kitabında açıkladığı yönteme göre incelenmiştir. Bu makalenin amacı; Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’inin yapısal unsurlarının metin içindeki işlevlerini Propp’un yöntemiyle ortaya koymaktır. Bu yöntem ışığında eser; tahkiye öncesi, tahkiye kısmı ve tahkiye sonrası şeklinde üç bölüme ayrılmış ve âgâz-ı dâstân ile başlayan tahkiye kısmı, Propp’un yöntemi dikkate alınarak bir bütün hâlinde incelenmiştir. İnceleme sırasında tahkiye kısmı kesitlere ayrılmış, şahıslar ve eylem alanları sıralanmış, aranan objeler ortaya konmuş, sorunlar ve bunların çözümleri belirlenmiş, zaman ve mekân ile ilgili bilgiler açıklanmıştır. İnceleme neticesinde Hüsrev ü Şîrîn’in Propp’un Masalın Biçimbilimi adlı kitabında işaret ettiği kişileri, kişilerin işlevlerini ve eylem alanlarını büyük ölçüde karşıladığı sonucuna varılmıştır. Bu bağlamda çift kahramanlı aşk mesnevilerinin masallarla yapı bakımından ortak unsurlar taşıyıp taşımadığı tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mesnevi
• Şeyhî
• Hüsrev ü Şîrîn
• Vladimir Propp
• Biçimbilimsel Yöntem

An Analysis Of Şeyhî’s Hüsrev ü Şîrîn with Propp’s Formology Method

Abstract

Hüsrev ü Şîrîn, translated by Şeyhî (d.834/1431[?]) between 1421 and 1429, is a Turkish adaptation of the Persian masnavi bearing the same title by Nizâmî (d.1214[?]). As a romantic narrative centered on two heroic, the story recounts the love affair between Hüsrev, the son of a Sasanian king, and Şîrîn, the niece of an Ermen queen. The plot features a love triangle in which another character, Ferhâd, is enamored with Şîrîn. This article examined Şeyhî’s Hüsrev ü Şîrîn using Vladimir Propp’s morphological method, originally developed in his book Morphology of the Folktale, whichere he identified invariant narrative functions and character roles within Russian folktales. By excluding extra-textual elements and focusing solely on the internal narrative structure, Propp’s method allows for systematic analysis of the text’s storytelling components. This article divided masnavi into three sections: pre-narrative, narrative, and post-narrative. The analysis concentrated on the narrative core, the main story that begins with the âgâz-ı dâstân (beginning of the story). During the analysis; the narrative part of the masnavi was divided into sections, the persons and fields of action were listed, the objects sought were revealed, the problems and their solutions were determined, and information about time and space was explained. In this section, Propp’s method was applied to determine the presence and functions of character types as well as their respective spheres of action. The findings suggested that Şeyhî’s Hüsrev ü Şîrîn largely align with Proppian narrative roles and functions, supporting the argument that classical masnavis share structural features with folktales. In this context, it was discussed whether double heroic romantic masnavis have common elements with fairy tales in terms of structure.

Keywords

• Masnavi
• Şeyhî
• Hüsrev ü Şîrîn
• Vladimir Propp
• Formology Method

Kaynakça

1. Ay, İlknur. “Akşemsettinzâde Hamdullah Hamdî’nin Yusuf ve Züleyha Mesnevisi Üzerine Biçimbilimsel Bir İnceleme”. E-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi S 12 (2014), 117–142.
2. Biltekin, Halit. “Şeyhî”. İslam Ansiklopedisi. C. 39, ss. 80-82. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
3. Barthes, Roland. Göstergebilimsel Serüven. çev. Mehmet Rifat-Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1993.
4. Bayram, Yavuz. “Tahkiye Esaslı Metinlerin Çözümünde Biçimbilimsel Yöntem ve Hüsn ü Aşk Örneği”. Eser-i Aşk Şeyh Gâlib Hakkında Makaleler ve Bibliyografya. ed. Hanife Koncu-Müjgan Çakır-Leyla Alptekin Sarıoğlu, 321-339. İstanbul: Dergâh, 2016.
5. Çelebioğlu, Âmil. Türk Edebiyatı’nda Mesnevi (XV. yüzyıla kadar). İstanbul: Kitabevi, 1999.
6. Greimas, Algirdas Julien. Semantique Structurale Recherche de Methode. Paris: Librairie Larousse, 1966.
7. Günay, Umay. “Türk Masallarına Propp Metodunun Uygulanışı”. Folklor/Edebiyat S. 29(115) (2023), 605-622.
8. İnce, Muhammet. “Vladimir Propp’un Yapısal Anlatı Çözümleme Yöntemi Işığında Hüsn ü Aşk Mesnevisinin Yapısal Yönden İncelenmesi”. Journal of Social Sciences and Humanities S. 2(1) (2018), 81–95.

9. Kartal, Ahmet. Doğu’nun Uzun Hikâyesi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2014.
10. Özyıldırım, Ali Emre. Mâşî-zâde Fikrî Çelebi ve Ebkâr-ı Efkâr’ı: On Altıncı Yüzyıldan Sıradışı Bir Aşk Hikâyesi. İstanbul: Dergâh, 2017.
11. Propp, Vladimir. Masalın Biçimbilimi. çev. Mehmet Rifat-Sema Rifat. İstanbul: Alfa, 2024.
12. Rifat, Mehmet. Yaklaşımlarıyla Eleştiri Kuramları. İstanbul: Sel, 2008.
13. Şan, Funda. Şeyhî'nin Husrev ü Şîrîn’i: İnceleme-Metin-Çeviri-Dizin/Sözlük. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2017.
14. Şentürk, Ahmet Atillâ. XVI. Asra Kadar Anadolu Sahası Mesnevilerinde Edebî Tasvirler. İstanbul: Kitabevi, 2002.
15. Timurtaş, Faruk Kadri. Şeyhî ve Husrev ü Şîrîn’i: İnceleme-Metin. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1980.
16. Ünver, İsmail. Mesnevi. Türk Dili: Aylık Dil Dergisi C. LI, S. 414-416-417 (1986), 432–438.
17. Yiğit, Süleyman. “Lâmi’î’nin Vâmık u Azrâ Mesnevîsinin Vladimir Propp’un Masal Çözümleme Metoduna Göre İncelenmesi”. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi S. 6 (2018), 76–95.
18. Yücel Çetin, Derya. “Şeyyâd Hamza’nın Yusuf u Zeliha Mesnevisinin Biçim Bilimsel Yöntemle Çözümlemesi”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi S. 25 (2021), 124–137.