Bozkır Geleneği ve Tabiiyet Söyleminin Dönüşümü: 1570 ve 1597 Belgeleri Işığında Moskova-Sibir Hattında Diplomasi

Öz

Bu çalışma, Moskova ile Sibir arasındaki diplomatik ilişkileri Küçüm Han dönemi yazışmaları üzerinden incelemektedir. Söz konusu yazışmalar Türkiye’de müstakil olarak ele alınmamış ve mevcut literatürde diplomatik dil bağlamında sınırlı biçimde değerlendirilmiştir. Bilhassa Sibirya’nın Kozak Atamanı Yermak tarafından istilası sonrası Moskova-Sibir ilişkileri, salt askeri bir çatışma olarak değil, iki farklı diplomatik dil ve meşruiyet anlayışının karşılaşması olarak da ele alınmalıdır. Bu doğrultuda çalışmanın başlıca amacı, Moskova’nın, bozkır diplomasisine ait olan ve Altın Orda aracılığıyla tecrübe ettiği diplomatik unsurları Sibir hattındaki muhataplarıyla ilişkilerinde nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymaktır. Bu amaca matuf olarak Rossiyskiy Gosudarstvennıy Arhiv Drevnih Aktov’da yer alan 130 ve 131 numaralı fonlardaki 1570 ve 1597 tarihli belgeler karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. İnceleme sonucunda, 1570 tarihli belgede görülen görece eşitlik ve mütekabiliyet esasına dayalı diplomatik dilin, 1597 belgelerinde yerini hizmete alma, ihsan, merhamet ve himaye söylemleri üzerinden kurulan tek taraflı bağlılık anlayışına bıraktığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Küçüm Han
• Moskova
• Tabiiyet
• Sibirya

The Transformation of Steppe Tradition and the Discourse of Subordination: Diplomacy on the Muscovy-Siberian Frontier in Light of the 1570 and 1597 Documents

Öz

This study examines diplomatic relations between Muscovy and Sibir through the correspondence dating from the reign of Kuchum Khan. These documents have not previously been treated as an independent subject of study in Turkey and have received only limited attention in the existing literature from the perspective of diplomatic language. In particular, relations between Muscovy and Sibir following the invasion of Siberia by the Cossack Ataman Yermak should be approached not merely as a military conflict, but also as an encounter between two distinct diplomatic languages and conceptions of legitimacy. Accordingly, the principal aim of this study is to demonstrate how Muscovy transformed the diplomatic practices of the steppe—practices with which it had become familiar through the Golden Horde—in its relations with its counterparts in the Sibir frontier. To this end, documents dated 1570 and 1597 from fonds 130 and 131 of the Russian State Archive of Ancient Acts (Rossiyskiy Gosudarstvennyy Arkhiv Drevnikh Aktov, RGADA) were analysed comparatively. The analysis reveals that the diplomatic language of the 1570 document, which was based on a relative degree of equality and reciprocity, had by 1597 given way to a unilateral conception of subordination articulated through the discourses of service, favour, mercy, and protection.

Anahtar Kelimeler

• Kuchum Khan
• Moscow
• Subordination
• Siberia

Kaynakça

1. Rossiyskiy Gosudarstvennıy Arhiv Drevnih Aktov (RGADA) [Rusya Devlet Eski Belgeler Arşivi], Moskova. Fond 130, Opis 1, Delo 2 (1626). Fond 130, Opis 2, Delo 1 (1570). Fond 131, Opis 1, Delo 1 (1597).
2. Aktı istoriçeskie, sobrannıe i izdannıe Arheografiçeskoyu komissieyu. Cilt 1: 1334-1598. Sankt-Peterburg: Tipografiya II Otdeleniya Sobstvennoy E. İ. V. Kantselyarii, 1841.
3. Sibir Hanlığı Kronikleri I: Yesipov Kroniği. Çevirenler Fatih Ünal, Murat Özkan, Mesut Karakulak, Zafer Sever ve Harun Arslantürk. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
4. Sibir Hanlığı Kronikleri II: Stroganov Kroniği. Çevirenler Fatih Ünal, Murat Özkan, Mesut Karakulak, Zafer Sever ve Harun Arslantürk. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
5. Sibir Hanlığı Kronikleri III: Remezov Kroniği. Çevirenler Fatih Ünal, Murat Özkan, Mesut Karakulak, Zafer Sever ve Harun Arslantürk. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
6. Sobranie gosudarstvennıh gramot i dogovorov, hranyaşçihsya v Gosudarstvennoy kollegii inostrannıh del. Cilt 2. Moskva: Tipografiya Selivanovskogo, 1819.
7. Abdirov, Murat. Han Kuçum: İzvestnıy i neizvestnıy. Almatı: Jalın, 1996.
8. Acar, Serkan. “Sibir Hanlığı.” Avrasya’nın Sekiz Asrı: Çengizoğulları içinde, editörler Hayrunnisa Alan ve İlyas Kemaloğlu, 388-406. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2016.

9. Akbaba, Yusuf. “Bir Hanedanın Dağılışı: Rus Arşiv Belgelerinde Küçüm Han Ailesi Kadınlarının Durumu.” Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Özel Sayı (2025): 1727-1746. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1760109.
10. Akbaba, Yusuf. “Esaretten Rus Hizmetine Bir Sibir Hanzadesi: Rus Arşiv Belgeleri Işığında Küçüm Han Oğlu Altanay.” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, no. 44 (2025): 29-39. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1605342.
11. Atlasi, Hadi. Sibir Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
12. Bahruşin, Sergey V. Nauçnıe trudı. Cilt 3. Moskva: İzdatelstvo Akademii nauk SSSR, 1955.
13. Belyakov, Andrey V. “Russko-sibirskie diplomatiçeskie kontaktı po svedeniyam Titulyarnika 1577 g.: Novoe proçtenie starıh dokumentov.” Drevnyaya Rus. Voprosı medievistiki, no. 1 (2021): 56-65.
14. Belyakov, Andrey V., Denis N. Maslyujenko ve Elena A. Ryabinina. “Vneşnepolitiçeskiy kontekst russkogo pohoda na Ob protiv Kuçuma v avguste 1598 g.” İstoriya narodov Rossii v issledovaniyah i dokumentah içinde, 9: 106-116. Moskva: İnstitut rossiyskoy istorii RAN, 2022.
15. Berber, Oktay. “Devlet Teşkilatı Açısından Bozkır Diplomasisi Kavramı Üzerine Düşünceler.” Türkistan’dan Anadolu’ya Tarih Yazıları: Prof. Dr. Muhammet Beşir Aşan Armağanı içinde, 66-80. İzmir: Duvar Yayınları, 2025.
16. Fayzrahmanov, Gabdelbar. İstoriya tatar Zapadnoy Sibiri. Kazan: Tatarskoe knijnoe izdatelstvo, 2007.
17. Gorskiy, Anton A. Moskva i Orda. Moskva: Nauka, 2000.
18. Halperin, Charles J. Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History. Bloomington: Indiana University Press, 1985.
19. İshakov, Damir. Vvedenie v istoriyu Sibirskogo hanstva. Kazan: İnstitut istorii im. Ş. Mardjani, 2006.
20. Karakulak, Mesut. “Haydut ve Devlet: Yermak’ın Batı Sibirya Seferi.” Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 17, no. 27 (Güz 2019): 273-296. https://doi.org/10.17518/canakkalearastirmalari.661192.
21. Kemaloğlu, İlyas. Altın Orda ve Rusya: Rusya Üzerindeki Tatar Etkisi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022.
22. Kemaloğlu, İlyas. “Sibir Hanlığı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ek Cilt 2, 504-506. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
23. Khodarkovsky, Michael. Türkistan ve Avrasya Steplerinde Rus Yayılmacılığı. Çeviren Mehmet Akif Koç. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
24. Kuhistanî, Mesud b. Osman. “Tarih-i Ebü’l-Hayr Hanî.” Materialı po istorii kazahskih hanstv XV-XVIII vekov: İzvleçeniya iz persidskih i tyurkskih soçineniy içinde, hazırlayanlar Sapar K. İbragimov vd., 135-171. Alma-Ata: Nauka Kazahskoy SSR, 1969.
25. Maslyujenko, Denis N. ve Aleksey V. Parunin. “Russkie istoçniki.” Tyumenskoe i Sibirskoe hanstva içinde, editör Denis N. Maslyujenko vd., 32-54. Kazan: İzdatelstvo Kazanskogo federalnogo universiteta, 2018.
26. Maslyujenko, Denis N. ve Elena A. Ryabinina. “Sibirsko-moskovskie otnoşeniya.” Tyumenskoe i Sibirskoe hanstva içinde, editör Denis N. Maslyujenko vd., 116-131. Kazan: İzdatelstvo Kazanskogo federalnogo universiteta, 2018.
27. Miller, Gerard Friderik. Opisanie Sibirskago tsarstva i vseh proizşedşih v nem del ot naçala a osoblivo ot pokoreniya ego Rossiyskoy derjave po siy vremena kniga pervaya. Sankt-Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy akademii nauk, 1750.
28. Nebolsin, Pavel. Pokorenie Sibiri. Sankt-Peterburg: İzdatelstvo Glazunova i Komp., 1846.
29. Neumann, Iver B. “Europeans and the Steppe: Russian Lands under the Mongol Rule.” International Orders in the Early Modern World: Before the Rise of the West içinde, editörler Shogo Suzuki vd., 12-33. Londra: Routledge, 2014.
30. Neumann, Iver B. The Mongol Connection: Russia’s Asian Entry into European Politics. Working Paper no. 841. Oslo: Norwegian Institute of International Affairs, 2010.
31. Ostrowski, Donald. Muscovy and the Mongols: Cross-Cultural Influences on the Steppe Frontier, 1304-1589. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
32. Özcan, Altay Tayfun. Moğol-Rus İlişkileri (1223-1341). İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022.
33. Özkan, Murat. “Sibir Hanlığı Tarihine Dair Bir Kaynak İncelemesi: Yesipov Kroniği.” Genel Türk Tarihi Kaynakları içinde, editör Mehmet Alpargu vd., 197-209. Ordu: Ordu Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2019.
34. Parunin, Aleksey V. “Obrazı proşlogo v diplomatiçeskoy perepiske Moskvı s Nogayskoy Ordoy i dinastiey sibirskih Şibanidov v kontse XV-XVI vv.” Vestnik Tomskogo gosudarstvennogo universiteta. İstoriya, no. 61 (2019): 133-136.
35. Rahimzyanov, Bulat R. “Kontaktı Moskvı s sibirskimi Çingisidami vo vtoroy polovine XVI v.: Voennoe protivostoyanie, poçetnıy plen i legitimizatsiya prava na ‘vısokuyu ruku’.” Tatarskie murzı i dvoryane: İstoriya i sovremennost içinde, 17-21. Kazan: İnstitut istorii im. Ş. Mardjani, 2010.
36. Ryabinina, Elena A. “Vneşnyaya politika Kuçum-hana v 1582-1598 gg.” İstoriya, ekonomika i kultura srednevekovıh tyurko-tatarskih gosudarstv Zapadnoy Sibiri içinde, 90-95. Kurgan: Kurganskiy gosudarstvennıy universitet, 2011.
37. Sever, Zafer. “17. Asırda Rus İdaresi Altında Küçümoğulları ve Sibir Hanlığı’nı Yeniden Diriltme Çabaları.” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 24, no. 2 (2024): 571-588. https://doi.org/10.32449/egetdid.1482790.
38. Sever, Zafer. Stroganov Ailesi ve Sibirya’da Rus Hâkimiyeti. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
39. Şaşkov, Anatoliy T. “Sibirskiy pohod Yermaka: Hronologiya sobıtiy 1581-1582 gg.” İzvestiya Uralskogo gosudarstvennogo universiteta, no. 7 (1997): 35-50.
40. Tomilov, Nikolay A. Batı Sibirya Türkleri. İstanbul: Selenge Yayınları, 2013.
41. Topsakal, İlyas. Sibirya Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017.
42. Topsakal, İlyas ve Mecnun Tarık Yılmaz. “Bağımsızlığa Adanmış Bir Hayat: Küçüm Han.” Tarih Dergisi, no. 75 (2021): 17-31. https://doi.org/10.26650/iutd.976868.
43. Trepavlov, Vadim. Sibirskiy Yurt posle Yermaka: Kuçum i Kuçumoviçi v borbe za revanş. Moskva: Vostoçnaya literatura, 2012.
44. Ünal, Fatih. “Çarlık Döneminde Rusların Sibirya Araştırmaları.” Uluslararası Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 8, no. 41 (2015): 613-647.
45. Velyaminov-Zernov, Vladimir Vladimiroviç. İssledovanie o kasimovskih tsaryah i tsareviçah. Cilt 2. Sankt-Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy akademii nauk, 1864.
46. Yılmaz, Mecnun Tarık. “Yermak Timofeyeviç ve Kazakların Sibirya Seferi.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2020.
47. Yolsever, Umut. I. Sahib Giray Han ve Dönemi. İstanbul: Efe Akademi Yayınları, 2025.
48. Zuyev, Andrey S. ve Viktoriya A. Slugina. “Legitimatsiya vlasti rossiyskogo monarha nad Sibiryu i yeyo narodami v kontse XVI-naçale XVIII v.” Vestnik RUDN. Seriya: İstoriya Rossii 20, no. 3 (2021): 340-352. https://doi.org/10.22363/2312-8674-2021-20-3-340-352.