Aile Sağlığı Merkezlerinde Sigara Bırakma Polikliniklerinin Mevzuat Temelli Değerlendirilmesi

Öz

Sağlıklı yaş alma, bireylerin yaşam süresi boyunca fiziksel, zihinsel ve sosyal işlevselliklerini koruyarak yaşam kalitelerini sürdürebilmelerini hedefleyen temel bir halk sağlığı yaklaşımıdır. Tütün kullanımı, önlenebilir hastalık ve ölümlerin başlıca nedenlerinden biri olarak sağlıklı yaş alma sürecini olumsuz etkileyen en önemli değiştirilebilir risk faktörleri arasında yer almaktadır. Birinci basamak sağlık hizmetleri; bireylerle sürekli ve uzun dönemli temas kurulabilmesi, hizmete erişimin kolaylığı ve koruyucu sağlık yaklaşımının merkezde olması nedeniyle sigara bırakma müdahalelerinin uygulanmasında stratejik bir role sahiptir. Bu derleme, Aile Sağlığı Merkezlerinde sigara bırakma polikliniklerinin açılış ve işleyiş süreçlerini sağlıklı yaş alma politikaları bağlamında ele almayı ve güncel mevzuat düzenlemeleri doğrultusunda birinci basamakta bu hizmetlerin yaygınlaştırılmasına yönelik bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada, Aile Sağlığı Merkezlerinde sunulan sigara bırakma hizmetlerinin etkinliği, dijital sağlık ve uzaktan izlem uygulamalarının katkıları ile 4207 sayılı Kanun kapsamında yürütülen dumansız hava sahası denetimlerinin tamamlayıcı rolü değerlendirilmiştir. Ayrıca, 2025 yılında yapılan mevzuat değişiklikleriyle sigara bırakma polikliniklerinin açılışına yönelik getirilen hukuki ve idari kolaylıklar incelenmiş; buna karşın birinci basamakta mevcut iş yükü ve düzenli izlem gerekliliklerinin uygulamada oluşturduğu sınırlılıklar tartışılmıştır. Sonuç olarak, Aile Sağlığı Merkezlerinde sigara bırakma polikliniklerinin mevzuata uygun, standart ve sürdürülebilir biçimde yapılandırılması; denetim mekanizmaları, dijital sağlık uygulamaları ve teşvik edici idari düzenlemelerle desteklendiğinde, tütün kontrolü politikalarının etkinliğini artırarak sağlıklı yaş alma hedeflerine önemli katkılar sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Aile hekimliği
• sigarayı bırakma
• birinci basamak
• tıbbi mevzuat

Smoking Cessation Clinics in Family Health Centers: A Legislation-Based Evaluation

Öz

Healthy ageing is a fundamental public health approach that aims to maintain individuals’ physical, mental, and social functioning and to preserve quality of life throughout the life course. Tobacco use remains one of the leading preventable causes of morbidity and mortality and represents one of the most significant modifiable risk factors negatively affecting the healthy ageing process. Primary healthcare services occupy a strategic position in smoking cessation interventions due to their accessibility, continuity of care, and strong emphasis on preventive health services. This review aims to evaluate the establishment and operational processes of smoking cessation clinics in Family Health Centers within the framework of healthy ageing policies and to provide an overview of the expansion of these services in primary care in line with current legislative regulations. The review examines the effectiveness of smoking cessation services delivered in primary care, the contribution of digital health and remote follow-up applications, and the complementary role of smoke-free environment inspections conducted under Law No. 4207. In addition, the legal and administrative facilitations introduced by the 2025 legislative amendments regarding the establishment of smoking cessation clinics in Family Health Centers are assessed, while the practical limitations arising from existing workload and follow-up requirements in primary care are discussed. In conclusion, structuring smoking cessation clinics in Family Health Centers in a standardized, sustainable, and regulation-compliant manner, supported by inspection mechanisms, digital health applications, and incentive-based administrative arrangements, may significantly enhance the effectiveness of tobacco control policies and contribute substantially to healthy ageing goals.

Anahtar Kelimeler

• Family practice
• smoking cessation
• primary care
• medical legislation

Kaynakça

1. World Health Organization. World report on ageing and health. Geneva: World Health Organization; 2015. https://www.who.int/publications/i/item/9789241565042. (Access date: 21.11.2025)
2. World Health Organization. WHO global report on trends in prevalence of tobacco use 2000-2025. 3rd ed. Geneva: World Health Organization; 2019. https://www.who.int/publications/i/item/9789240039322. (Access date: 21.11.2025)
3. Marmot M, Allen J, Bell R, Bloomer E, Goldblatt P. WHO European review of social determinants of health and the health divide. Lancet. 2012;380(9846):1011–1029.
4. U.S. Department of Health and Human Services. The health consequences of smoking 50 years of progress: a report of the Surgeon General. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention; 2014.
5. Jha P, Peto R. Global effects of smoking, of quitting and of taxing tobacco. N Engl J Med. 2014;370(1):60–68.
6. World Health Organization. WHO Framework Convention on Tobacco Control. Geneva: World Health Organization; 2003.
7. World Health Organization. WHO global report on trends in tobacco use. Geneva: World Health Organization; 2021.
8. Türkiye İstatistik Kurumu. Türkiye Sağlık Araştırması 2023. Ankara: TÜİK; 2024.

9. Starfield B. Primary care: balancing health needs, services, and technology. New York: Oxford University Press; 1998. Revised edition. s. 448.
10. McWhinney IR. A textbook of family medicine. 2nd ed. New York: Oxford University Press; 1997.
11. McIvor A, Kayser J, Assaad JM, et al. Best practices for smoking cessation interventions in primary care. Can Respir J. 2009;16(4):129-134.
12. Lancaster T, Stead LF. Physician advice for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2013(3):CD000165.
13. Fiore MC, Jaén CR, Baker TB, et al. Treating tobacco use and dependence: 2008 update. Rockville (MD): U.S. Department of Health and Human Services; 2008.
14. Bodenheimer T, Wagner EH, Grumbach K. Improving primary care for patients with chronic illness. JAMA. 2002;288(15):1909–1914.
15. Stead LF, Koilpillai P, Fanshawe TR, Lancaster T. Combined pharmacotherapy and behavioural interventions for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2016;3(3):CD008286.
16. Cahill K, Stevens S, Perera R, Lancaster T. Pharmacological interventions for smoking cessation: an overview and network meta-analysis. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(5):CD009329.
17. Öztürk O, Yavuz E, Özdemir M, Ayraler A. Bir aile sağlığı merkezi bünyesinde kurulan sigara bırakma kliniğine müracaat eden bireylerin analizi. Journal of Dependence. 2023;24(4):507-513.
18. World Health Organization. WHO guideline: recommendations on digital interventions for health system strengthening. Geneva: World Health Organization; 2019.
19. Öztürk GZ. Online sigarayı bırakma polikliniği: Şişli Hamidiye Etfal Eğitim Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği Kliniği örneği. Sağlık için Sigara Alarmı. 2025;5(3):159-161.
20. Whittaker R, McRobbie H, Bullen C, et al. Mobile phone-based interventions for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2016;4(4):CD006611.
21. T.C. Sağlık Bakanlığı. Ulusal Tütün Kontrol Programı ve Eylem Planı 2018-2023. Ankara: Sağlık Bakanlığı; 2018.
22. T.C. Sağlık Bakanlığı. Tütün Bağımlılığı Tedavi ve Eğitim Birimleri Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete. 23 Kasım 2011; Sayı: 28121.
23. T.C. Sağlık Bakanlığı. Tütün Bağımlılığı Tedavi ve Eğitim Birimleri Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. Resmî Gazete. 16 Ekim 2025; Sayı: 33049.
24. Taylor GMJ, Dalili MN, Semwal M, et al. Internet-based interventions for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2017;9(9):CD007078.
25. Türkiye Büyük Millet Meclisi. 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun. Resmî Gazete. 26 Kasım 1996; Sayı: 22829.
26. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Tütün ve Bağımlılık Yapıcı Maddelerle Mücadele Daire Başkanlığı. 4207 Sayılı Kanun Kapsamında Dumansız Hava Sahası Uygulama Rehberi. Ankara: Sağlık Bakanlığı; 2011.
27. Fichtenberg CM, Glantz SA. Effect of smoke-free workplaces on smoking behaviour: systematic review. BMJ. 2002;325(7357):188.
28. Callinan JE, Clarke A, Doherty K, Kelleher C. Legislative smoking bans for reducing secondhand smoke exposure, smoking prevalence and tobacco consumption. Cochrane Database Syst Rev. 2010;14(4):CD005992.
29. Hopkins DP, Razi S, Leeks KD, et al. Smokefree policies to reduce tobacco use: a systematic review. Am J Prev Med. 2010;38(2):275-289.
30. Chatkin G, Chatkin J. Learning about smoking during medical school: Are we still missing opportunities? Int J Tuberc Lung Dis. 2009;13(4):429-437.
31. Mersha AG, Bovill M, Eftekhari P, et al. The effectiveness of technology-based interventions for smoking cessation: an umbrella review. Drug Alcohol Rev. 2021;40:1294–1307.
32. Fang YE, Zhang Z, Wang R, et al. Effectiveness of eHealth Smoking Cessation Interventions: Systematic Review and Meta-Analysis. J Med Internet Res. 2023;25:e45111.
33. T.C. Sağlık Bakanlığı. Uzaktan Sağlık Hizmetleri Yönetmeliği. Resmî Gazete. 1 Temmuz 2022; Sayı: 31882.
34. Yaman H, Güneş ED. Family practice in Turkey: observations from a pilot implementation. Scand J Prim Health Care. 2016;34(1):81–82.
35. Kringos DS, Boerma WG, Spaan E, Pellny M. A snapshot of the organization and provision of primary care in Turkey. BMC Health Serv Res. 2011;11:90.
36. Altschuler J, Margolius D, Bodenheimer T, Grumbach K. Estimating a reasonable patient panel size for primary care physicians with team-based task delegation. Ann Fam Med. 2012;10(5):396–400.
37. Szatkowski L, Aveyard P. Provision of smoking cessation support in UK primary care: impact of the 2012 QOF revision. Br J Gen Pract. 2016;66(642):e10–15.
38. Rice VH, Heath L, Livingstone-Banks J, Hartmann-Boyce J. Nursing interventions for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2017;12:CD001188.
39. Tildy BE, McNeill A, Perman-Howe PR, Brose LS. Implementation strategies to increase smoking cessation treatment provision in primary care: a systematic review of observational studies. BMC Prim Care. 2023;24(1):32.
40. Busse R, Klazinga N, Panteli D, Quentin W, eds. Improving healthcare quality in Europe: Characteristics, effectiveness and implementation of different strategies. Health Policy Series No. 53. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe/European Observatory on Health Systems and Policies; 2019.
41. Kringos DS, Boerma WG, Spaan E, Pellny M. A snapshot of the organization and provision of primary care in Turkey. BMC Health Serv Res. 2011;11:90.
42. Karadoğan D, Önal Ö, Kanbay Y. How does reimbursement status affect smoking cessation interventions? A real-life experience from the Eastern Black Sea region of Turkey. Tob Induc Dis. 2019;17:05.
43. Parnes B, Main DS, Holcomb S, Pace W. Tobacco cessation counseling among underserved patients: a report from CaReNet. J Fam Pract. 2002;51(1):65–69.
44. Rice VH, Heath L, Livingstone-Banks J, Hartmann-Boyce J. Nursing interventions for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2017;12:CD001188.
45. Drope J, Schluger NW, eds. The Tobacco Atlas. 6th ed. Atlanta, GA: American Cancer Society and Vital Strategies; 2018.
46. Greenhalgh T, Wherton J, Papoutsi C, et al. Beyond Adoption: A New Framework for Theorizing and Evaluating Nonadoption, Abandonment, and Challenges to the Scale-Up, Spread, and Sustainability of Health and Care Technologies. J Med Internet Res. 2017;19(11):e367.