Semantik Açıdan Türk Tasavvuf Kültüründe Ata, Baba, Dede ve Sultan Kavramları

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 3, 805 - 816, 31.12.2025

Erol Kuyma

https://doi.org/10.17218/hititsbd.1646988

Öz

Dillerin söz varlığındaki çeşitlilikte, ölçünlü dilin yanı sıra toplumu teşkil eden çeşitli sosyal grupların dili de etkilidir. Ortak bir değer, uğraş ya da amaç doğrultusunda sosyal bir katman oluşturan bireyler, gruba özgü anlamlar içeren kavramları kullanırlar. Dilsel bir olgu olarak kavramlar, temel düzeyde gelenek ve dil ilişkisini gösteren birtakım niteliklere sahiptirler. Kendine özgü bir kavram dünyası bulunan her geleneksel yapı, bu kavramlara yüklenen anlamlarla tarihsel süreçte kuşaktan kuşağa aktarılarak varlığını sürdürür. Bulundukları dilsel çerçevede özgün bir anlam alanına sahip olan kavramlar ait olduğu geleneğin dili, temsili ve idamesinde etkin rol oynarlar. Bunun yanı sıra sosyal yapıyı şekillendiren millî kimlik ve inanç gibi etkenler, kavramları farklı semantik düzlemlere çekebilmekte, bazen de kavramların anlam alanını daraltıp genişletebilmektedir. Bu durum dilin hem bir sosyal varlık hem de iletişim aracı oluşunun doğal bir sonucudur. Kavram alanını oluşturan sözcüklerin arasında çağrışıma veya anlamsal yakınlığa bağlı bir ilişki söz konudur. Türk kültüründe yer alan ata, baba, dede, sultan gibi ünvanların zaman içerisinde kazandıkları duygu değerleri bu ünvanları mistik birer kavrama dönüştürmüştür. Bu sözcüklerinin anlam alanlarında bulunan belirleyiciler arasına (akrabalık, aile büyüğü, yöneten, koruyan) yeni tasarımlarla yeni anlam birimcikler (sufi kimlik, dinî lider, siyasi irade, kanaat önderi) dâhil olmuştur. Ayrıca şeyh, pîr, abdal gibi ünvanlarla ortak bir zeminde buluşarak tasavvuf geleneğinin kavram dünyasını temsil eder duruma gelmişlerdir. Toplumun manevi dinamiklerine verilen bu ünvanların kavramsal alt yapısı İslamiyet öncesi inanç sisteminin figürleri olan kam, baksı, şaman gibi döneme özgü mistik kimliklere kadar uzanmaktadır. Aynı zamanda manevi rütbeyi işaret eden bu kavramlar, beraber kullanıldıkları kişi adları ile birlikte yeni bir onomastik çerçevede yer alırlar. Anadolu’da birçok yerde bu ünvanlarla anılan ve bulundukları yerleri dinî, iktisadi ve idari açıdan etkileyip geliştirmiş zatlara rastlamak mümkündür. Bu kişilerin tesis ettikleri saygınlık, neticede bulundukları yerlerin kendi adlarıyla anılmasına vesile olmuştur. Kişi adı ile yer adı arasında görülen söz konusu onomastik geçiş, kavramların kültür, gelenek ve inanç gibi unsurlarla olan bağlantısını göstermesi bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

Semantik , tasavvuf , ata , baba , dede , sultan

Concepts of Ata (Ancestor), Baba (Father), Dede (Grandfather) and Sultan in Turkish Sufi Culture in Semantic Terms

Öz

In the diversity of the vocabulary of languages, the language of various social groups that constitute the society is also effective, in addition to the standard language. Individuals who form a social layer in line with a common value, occupation or purpose use concepts that contain meanings specific to the group. As a linguistic phenomenon, concepts have certain characteristics that show the relationship between tradition and language at a basic level. Every traditional structure, which has its own conceptual world, continues its existence by being transmitted from generation to generation in the historical process with the meanings attributed to these concepts. Concepts, which have a unique field of meaning in the linguistic framework they are in, play an active role in the language, representation and maintenance of the tradition to which they belong. In addition, factors such as national identity and belief that shape the social structure can pull concepts to different semantic planes and sometimes narrow or expand the field of meaning of concepts. This situation is a natural result of language being both a social entity and a means of communication. There is a relationship between the words that form the conceptual field based on connotation or semantic proximity. The emotional values that titles such as ata, baba, dede, sultan in Turkish culture have gained over time have transformed these titles into mystical concepts. Among the markers found in the semantic fields of these words (kinship, family elder, ruler, protector) new allosemes (sufi identity, religious leader, political will, opinion leader) have been included with new designs. In addition, they have come to represent the conceptual world of the Sufi tradition by meeting on a common ground with titles such as sheikh, pîr, abdal. The conceptual substructure of these titles given to the spiritual dynamics of society extends to mystical identities specific to the period such as kam, baksı, shaman, which are the figures of the pre-Islamic belief system. At the same time, these concepts, which indicate spiritual rank, take place in a new onomastic framework together with the personal names they are used with. In many places in Anatolia, it is possible to come across people who were known with these titles and who influenced and developed the places they were located in terms of religion, economy and administration. The respect that these people established eventually led to the places they were located being called by their names. The onomastic transition between a person's name and a place name is important in terms of showing the connection of concepts with elements such as culture, tradition and belief.

Anahtar Kelimeler

Semantic , sufism , ancestor , father , grandfather , sultan

Kaynakça

• Aksan, D. (2007). Her Yönüyle Dil, Ana Çizgileriyle Dil bilim III. Ankara: TDK.
• Aksan, D. (1989). Kavram alanı-kelime ailesi ilişkileri ve Türk yazı dilinin eskiliği üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1971, 253-262.
• Aksan, D. (2016). Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Alptekin, C. (1991). Ata. TDV İslâm Ansiklopedisi. c. 4, 32-33, İstanbul: TDV.
• Arı, R. (2008). Eğitim Psikolojsi. 4. Baskı. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
• Arpaguş, S. (2007). Pîr. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34. 272-273, İstanbul: TDV.
• Bayat, F. (2006). Türk Mitolojisinde Dağ Kültü. Folklor/Edebiyat, c.12, 47-59.
• Durbilmez, B. (2017). Âşık edebiyatının oluşumu ve gelişiminde Alevi-Bektaşi zümrelerin yeri ve önemi. Alevilik Araştırmaları Dergisi, 13, 57-86.
• Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.
• Çetin, İ. (2007). Türk Kültüründe Bab (Baba)/ Ata Geleneği. Millî Folklor, c. 76, 70-75.
• Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. London: Oxford University Press.
• Erkman, F. (1987). Göstergebilime Giriş. İstanbul: Alan Yayıncılık.
• Gömeç, S. Y. (2019). Eski Türk dininin temel özellikleri. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(1), 84-123. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/turktarars/article/582874
• Güngör, H. (2010). Şamanizm. TDV İslâm Ansiklopedisi. c. 38, 325-328, İstanbul: TDV.
• İnan, A. (1952). Müslüman Türklerde şamanizm kalıntıları. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(4), 19-30. İnan, A. (1976). Eski Türk Dini Tarihi. İstanbul: MEB.
• İnan, A. (1986). Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kafesoğlu, İ. (1980). Eski Türk Dini. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Kaplan, M. (2003). Kültür ve Dil. 16. Baskı, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Köprülü, M. F. (1976). Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Köprülü, M. F. (1996). Türk-Moğol Şamanizm’inin tasavvufî İslâm tarikatları üzerindeki etkisi. (çev. Ferhat Tamir), Bilig, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 1-8.
• Ocak, A. Y. (2002). Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. 3. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Öngören, R. (2010). Şeyh. TDV İslâm Ansiklopedisi. c. 39, 50-52, İstanbul: TDV.
• Özgüdenli, O. G. (2009). Sultan. TDV İslâm Ansiklopedisi. c. 37, 496-497, İstanbul: TDV.
• Pakalın, M. Z. (1971). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: MEB Basımevi.
• Şahin, İ. (2023). Adbilim. 6. Baskı, Ankara: Pegem Akademi.
• Taşdelen, M. (2021). Gelenek ve Görenek. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, c. II, 81, İstanbul: TÜBİTAK Bilim Yayınları. (https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/gelenek_ve_gorenek)
• Uludağ, S. (1988). Abdal. TDV İslâm Ansiklopedisi. c. 1, 59-61, İstanbul: TDV.
• Uludağ, S. (1991). Baba. TDV İslâm Ansiklopedisi. c. 4, 365, İstanbul: TDV.
• Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dil bilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual.
• Yaman, A. (2004). Alevilik’te Dedelik ve Ocaklar. İstanbul: Karaca Ahmet Sultan Derneği Yayınları.
• İnternet kaynakları
• https://sozluk.gov.tr/?ara=ata (Erişim tarihi: 24.02.2025)
• https://sozluk.gov.tr/?ara=baba (Erişim tarihi: 24.02.2025)
• https://sozluk.gov.tr/?ara=dede (Erişim tarihi: 24.02.2025)
• https://sozluk.gov.tr/?ara=sultan (Erişim tarihi: 24.02.2025)
• https://sozluk.gov.tr/?ara=pir (Erişim tarihi: 24.02.2025)