THE RELATIONSHIP BETWEEN DIGITAL PARENTING, BIG FIVE PERSONALITY TRAITS, AND COGNITIVE FLEXIBILITY

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 56, 95 - 113, 29.12.2025

Mustafa Arif Doğan , İdris Kaya

Öz

The primary aim of this study is to determine the relationships between parents' digital parenting attitudes, big five personality traits, and cognitive flexibility levels. Additionally, the study aims to identify the screen times and purposes of both parents and their high school children, and to examine whether parents' digital parenting attitudes differ based on their children's screen times. The study group consisted of 383 parents (275 mothers and 108 fathers) with high school children in Gaziantep. Data were collected using the Personal Information Form, Digital Parenting Attitude Scale, Big Five Personality Traits Scale, and Cognitive Flexibility Inventory. According to the findings of the study, a positive relationship was found between the approving effective use of digital media and cognitive flexibility and the personality trait of conscientiousness. A positive relationship was found between protecting against digital media risks and the personality trait of neuroticism, while a negative relationship was found with the personality trait of conscientiousness. Furthermore, it was determined that adolescents generally use screens for entertainment purposes, while parents primarily use screens for communication purposes. The findings of the study were discussed within the relevant literature framework, and various recommendations were made for researchers and practitioners.

Anahtar Kelimeler

digital parenting , big five personality traits , cognitive flexibility

DİJİTAL EBEVEYNLİK İLE BEŞ FAKTÖR KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ VE BİLİŞSEL ESNEKLİK ARASINDAKİ İLİŞKİLER

Öz

Bu çalışmanın temel amacı, ebeveynlerin dijital ebeveynlik tutumu ile beş faktör kişilik özellikleri ve bilişsel esneklik düzeyleri arasındaki ilişkileri belirlemektir. Buna ilave olarak çalışmada, ebeveynlerin ve lisede öğrenim gören çocuklarının ekran kullanım sürelerinin ve amaçlarının belirlenmesi; ebeveynlerin dijital ebeveynlik tutumlarının çocuklarının ekran kullanım sürelerine göre farklılaşıp farklılaşmadığının incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu Gaziantep ilinde lisede öğrenim gören çocuğa sahip 275’i anne ve 108’i baba olmak üzere 383 ebeveyn oluşturmuştur. Araştırmanın verileri Kişisel Bilgi Formu, Dijital Ebeveynlik Tutum Ölçeği, Beş Faktör Kişilik Özellikleri Ölçeği ve Bilişsel Esneklik Envanteri ile toplanmıştır. Çalışmadan elde edilen bulgulara göre dijital medyanın etkin kullanımını onaylama ile bilişsel esneklik ve sorumluluk kişilik özelliği arasında pozitif yönde ilişki olduğu tespit edilmiştir. Dijital medya risklerinden koruma ile nevrotiklik kişilik özelliği arasında pozitif yönde; sorumluluk kişilik özelliği arasında negatif yönde ilişki olduğu belirlenmiştir. Bununla birlikte ergenlerin ekranı genellikle eğlence amaçlı kullandıkları; ebeveynlerin ise genellikle iletişim amaçlı ekran kullandıkları belirlenmiştir. Araştırmanın bulguları ilgili literatür çerçevesinde tartışılmış; araştırmacılara ve uygulayıcılara çeşitli önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

dijital ebeveynlik , beş faktör kişilik özellikleri , bilişsel esneklik

Kaynakça

• Aarsand, P. (2011). Parenting and digital games: On children’s game play in US families. Journal of Children and Media, 5(3), 318-333. https://doi.org/10.1080/17482798.2011.584382
• Agger, B.,& Shelton, B. A. (2007). Fast families, virtual children: A critical sociology of families and schooling. Routledge.
• Altunkol, F. (2011). Üniversite öğrencilerinin bilişsel esneklikleri ile algılanan stres düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi.
• Anderson, P. (2002). Assessment and development of executive function (EF) during childhood. Child Neuropsychology, 8(2), 71-82. https://doi.org/10.1076/chin.8.2.71.8724
• Appel, M., Stiglbauer, B., Batinic, B., & Holtz, P. (2014). Internet use and verbal aggression: The moderating role of parents and peers. Computers in Human Behavior, 33, 235-241. https://doi.org/10.1016/j.chb.2014.01.007
• Arslan, E., Bütün, P., Doğan, M., Dağ, H., Serdarzade, C. ve Arıca, V. (2014). Çocukluk çağında bilgisayar ve internet kullanımı. İzmir Dr. Behçet Uz Çocuk Hastanesi Dergisi, 4(3), 195-201.
• Ateş, M. A. ve Durmuşoğlu-Saltalı, N. (2019). KKTC’de yaşayan 5-6 yaş çocukların tablet ve cep telefonu kullanımına ilişkin ebeveyn görüşlerinin incelenmesi. Gazi Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 62-90.
• Avinç, Z. (2017). 0-8 yaş arasındaki çocukların internet ve mobil teknoloji alışkanlıkları ve güvenli internet kullanımı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi.
• Bacanlı, H., İlhan, T. ve Aslan, S. (2009). Beş faktör kuramına dayalı bir kişilik ölçeğinin geliştirilmesi: Sıfatlara dayalı kişilik testi (SDKT). Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 261-279.
• Başaran, İ. E. (2008). Örgütsel davranış ve insanın üretim gücü. Ekinoks.
• Bell, V., Bishop, D. V. M., & Przybylski, A. K. (2015). The debate over digital technology and young people. British Medical Journal, 351, 30-64. https://doi.org/10.1136/bmj.h3064
• Benet-Martinez, V., & John, O. P. (1998). Los cinco grandes across cultures and ethnic groups: Multitrait multimethod analysis of the big five in Spanish and English. Journal of Personality and Social Psychology, 75(3), 729-750. https://dx.doi.org/10.1037//0022-3514.75.3.729
• Bian, M., & Leung, L. (2014). Linking loneliness, shyness, smartphone addiction symptoms, and patterns of smartphone use to social capital. Social Science Computer Review, 33(1), 61–79. https://doi.org/10.1177%2F0894439314528779
• Bilgin. M. (2009). Bilişsel esnekliği yordayan bazı değişkenler. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3(36), 142-157.
• Clark, L. A., & Watson, D. (1991). General affective dispositions in physical and psychological health. In C. R. Snyder & D. R. Forsyth (Eds.), Handbook of social and clinical psychology: The health perspective. Pergamon Press.
• Clark, L. S. (2011). Parental mediation theory for the digital age. Communication Theory, 21(4), 323-343.
• Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Four ways five factors are basics. Personality and Individual Difference, 13(6), 653-665. https://doi.org/10.1016/0191-8869(92)90236-I
• Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1995). Domains and facets: Hierarchical personality assessment using the revised neo personality inventory. Journal of Personality Assessment, 64(1), 21-50. https://dx.doi.org/10.1207/s15327752jpa6401_2
• Creswell, J. W. (2019). Eğitim araştırmaları: Nicel ve nitel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve değerlendirilmesi. (H. Ekşi, Çev. Ed.). Edam Yayıncılık.
• Çelik, E. (2017). 4-6 yaş arası çocukların ekran kullanımının, ebeveyn ekran kullanımı ve aile işlevleri ile ilişkisi. (Yayımlanmamış uzmanlık tezi). Çukurova Üniversitesi.
• Çelik, E., Özer, Z. Y. ve Özcan, S. (2021). Okul öncesi çocukların ekran kullanım sürelerinin ebeveyn ekran kullanım alışkanlıkları ve aile işlevleri ile ilişkisi. Cukurova Medical Journal, 46(1), 343-351. https://doi.org/10.17826/cumj.780582
• Çelikkaleli, Ö. (2014). Ergenlerde bilişsel esneklik ile akademik, sosyal ve duygusal yetkinlik inançları arasındaki ilişki. Eğitim ve Bilim, 39(176), 347-354.
• Çerçi, Ü.Ö., Canöz, N. ve Canöz, K. (2020). Covid-19 krizi döneminde bilgilenme aracı olarak sosyal medya kullanımı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (44), 184-198.
• Çuhadaroğlu, A. (2011). Bilişsel esnekliğin yordayıcıları. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi.
• Darga, H. (2021). Anasınıfına devam eden 5-6 yaş grubu çocukların evde oynadıkları dijital oyunlar ve ebeveynlerin davranışlarının belirlenmesi. Journal of Computer and Education Research, 9(17), 447-479. https://doi.org/10.18009/jcer.876987
• Doğan, A. (2013). İnternet bağımlılığı yaygınlığı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Durak, A. ve Kaygın, H. (2018). Reflections of using technology: Parental views on values that tend to be degenerated with the use of technology. Bartın University Journal of Faculty of Education, 7(3), 1035-1053. https://doi.org/10.14686/buefad.425146
• Ekici, S. ve Uçak, N. Ö. (2012). İlköğretim öğrencilerinin internette bilgi arama davranışları. Türk Kütüphaneciliği, 26(1), 78-96.
• George, M., & Odgers, C. (2015). Seven fears and the science of how mobile technologies may be influencing adolescents in the digital age. Perspectives on Psychological Science, 10(6), 832-851. https://doi.org/10.1177%2F1745691615596788
• Goodwin, K. (2021). Dijital dünyada çocuk büyütmek. (T. Er, Çev.). Aganta Kitap.
• Grant, A. M., & Wrzesniewski, A. (2010). I won’t let you down… or will? Core self-evaluations, other-orientation, anticipated guilt and gratitude, and job performance. Journal of Applied Psychology, 95(1), 108-121. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/a0017974
• Gülüm, İ. V. ve Dağ, İ. (2012). Tekrarlayıcı düşünme ölçeği ve bilişsel esneklik envanterinin Türkçeye uyarlanması, geçerliliği ve güvenilirliği. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 13(3), 216-223.
• Günaydın, E. (2021). 12-17 yaş çocuğu olan annelerin ebeveynlikte bilinçli farkındalık düzeyi ve dijital ebeveynlik tutumu ile çocuklarında internet bağımlılığı arasındaki ilişki. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Üsküdar Üniversitesi.
• Güvenç, F. (2019). Üniversite öğrencilerinde bilişsel esneklik ve belirsizliğe tahammülsüzlük ile kişilik özellikleri arasındaki ilişki. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• Holman J. P., Hansen C. E., Cochian M. E., & Lindsey C. R. (2005). Liar, liar: Internet faking but not freguency of use affect social skills, self-esteem, social anxiety, and aggression. CyberPsychology & Behavior, 8(1), 1-6. https://doi.org/10.1089/cpb.2005.8.1
• Huffaker, D. (2006). Teen blogs exposed: The private lives of teens made public. American Association for the Advancement of Science (AAAS). https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.556.1504&rep=rep1&type=pdf
• İbrahimoğlu, N., Ünaldı, İ., Samancıoğlu, M. ve Bağlıbel, M. (2013). The relationship between personality traits and learning styles: A cluster analysis. Asian Journal of Management Sciences and Education, 2(3), 93-108.
• İnan-Kaya, G., Mutlu-Bayraktar, D. ve Yılmaz, Ö. (2018). Dijital ebeveynlik tutum ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (46), 149-173. https://doi.org/10.21764/maeuefd.390626
• İnce, Z. (2020). Üniversite öğrencilerinde internette oyun oynama türünün kişilik bozuklukları, bilişsel esneklik ve psikolojik esneklikle ilişkisinin incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sağlık Bilimleri Üniversitesi.
• Kabakçı-Yurdakul, I., Dönmez, O., Yaman, F. ve Odabaşı, H. F. (2013). Dijital ebeveynlik ve değişen roller. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 12(4), 883-896.
• Kağızmanlı, N. (2019). Ergenlerde beş faktör kişilik özelliklerinin dijital oyun bağımlılık düzeyleri üzerindeki yordayıcı etkisinin incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bayburt Üniversitesi.
• Kaymaz, E. ve Şakiroğlu, M. (2020). Bilinçli farkındalık ve bilişsel esnekliğin problemli akıllı telefon kullanımı üzerindeki etkisi: Öz-kontrolün aracı rolü. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(38), 79-108. https://doi.org/10.21550/sosbilder.600325
• Köklü, N., Büyüköztürk, Ş. ve Çokluk, Ö. (2021). Sosyal bilimler için istatistik (25. Baskı). Pegem Akademi.
• Köroğlu, E. ve Bayraktar, S. (2011). Kişilik bozuklukları. Hekimler Yayın Birliği Yayıncılık.
• Kuzu, A. (2011). İnternet ve aile. Aile ve Toplum Eğitim-Kültür ve Araştırma Dergisi,7(27), 9–32.
• Larsen, R. J., & Buss, D. M. (2010). Personality psychology: domains of knowledge about human nature. McGraw Hill Education.
• Lieberman, D. A., Fisk M. C., & Biely, E. (2009). Digital games for young children ages three to six: from research to design. Computers in the Schools, 26(4), 299-313. https://doi.org/10.1080/07380560903360178
• Livingstone, S., & Bulger, M. E. (2013). A global agenda for children’s rights in the digital age. Recommendations for developing UNICEF’s research strategy. https://eprints.lse.ac.uk/62130/1/Livingstone_Global_Research_Agenda_Childrens_Right_Digital_Age.pdf
• Livingstone, S., Haddon, L., Görzig, A., & Ólafsson, K. (2011). Risks and safety on the internet: The perspective of European children. https://eprints.lse.ac.uk/33731/1/Risks%20and%20safety%20on%20the%20internet%28lsero%29.pdf
• Lounsbury, J. W., & Gibson, L. W. (2006). Personal style inventory: A personality measurement system for work and school settings. Resource Associates Inc.
• Lupton, D., Pedersen, S., & Thomas, G. M. (2016). Parenting and digital media: From the early web to contemporary digital society. Sociology Compass, 10(8), 730-743. https://doi.org/10.1111/soc4.12398
• Manap, A. (2020). Anne babalarda dijital ebeveynlik farkındalığının incelenmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). İnönü Üniversitesi.
• Martin, M. M., & Rubin, R. B. (1995). A new measure of cognitive flexibility. Psychological Reports, 76(2), 623-626. https://doi.org/10.2466%2Fpr0.1995.76.2.623
• McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1989). Reinterpreting the Myers-Briggs type indicator from the perspective of the five-factor model of personality. Journal of Personality, 57(1), 17-40. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.1989.tb00759.x
• Merdan, E. (2013). Beş faktör kişilik kuramı ile iş değerleri ilişkisinin incelenmesi: Bankacılık sektöründe bir araştırma. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(7), 140-159.
• Morsünbül, Ü. (2014). Hızlı büyük beşli kişilik testi Türkçe versiyonu geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Düşünen Adam: Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi, 27(4), 316-322.
• Nir-Gal, O., & Klein, P. S. (2004). Computers for cognitive development in early childhood-the teacher’s role in the computer learning environment. Information Technology in Childhood Education Annual, (1), 97–119.
• Palaiologou, I. (2016). Children under five and digital technologies: implications for early years pedagogy. European Early Childhood Education Research Journal, 24(1), 5-24. https://doi.org/10.1080/1350293X.2014.929876
• Peker, A. ve Çukadar, F. (2016). Bilişsel esneklik ile sosyal medyayı kullanmaya yönelik tutum arasındaki ilişkinin incelenmesi. Sakarya University Journal of Education, 6(2), 66-79.
• Rideout, V. J., Foehr, U. G., & Roberts, D. F. (2010). Generation m2: Media in the lives of 8-to 18-year-olds. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED527859.pdf
• Rode, J. A. (2009). Digital parenting: designing children's safety. Conference on People and Computers XXIII Celebrating People and Technology (HCI). Swindon, UK.
• Sanders, M. R., & Turner, K. M. T. (2018). The importance of parenting in influencing the lives of children. In M. R. Sanders & A. Morawska (Eds.), Handbook of parenting and child devolepment across the lifespan (pp.3-26). Springer.
• Seviniş, S. (2017). Yetişkinlerde sosyal ağ kullanımının beş faktör kişilik özellikleriyle ilişkisi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi.
• Somer, O. (1998). Türkçe’de kişilik özelliği tanımlayan sıfatların yapısı ve beş faktör modeli. Türk Psikoloji Dergisi, 13(42), 17-32.
• Somer, O., & Goldberg, L.R. (1999). The structure of Turkish trait descriptive adjective. Journal of Personality and Social Pscyhology, 76(3), 431-450. https://doi.org/10.1037//0022-3514.76.3.431
• Somer, O., Korkmaz, M. ve Tatar, A. (2002), Beş faktör kişilik envanterinin geliştirilmesi-I: Ölçek ve alt ölçeklerin oluşturulması. Türk Psikoloji Dergisi, 17(49), 21-33.
• Söğüt, F. (2020). Dijital ebeveynlerin dijital oyunlar ve şiddet ilişkisine yönelik algıları. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (51), 79-100.
• Stahl, L., & Pry, R. (2005). Attentional flexibility and perseveration: Developmental aspects in young children. Child Neuropsychology, 11(2), 175-189. https://doi.org/10.1080/092970490911315
• Sümer, N. ve Sümer, H.C. (2005). Beş faktör kişilik özellikleri ölçeği (Yayınlanmamış çalışma).
• Şahan, D. (2017). Ebeveynlerin çocukların teknoloji kullanımına ilişkin görüşleri ile teknoloji kullanma amaçları, ilgileri ve yetkinlik düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
• Şenyiğit, A. (2018). Lise öğrencilerinin bilişsel esnekliklerine göre problemli internet kullanımlarının incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Mersin Üniversitesi.
• Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2012). Using multivariate statistics (6th Edition). Pearson.
• Tekin, Ö. A., Turan, S. N., Özmen, M., Turhan, A. A. ve Kökçü, A. (2012). Beş faktör kişilik özellikleri ve örgütsel çatışma yönetimi arasındaki ilişkiler: Ankara’daki beş yıldızlı otel işletmeleri üzerine bir uygulama. Journal of Yasar University, 7(27), 4611-4641.
• Türkiye İstatistik Kurumu. (2021). Hanehalkı bilişim teknolojileri (BT) kullanım araştırması. TÜİK. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2021-37437
• Van Deursen, A. J. A. M. (2010). Internet skills. Vital assets in an information society. (Unpublished doctoral dissertation). University of Twente. https://doi.org/10.3990/1.9789036530866
• Viswesvaran, C., & Ones, D. S. (2000). Measurement error in “big five factors” personality assessment: Reliability generalization across studies and measures. Educational and Psychological Measurement, 60(2), 224-235. https://doi.org/10.1177%2F00131640021970475
• Warner, R. (2012). Applied statistics: From bivariate through multivariate techniques (2. Edition). Sage.
• We Are Social. (2022). Digital 2022: Another year of bumper growth. https://wearesocial.com/uk/blog/2022/01/digital-2022-another-year-of-bumper-growth-2/
• Witt, L. A., Andrews, M. C., & Carlson, D. S. (2004). When conscientiousness isn’t enough: Emotional exhaustion and performance among call center customer service representatives. Journal of Management, 30(1), 149-160. https://doi.org/10.1016%2Fj.jm.2003.01.007
• Yay, M. (2019). Dijital ebeveynlik (2. Baskı). Yeşilay Yayınları.
• Yalçın-Çınar, Ç. ve Mutlu, E. (2019). İnternet bağımlılığının benlik saygısı, dikkat, gelişmeleri kaçırma korkusu, yaşam doyumu ve kişilik özellikleri ile ilişkisi. Bağımlılık Dergisi, 20(3), 133-142.
• Yeşilyaprak, B. (2022). Eğitim psikolojisi: Gelişim-öğrenme-öğretim (25. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
• Yıldız-Durak, H. ve Seferoğlu, S. S. (2018). Ortaokul öğrencilerinin akıllı telefon kullanımları ve bağımlılık düzeyleriyle ilgili unsurları. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama, 8(1), 1-23. https://doi.org/10.17943/etku.288822
• Yücelyiğit, S. ve Aral, N. (2020). Dijital teknolojiyi üretim ve tüketim amacıyla kullanan çocukların ve ebeveynlerinin tercihlerinin incelenmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 1071-1084. https://doi.org/10.17679/inuefd.739564
• Zomer, N. R., & Kay, R. H. (2018). Technology use in early childhood education: A review of literature. Journal of Educational Informatics, 1(1). https://doi.org/10.51357/jei.v1i1.45