İlhanlı Hâkimiyet Anlayışı Bağlamında Şehzâde Yeşmut ve Hülecü Dönemleri

Öz

Kubilay’ın Çin’deki hâkimiyetinin tesisinin ardından Ceyhun’dan itibaren Anadolu, İran, Azerbaycan, Gürcistan, Suriye ve Mısır’a uzanan batı coğrafyasının idaresi, “il-han” sıfatıyla Hülegü’ye tevdi edilmiştir. Bu siyasal düzenlemenin kurulmasını izleyen süreçte, İlhanlılar yaklaşık seksen yıl boyunca söz konusu sahada belirleyici bir güç olarak tarih sahnesinde varlık göstermiştir. Bu genişleme, hükümdarların bireysel faaliyetlerinin yanı sıra şehzâdeler ve noyanların askerî-idarî katkılarıyla mümkün olmuştur. Şehzâdelerin erken yaşlardan itibaren hükümdarın yanında seferlere katılması ve sahada sorumluluk üstlenmesi, hanedan iktidarının sürekliliğinde önemli bir rol oynamıştır. Hülegü’nün vefatını izleyen dönemde İran’daki şehzâdeler arasında yaş ve kıdeme dayalı protokol sıralarının belirginleşmesi ve hanedan üyelerine ülüşlerin dağıtılması, iktidar değişimlerinin hanedan içi statü dengeleri ile paylaşım siyaseti üzerinden yürüdüğünü göstermektedir. Bu çerçevede Hülegü sonrası dönemde Şehzâde Yeşmut’un iktidar arayışı başarısız kalmış, Argun ve Ahmed Teküdar devrinde ise Hülecü’nün adaylığı gündeme gelmesine rağmen siyasal ittifaklar ve meşruiyet işleyişleri, iktidarın belirli bir aday etrafında şekillenmesine yol açmıştır. Bu çalışma, Hülegü’nün oğulları Yeşmut ve Hülecü’nün şehzâdelik dönemlerindeki faaliyetlerini inceleyerek, İlhanlı siyasal yapısı içinde şehzâdelerin tahta yönelik teşebbüslerini ve bu süreçlerin siyasal-askerî sonuçlarını değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hülagü Han
• Yeşmut
• Şehzâdelik
• Hülecü

Etik Beyan

Bu çalışmada “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi” kapsamında uyulması belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Yönergenin ikinci bölümü olan “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler” başlığı altında belirtilen eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir. Araştırma, kamuya açık bir edebî metnin nitel çözümlemesine dayandığından etik kurul izni gerektirmemektedir. Bu makalenin araştırılması, yazarlığı ve / veya yayınlanmasına ilişkin herhangi bir potansiyel çıkar çatışması beyan edilmemektedir.

Princes Yesmüt and Hülecü Periods in The Context of The Ilkhanid Conception of Sovereignty

Öz

Following the consolidation of Kublai’s domination in China, the administration and expansion of Mongol authority in the western territories extending from the Oxus to Anatolia, Iran, Azerbaijan, Georgia, Syria, and Egypt were entrusted to Hulagu with the title of “Il-khan.” In the period following the formation of this political arrangement, the Ilkhanids emerged as a decisive power in the aforementioned region for approximately eighty years. This expansion was made possible not only through the individual activities of rulers but also through the military and administrative contributions of princes and noyons. The participation of princes in campaigns alongside the ruler from an early age and their assumption of responsibilities in the field played a significant role in ensuring the continuity of dynastic power. Following Hulagu’s death, the clarification of protocol rankings among the princes in Iran on the basis of age and seniority, as well as the distribution of appanages to members of the dynasty, demonstrates that transitions of power were shaped by intra-dynastic status balances and the politics of distribution. Within this framework, Prince Yoshmut’s attempt to claim power after Hulagu proved unsuccessful; during the reigns of Argun and Ahmed Teküdar, although Huleju’s candidacy came to the fore, political alliances and mechanisms of legitimacy caused power to coalesce around a particular candidate. This study examines the activities of Hulagu’s sons, Yoshmut and Huleju, during their periods of princeship, evaluating the attempts of princes to claim the throne within the Ilkhanid political structure and the political-military consequences of these processes.

Anahtar Kelimeler

• Hulagu Khan
• Yoshmut
• Huleju
• Princely Authority

Kaynakça

1. Amitai-Preiss, N., & Amitai-Preiss, R. (1991). Two notes on the protocol on Hülegü’s coinage. Israel Numismatic Journal, 10, 117–128.
2. Âştiyânî, A. İ. (1390). Târîh-i Moğûl. İntişârât-ı Sâhil.
3. Benâkitî. (1348). Ravzatü Ulu’l-Elbab fî Marifeti’t-Tevârîh ve’l-Ensâb: Târîh-i Benâkitî (C. Şear, Haz.).
4. Cüveynî, A. A. M. (2013). Tarih-i Cihan Güşa (C. 3; M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. Dayı, Ö. (2020). Moğolların teşkilat ve idarî tarihi: İran Moğolları 1220–1295. Altınordu Yayınları.
6. Dayı, Ö. (2025a). İlhanlılar zamanında tasavvuf: İran Moğolları’nda hângâhlar ve sûfîler. Altınordu Yayınları.
7. Dayı, Ö. (2025b). İlhanlı döneminde önemli bir merkez: Sugurluk (Taht-i Süleyman). Turcology Research, 82, 44–55.
8. Durmuşoğlu, K. (2019). Abaka Han Dönemi (1265–1282) İlhanlılar’da dış siyaset: Altın Orda, Çağatay ve Memlûk örneği. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 65, 221–244.

9. Durmuşoğlu, K. (2021). Horasan’ın idarî bürokrasisinde İlhanlı şehzâdeleri ve devlet adamları (1256–1335). Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 4(1), 81–94.
10. Ebü’l-Ferec İbnü’l-İbrî. (2011). Târîhu Muhtasari’d-düvel (Ş. Yaltkaya, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
11. Erdem, İ. (1997). Olcaytu Han devrinde Horâsân’da İlhanlı-Çağataylı mücadeleleri. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3, 106–112.
12. Fasîh Hâfî. (1386). Mücmel-i Fasîhî (C. 1–3; M. Ferruh, Tsh.). Kitâbfurûş-i Bâstân.
13. Grousset, R. (2011). Stepler imparatorluğu: Atillâ, Cengiz Han, Timur (H. İnalçık, Çev.; E. Tokdemir & M. Dönmez, Haz.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. Gurban, H. (2022). İlhanlılar Döneminde Azerbaycan (Tez No. 735318) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
15. Güler, N. (2018). Şebânkâreî’ye göre İlhânlı hükümdarlarından Hulâgû Hân, Abâkâ Hân ve Ahmed Hân. Turkish Studies, 13(8), 65–78.
16. Güneş, İ. (2021). Abâkâ Hân devrinde İlhanlı Devleti tarihi (663–680/1265–1282) (Tez No. 692523) [Doktora tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
17. İbn Tagrîberdî. (1963). En-Nucûmü’z-zâhire fi mulûk Mısır ve’l-Kahire (C. 1–16; İ. A. Tarhan & M. M. Ziyade, Thk.).
18. Jackson, P. (2022). Moğollar ve İslâm dünyası: Fetihten ihtidâya (A. F. Doğan, Çev.). Selenge Yayınevi.
19. Karaaslan, Y. Z. (2022). İlhanlı Hükümdarı Abaka Han ve etrafındaki dünya (1265–1282) (Tez No. 762562) [Doktora tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
20. Kaya, H. (2022). Tevârîh-i Güzîde-Nusret-Name. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
21. Kazvînî, H. M. (1364). Târîh-i Guzîde (A. H. Neâ’î, Nşr.).
22. Kazvînî, A. b. N.-î Tetevî-Âsaf Hân-ı. (1382). Târih-i Elfî: Târih-i Hezâr Sâle-yi İslâm (G. R. Tabâtabâ-î Mecd, Tsh.). Şirket-i İntişârât-i İlmî ve Ferhengî.
23. Kemaloğlu, İ. (2003). Moğolların Kafkasya politikası. Kaknüs Tarih Yayınları.
24. Kemaloğlu, İ. (2016a). Altın Orda Devleti. İçinde H. Alan & İ. Kemaloğlu (Haz.), Avrasya’nın sekiz asrı Çengizoğulları. Ötüken.
25. Kemaloğlu, İ. (2016b). İlhanlılar. İçinde H. Alan & İ. Kemaloğlu (Haz.), Avrasya’nın sekiz asrı Çengizoğulları. Ötüken.
26. Kiragos, M. (2009). Ermeni müverrihlerine göre Moğollar (G. Solmaz, Trc.). Elips Kitap.
27. Küçükyıldız, N. (2025). Savaş ve diplomasi arasında: Emîr Kutlugşâh Noyân’ın İlhanlılardaki stratejik rolü. Journal of Universal History Studies, 8(2), 226–259.
28. Marco Polo Seyahatnamesi. (2024). (L. T. Basmacı, Çev.). Alfa Klasik.
29. Mîrhând. (1358). Ravzatu’s-Safâ fî Sîret-i Enbiyâ ve’l-Mülûk ve’l-Hulefâ (D. A. Zeryân, Nşr.). İntişârât-ı İlmî.
30. Morgan, D. (2007). The Mongols. Blackwell Publishing.
31. Mukaddesî. (2015). İslâm coğrafyası: Ahsenü’t-Takâsîm (A. Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
32. Odabaşı, Z., & Özel, E. (2024). Ölüm ve tedavi: İlhanlı hanlarının ölüm sebepleri (1256–1335). Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 21, 27–56.
33. Özdemir, H. A. (2011). Moğol istilâsı: Cengiz ve Hülâgû dönemleri. İz Yayıncılık.
34. Özgüdenli, O. G. (2018). İlhanlılar’da hükümdarlık telâkkisi ve hükümdarlık algısı. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 5(1), 73–92.
35. Reuven, A. P. (1991). Evidence for the early use of the title Īlkhān among the Mongols. Journal of the Royal Asiatic Society, 1(3), 353–361.
36. Roux, J. P. (2001). Moğol İmparatorluğu tarihi (A. Kazancıgil & A. Bereket, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
37. Strange, G. L. (2015). Doğu Hilafetinin memleketleri: Mezopotamya, İran ve Orta Asya (A. Eskikurt & C. Tomar, Trc.). Yeditepe.
38. Subaşı, Ö. (2015). Gürcü-Moğol ilişkisi: Güney Kafkasya 1220–1346. Kitabevi Yayınları.
39. Sümer, F. (1989). İlhanlı hükümdarlarından Abaka, Argun Hanlar ve Ahmed-i Celayir. Belleten, 53(206), 175–198.
40. Sümer, F. (1991). Argun. İçinde Diyanet İslam Ansiklopedisi (C. 3, ss. 355–357). Diyanet İslam Vakfı Yayınları.
41. Şebânkâreî, M. (2021). Mecma’u’l-Ensâb: Hânedanlar tarihi (F. Unan, Trc.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
42. Şihabeddin b. Fazlullah el-Ömerî. (2019). Türkler hakkında gördüklerim ve duyduklarım: Mesâliku’l Ebsar (A. Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
43. Tskhovreba, K. (2014). A history of Georgia (D. Gamq’relidze, Trans.; R. Metreveli & S. Jones, Eds.). Georgian National Academy of Sciences, Artanuji Publishing.
44. Uslu, R. (1997). Herat tarihi. İstanbul.
45. Uyar, M. (2020). İlhanlı (İran Moğolları) Devleti’nin askerî teşkilatı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
46. Vardan, M. (1937). Türk fütuhatı tarihi (889–1269) (H. D. Andreasyan, Çev.). İ.Ü.E.F.Y. Tarih Semineri Dergisi, 1(2).
47. Vassâf. (1346). Târîh-i Vassâf (A. Âyetî, Tsh.). İntişârât-ı Bonyâd-ı Ferheng-i İrân.
48. Yuvalı, A. (1998). Hülâgû. İçinde Diyanet İslam Ansiklopedisi (C. 18, ss. 473–475). Diyanet İslam Vakfı Yayınları.
49. Yuvalı, A. (2017). İlhanlı tarihi. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
50. Zehebî. (1999). Düvelü’l-İslam (C. 1–2; H. İ. Merket & M. el-Ernaut, Nşr.).