Lise Öğrencilerinde Olumlu Değerlendirilme Korkusu ve Kariyer Kaygısı Arasındaki İlişkide Umudun Aracı Rolü

Öz

Bu araştırma, İstanbul il merkezindeki bir devlet lisesinde öğrenim gören 310 ergen (95 kız, %30,6; 215 erkek, %69,4; yaş aralığı 13–17, M = 15,32) üzerinde yürütülmüştür. Araştırmanın amacı, ergenlerde olumlu değerlendirilme korkusu, umut düzeyleri ve kariyer kaygısı arasındaki ilişkileri incelemektir. Veriler, Olumlu Değerlendirilme Korkusu Ölçeği, Lise Öğrencileri için Kariyer Kaygısı Ölçeği ve Çocuklarda Umut Ölçeği ile toplanmış; demografik bilgiler Kişisel Bilgi Formu aracılığıyla elde edilmiştir. Pearson korelasyon analizleri, olumlu değerlendirilme korkusunun kariyer kaygısı ile pozitif yönde anlamlı bir ilişki gösterdiğini (r = .29, p < .01), umut ile negatif yönde ilişkili olduğunu (r = –.25, p < .01) ve umudun kariyer kaygısı ile orta düzeyde negatif yönde ilişkili olduğunu (r = –.32, p < .01) ortaya koymuştur. Regresyon analizleri, olumlu değerlendirilme korkusunun kariyer kaygısını (β = .29, p < .001) ve umudu (β = –.25, p < .001) anlamlı biçimde yordadığını; umudun ise kariyer kaygısını anlamlı biçimde yordadığını göstermiştir (β = –.32, p < .001). Aracılık analizi, regresyon temelli bootstrapping yöntemiyle (10.000 örnekleme, PROCESS Macro, Model 4) gerçekleştirilmiştir. Bulgular, olumlu değerlendirilme korkusunun kariyer kaygısı üzerindeki etkisinde umudun kısmi aracılık rolü üstlendiğini göstermiştir (bootstrap katsayısı = .125, %95 GA [.05, .22]; F(2, 307) = 26.762, p < .001, R² = .15). Sonuçlar, olumlu değerlendirilme korkusunun ergenlerde kariyer kaygısını artırdığını; ancak umudun bu ilişkide koruyucu bir faktör olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Bulgular mevcut literatürle karşılaştırılarak tartışılmış ve ergenlere yönelik psikolojik destek programlarına ilişkin öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• olumlu değerlendirilme korkusu
• kariyer kaygısı
• umut
• lise öğrencileri

The Mediating Role of Hope in the Relationship Between Fear of Positive Evaluation and Career Anxiety Among High School Students

Öz

This study was conducted with 310 adolescents %) enrolled in a public high school in Istanbul, Türkiye (95 females, 30.6%; 215 males, 69.4; age range 13 - 17 years, M = 15.32). The aim of the study is to examine the relationships between fear of positive evaluation, hope, and career anxiety in adolesences. Data were collected using the Fear of Positive Evaluation Scale, the Career Anxiety Scale for High School Students, and the Children’s Hope Scale; demographic information was obtained through a Personal Information Form. Pearson correlation analyses indicated that fear of positive evaluation was positively associated with career anxiety (r = .29, p < .01), negatively associated with hope (r = –.25, p < .01), and that hope was negatively associated with career anxiety (r = –.32, p < .01). Regression analyses showed that fear of positive evaluation significantly predicted career anxiety (β = .29, p < .001) and hope (β = –.25, p < .001), while hope significantly predicted career anxiety (β = –.32, p < .001). Mediation analysis was conducted using regression-based bootstrapping with 10,000 samples (PROCESS Macro, Model 4). Results revealed a significant indirect effect of fear of positive evaluation on career anxiety through hope (bootstrap coefficient = .125, 95% CI [.05, .22]), supporting a partial mediation model [F(2, 307) = 26.762, p < .001, R² = .15]. Overall, findings suggest that fear of positive evaluation increases career anxiety among adolescents; however, hope serves as a protective factor by partially mediating this relationship. These results are discussed in comparison of existing literature, and implications for psychological support programs targeting adolescents are presented.

Anahtar Kelimeler

• fear of positive evaluation
• hope
• career anxiety
• high school students

Kaynakça

1. Ahioğlu Lindberg, E. (2011). Piaget ve ergenlikte bilişsel gelişim. Kastamonu Education Journal, 19(1), 1–10. https://izlik.org/JA79LK92AR   Akkuş, K., & Sütcü, G. S. T. (2022). Olumlu ve olumsuz değerlendirilme korkusu ve duygu düzenleme güçlüklerinin sosyal kaygı belirtileri ile performans algısı üzerindeki rolü. Erciyes Akademi, 36(3), 1272–1293. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1159202
2. Akyel, B., Kayış, H., & Yüncü, Z. (2018). Ergenlikte beyin gelişimi, risk alma ve bağımlılığa yatkınlık. Türkiye Klinikleri, 134-139.
3. Atay, M. R., & Büyükgöze-Kavas, A. (2025). Ergenlerde umut ile kariyer adanmışlığı arasındaki ilişkide ebeveyn desteğinin aracılık rolü. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(2), 995–1026.
4. Atik, G. & Kemer, G. (2009). Çocuklarda umut ölçeği'nin psikometrik özellikleri: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. İlköğretim Online, 8(2), 379–390.
5. Best, O., & Ban, S. (2021). Adolescence: physical changes and neurological development. British Journal of Nursing, 30(5), 272–275. https://doi.org/10.12968/bjon.2021.30.5.272
6. Büyüköztürk, Ş. (2020). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik. Pegem Yayıncılık.
7. Cairo, P. C., Kritis, K. J., & Myers, R. M. (1996). Career assessment and the adult career concerns inventory. Journal of Career Assessment, 4(2), 189–204. https://doi.org/10.1177/106907279600400205
8. Cao, Y., Wang, J., Huang, Z., Qin, Y., Gao, S., Zhang, H., ... & Tang, X. (2025). The relationship between social anxiety and depression among rural high school adolescents: The mediating role of social comparison and social support. Healthcare, 13(5), Article 533. https://doi.org/10.3390/healthcare13050533

9. Cini, F., Kruger, S., & Ellis, S. (2013). A model of intrinsic and extrinsic motivations on subjective well-being: The experience of overnight visitors to a national park. Applied Research in Quality of Life, 8(1), 45–61. https://doi.org/10.1007/s11482-012-9173-y
10. Cırcır, O., Gönültaş, O., Uzun, K., & Tagay, O. (2023). The predictive role of hope, self-efficacy and self-esteem on adolescents' career anxiety. Cukurova University Faculty of Education Journal, 52(2), 644–666. https://doi.org/10.14812/cuefd.1291825
11. Cırcır, O., Uzun, K., Tagay, O., & Gönültaş, O. (2024). Ergenlerde kariyer kaygısının mükemmeliyetçilik ve çeşitli demografik değişkenlerce yordanabilirliğinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (69), 52–79. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1358105
12. Çokluk, Ö., Şekercioğlu, G., & Büyüköztürk, Ş. (2018). Sosyal bilimler için çok değişkenli istatistik: SPSS ve LISREL uygulamaları. Pegem Akademi.
13. Colla, R., Williams, P., Oades, L. G., & Camacho-Morles, J. (2022). “A new hope” for positive psychology: A dynamic systems reconceptualization of hope theory. Frontiers in Psychology, 13, Article 809053. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.809053
14. Doğan, T. & Totan, T. (2010). Olumlu değerlendirilme korkusu ölçeği Türkçe formu’nun geçerlik ve güvenirlik çalışması. Akademik Bakış Dergisi, 22, 1–20.
15. Evcili, H. (2023). School burnout and career anxiety of Turkish adolescent students. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(16), 417-425. https://doi.org/10.57135/jier.1371852
16. Fredrick, J. W., & Luebbe, A. M. (2022). Prospective associations between fears of negative evaluation, fears of positive evaluation, and social anxiety symptoms in adolescence. Child Psychiatry & Human Development, 55, 195–205. https://doi.org/10.1007/s10578-022-01396-7
17. Frost, J. (2019). Regression analysis: An intuitive guide for using and interpreting linear models. Jim Publishing.
18. Gönültaş, O., & Güleç, S. (2024). Ergenlerde kariyer kaygısının yordayıcısı olarak bilişsel esneklik ve belirsizliğe tahammülsüzlük. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 22(3), 2435–2449.
19. Gündüz, H. Ç. & Nalbantoğlu-Yılmaz, F. (2016). Lise öğrencilerinin kariyer kaygılarını belirlemeye yönelik ölçek geliştirme çalışması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(3), 1008–1022. https://doi.org/10.17860/mersinefd.282397
20. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., Anderson, R. E., & Tatham, R. L. (2013). Multivariate data analysis. Pearson Education Limited.
21. Hayes, A. F. (2013). Introduction to mediation, moderation, and conditional process analysis: Methodology in the social sciences. The Guilford Press.
22. Huang, T., & Wang, W. (2024). Relationship between fear of evaluation, ambivalence over emotional expression, and self-compassion among university students. BMC Psychology, 12, Article 128. https://doi.org/10.1186/s40359-024-01629-5
23. Karakuzu, Ü., & Arıcıoğlu, A. (2025). Kariyer uyumunu yordamada kariyer kaygısı ve kariyer yapılandırmanın rolü: 11. ve 12. sınıf örneği. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 1(1), 8–22.
24. Karasar, N. (2009). Bilimsel araştırma yöntemleri. Nobel Yayınları.
25. Küçükkeskin, F. (2021). Yaşam doyumu ve umutsuzluk arasındaki ilişkide kariyer kaygısının aracı rolü: Rekreasyon bölümü öğrencileri üzerine bir uygulama [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
26. Main, K., Bouton, B. D., Pendergast, D., & Whitaker, N. (2025). The importance of social and emotional skills during adolescence to promote a positive social identity: A systematic literature review and reflection using Bronfenbrenner’s Bioecological Theory. Education Sciences, 15(2), Article 258. https://doi.org/10.3390/educsci15020258
27. Peker, M., Akkuş, K. Fear of positive evaluation differentially predicts social anxiety: a six-month longitudinal panel study. Curr Psychol 43, 3621–3631 (2024). https://doi.org/10.1007/s12144-023-04597-y
28. Pleeging, E., van Exel, J., & Burger, M. (2022). Characterizing hope: An interdisciplinary overview of the characteristics of hope. Applied Research in Quality of Life, 17, 1681–1723. https://doi.org/10.1007/s11482-021-09967-x
29. Rand, K. L., & Cheavens, J. S. (2012). Hope theory. In S. J. Lopez (Ed.), The Oxford Handbook of Positive Psychology (pp. 323–334). Oxford University Press.
30. Şama Çiçek, H., & Zeren, Ş. G. (2024). Covıd-19 sürecinde ergenlerin kariyer kaygıları: Aile desteği, umut ve kariyer kararı vermenin rolü. Uluslararası İnovatif Eğitim Araştırmacısı, 1(1), 15–42. http://dx.doi.org/10.29228/iedres.64222
31. Scioli, A., MacPherson, N., Murphy, R., Gooding, T., Love, M., Lyons, K. D., & Adachi-Mejia, A. M. (2025). A hope intervention for adolescents: a randomized controlled trial delivered by paraprofessionals. Frontiers in psychology, 16, 1528504. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1528504
32. Seginer, R. (2017). Future orientation and psychological well-being in adolescence: Two multiple-step models. In Time Perspective (pp. 339–363). Springer. https://doi.org/10.1057/978-1-137-60191-9_15
33. Şeker, G. (2021). Kariyer kararsızlığının yordayıcısı olarak iyi oluş ve kariyer kaygısı. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 51, 262–275. https://doi.org/10.9779/pauefd.706983
34. Şeker, G., & Çapri, B. (2023). Kariyer Uyumluluğu ile Yaşam Doyumu ve Psikolojik Sağlamlık Arasındaki İlişkide Umudun Aracı Rolü. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(40), 1274-1292. https://doi.org/10.35675/befdergi.1272345
35. Snyder, C. R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind. Psychological inquiry, 13(4), 249-275. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1304_01
36. Snyder, C. R., Hoza, B., Pelham, W. E., Rapoff, M. Ware, L., & Danovsky, M. (1997). The development and validation of the Children’s Hope Scale. Journal of Pediatric Psychology, 22(3), 399–421. https://doi.org/10.1093/jpepsy/22.3.399
37. Söner, O. (2025). Career anxiety as a predictor of career adaptability and optimism of high school seniors who want to make a career transition to university. International Journal of Educational Studies and Policy, 6(2), 180–199. https://doi.org/10.63612/ijesp.1669441
38. Söner, O., & Yılmaz, O. (2022). How do personality traits influence adolescents' career anxiety and self-efficacy in making career decisions? Journal of Teacher Education and Lifelong Learning, 4(2), 110-123. https://doi.org/10.51535/tell.1161175
39. Söner, O., & Yılmaz, O. (2025). Exploring the associations of career transition components with adolescents’ career decision-making self-efficacy and anxiety. BMC psychology, 13(1), 1115. https://doi.org/10.1186/s40359-025-03479-1
40. Song, Y., Wu, Y., Liu, Y., Tang, J., Zhang, S., & Zheng, X. (2025). From early vigilance to sustained bias: temporal dynamics of social evaluative feedback processing modulated by fear of positive evaluation. Biological Psychology, 109153. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2025.109153
41. Taş, M. A., & Tortumlu, M. (2021). Sabır eğiliminin kariyer kaygısı üzerindeki etkisinde kararlılığın aracılık rolü. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(1), 1–17. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.601744
42. Terzioğlu, S., & Esen, E. (2024). Umudun kariyer geleceği algılamaları üzerindeki etkisinde psikolojik dayanıklılığın rolü. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 46(1), 60-77. https://doi.org/10.14780/muiibd.1386897
43. Tsarpalis-Fragkoulidis A, Tran US, Zemp M. (2025). Fears of positive and negative evaluation and their within-person associations with emotion regulation in adolescence: A longitudinal analysis. Development and Psychopathology. 37(4):1756-1768. https://doi.org/10.1017/S0954579424001366
44. Tsarpalis-Fragkoulidis, A., Tran, U. S., & Zemp, M. (2024). Fears of positive and negative evaluation and their within-person associations with emotion regulation in adolescence: A longitudinal analysis. Development and Psychopathology, 37(4), 1756–1768. https://doi.org/10.1017/S0954579424001366
45. Tsarpalis-Fragkoulidis, A., Van Eickels, R. L., & Zemp, M. (2022). Please don’t compliment me! Fear of positive evaluation and emotion regulation—Implications for adolescents’ social anxiety. Journal of Clinical Medicine, 11(20), Article 5979. https://doi.org/10.3390/jcm11205979
46. Uysal, V., Batan, S. N., & Baş, S. (2014). Ergenlerin Tanrı algılarıyla sosyal kaygı ve umut düzeyleri arasındaki ilişkiler. Öneri: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(42), 221–237.
47. Uzun, A. E., & Kurtuluş, E. (2025). Ergenlerde umut ve okulda öznel iyi oluş arasındaki ilişkide dijital oyun bağımlılığının aracı rolü. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, (74), 398–414. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1405196
48. Uzun, A. E., Deniz, M. E., Deniz, M., & Uzun, G. (2023). Ergenlerde duygusal özerkliğin yordayıcısı olarak empati ve pozitif negatif duygu. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(4), 2280–2298. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2023..-1228625
49. Uzun, A., E., Hamurcu, H. & Uzun, G. (2025). Ergenlerin, okulda öznel iyi oluş ve depresyon anksiyete stres düzeylerinin kariyer uyum yetenekleri üzerine etkisinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 168–186. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1461148
50. Véronneau, M. H., & Schwartz-Mette, R. (2021). Social media and peer relationships in adolescence: Current state of science and directions for future research. Merrill-Palmer Quarterly, 67(4), 485–508. https://doi.org/10.1353/mpq.2021.0023
51. Weeks, J. W., Heimberg, R. G., & Rodebaugh, T. L. (2008). The Fear of Positive Evaluation Scale: Assessing a proposed cognitive component of social anxiety. Journal of Anxiety Disorders, 22(1), 44–55.
52. Yıldırım Kurtuluş, H., Kurtuluş, E., & Yaman, K. G. (2022). Ergenlerin benlik saygısı ile kariyer kaygısı arasındaki ilişki: gelecek beklentisinin aracı rolü. EKEV Akademi Dergisi, 90, 283–302. https://izlik.org/JA88FB27KC
53. Yılmaz, F. N., & Gündüz, H. Ç. (2018). Career indecision and career anxiety in high school students: An investigation through structural equation modelling. Eurasian Journal of Educational Research, 18(78), 23–42. https://doi.org/10.14689/ejer.2018.78.2
54. Yol, F., & Aksoy, A. B. (2025). Ergenlik Döneminde Risk Alma Davranışlarını Etkileyen Faktörler: Sistematik Bir Derleme. Kırıkkale Üniversitesi Eğitim Dergisi, 5(1), 1–16. https://izlik.org/JA94CA35FR
55. Zhang, H., Zhu, X., Zhang, H., Xie, X., Wei, E., & Huang, W. (2025). The relationship between childhood trauma and social anxiety in college students: the mediating role of evaluation fear. BMC Psychiatry, 25(1), Article 280. https://doi.org/10.1186/s12888-025-06668-9