Bilinçli Farkındalık, Sosyal Destek ve Travma Sonrası Büyüme: Depremzedeler Üzerine Bulgular

Öz

Bu araştırma, 6 Şubat 2023 tarihinde Türkiye’de meydana gelen depremleri yaşamış bireylerde bilinçli farkındalık, algılanan sosyal destek kaynakları ve travma sonrası büyüme (TSB) arasındaki ilişkileri incelemiştir. Veriler SPSS 27.0 programı kullanılarak analiz edilmiş; Pearson korelasyon analizi ve çoklu doğrusal regresyon analizi uygulanmıştır. Örneklem 172 kadın (%65,6) ve 90 erkekten (%34,4) oluşmaktadır. Katılımcılara Bilinçli Farkındalık Ölçeği (BİFÖ), Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği (ÇBASDÖ) ve Travma Sonrası Büyüme Envanteri (TSBE) uygulanmıştır. Korelasyon analizleri, TSB’nin bilinçli farkındalık, algılanan sosyal destek toplam puanı ve algılanan sosyal destek kaynaklarıyla pozitif ve anlamlı ilişkiler gösterdiğini ortaya koymuştur. Sosyal destek kaynakları arasında TSB ile en güçlü ilişki arkadaş desteği için elde edilmiştir. Çoklu doğrusal regresyon analizi sonucunda genel modelin anlamlı olduğu, ancak bilinçli farkındalık, aile desteği, arkadaş desteği ve özel kişi desteği birlikte modele alındığında yalnızca arkadaş desteğinin TSB’yi anlamlı biçimde yordadığı görülmüştür. Bulgular, depremzedelerde travma sonrası büyümenin hem bireysel farkındalık hem de ilişkisel destek kaynaklarıyla bağlantılı olduğunu; ancak sosyal desteğin kaynağının özellikle önemli olabileceğini göstermektedir. Bu sonuçlar, afet sonrası psikososyal müdahalelerde farkındalık temelli yaklaşımların arkadaş ve akran desteğini güçlendiren sosyal destek programlarıyla birlikte ele alınmasının yararlı olabileceğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• bilinçli farkındalık
• sosyal destek
• travma sonrası büyüme
• deprem

Etik Beyan

Etik kurul izni alınmıştır.

Mindfulness, Social Support, and Post-Traumatic Growth: Evidence from Earthquake Survivors

Öz

This study examined the relationships among mindfulness, perceived social support sources, and post-traumatic growth (PTG) in individuals who experienced the February 6, 2023, earthquakes in Türkiye. Data were analyzed using SPSS 27.0 through Pearson correlation analysis and multiple linear regression analysis. The sample consisted of 172 women (65.6%) and 90 men (34.4%). Participants completed the Mindful Attention Awareness Scale (MAAS), the Multidimensional Scale of Perceived Social Support (MSPSS), and the Posttraumatic Growth Inventory (PTGI). Correlation analyses revealed that PTG was positively and significantly associated with mindfulness, perceived social support total score, and all perceived social support sources. Among the support sources, friend support showed the strongest association with PTG. Multiple linear regression analysis showed that the overall model was statistically significant; however, when mindfulness, family support, friend support, and significant other support were entered simultaneously, only friend support significantly predicted PTG. These findings suggest that post-traumatic growth among earthquake survivors is associated with both individual awareness and relational support, but the source of perceived social support may play a particularly important role. The results highlight the potential value of integrating mindfulness-informed approaches with peer- and friendship-based support programs in post-disaster psychosocial interventions.

Anahtar Kelimeler

• mindfulness
• social support
• post-traumatic growth
• earthquake

Kaynakça

1. Ajoudani, F., Jafarizadeh, H., & Kazamzadeh, J. (2019). Social support and posttraumatic growth in Iranian burn survivors: The mediating role of spirituality. Burns, 45(3), 732–740. https://doi.org/10.1016/j.burns.2018.10.013
2. Akın, G. (2019). Miyokard infarktüsü geçirmiş bireylerin travma sonrası büyüme, bağlanma stilleri ve başa çıkma tutumları açısından incelenmesi (Tez No. 591780) [Yüksek lisans tezi, T.C. Maltepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
3. Biçer Kanat, B., & Yılmaz Özpolat, A. (2021). Comparison of posttraumatic growth, depression, anxiety, and social support in breast cancer patients with and without posttraumatic stress disorder. Turkish Journal of Clinics and Laboratory, 12(2), 201–210. https://doi.org/10.18663/tjcl.901456
4. Bleich, A., Gelkopf, M., & Solomon, Z. (2003). Exposure to terrorism, stress-related mental health symptoms, and coping behaviors among a nationally representative sample in Israel. JAMA, 290(5), 612–620. https://doi.org/10.1001/jama.290.5.612
5. Brooks, M., Lowe, M., Kevan, N., & Robinson, S. (2016). Posttraumatic growth in students, crime survivors, and trauma workers exposed to adversity. Personality and Individual Differences, 98, 199–207. https://doi.org/10.1016/j.paid.2016.04.051
6. Brown, K., & Ryan, R. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(4), 822–848. https://doi.org/10.1037/0022-3514.84.4.822
7. Calhoun, L. G., & Tedeschi, R. G. (Eds.). (2006). The handbook of posttraumatic growth: Research and practice. Lawrence Erlbaum Associates, Inc. https://doi.org/10.4324/9781315805597
8. Chen, J., Li, J., Zhou, Y., Liu, X., & Xu, W. (2020). Enhancement from being present: Dispositional mindfulness moderates the longitudinal relationship between perceived social support and posttraumatic growth in Chinese firefighters. Journal of Affective Disorders, 279, 111–116. http://doi.org/10.1016/j.jad.2020.09.137

9. Chinenye, J., Chuka, M., & Michael, O. (2023). Relationship between mindfulness, meaning in life, and post-traumatic growth among Nigerian cancer patients. Psychology, Health & Medicine, 28(2), 475–485. http://doi.org/10.1080/13548506.2022.2095576
10. Chopko, B., & Schwartz, R. (2009). The relation between mindfulness and posttraumatic growth: A study of first responders to trauma-inducing incidents. Journal of Mental Health Counseling, 31(4), 363–376. http://doi.org/10.17744/mehc.31.4.9w6lhk4v66423385
11. Çiftçi, B. (2023). Relationship between perceived social support and post-traumatic growth in coronavirus disease 2019 patients discharged from the hospital. World Journal of Psychiatry, 13(4), 171–181. http://doi.org/10.5498/wjp.v13.i4.171
12. Civan İlgün, İ. (2023). Covid-19 pandemisinde üniversite öğrencilerinin belirsizliğe tahammülsüzlük ve travma sonrası büyüme düzeyleri arasındaki ilişkide bilişsel esneklik, yalnızlık ve sosyal desteğin aracılık rolü: Farklı modellerin denenmesi (Tez No. 839209) [Doktora tezi, Eskişehir Anadolu Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Doğan, E. (2023). Genç yetişkinlerde travma sonrası büyüme, bilişsel esneklik ve algılanan sosyal destek ilişkisinin incelenmesi (Tez No. 831821) [Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
14. Duman, N. (2019). Travma sonrası büyüme ve gelişim. Uluslararası Afro Avrasya Araştırmaları Dergisi, 4(7), 174–184.
15. Dursun, P., & Söylemez, İ. (2020). Travma sonrası büyüme: Gözden geçirilmiş son model ile kapsamlı bir değerlendirme. Türk Psikiyatri Dergisi, 31(11), 57–68. https://doi.org/10.5080/u23694
16. Dürü, Ç. (2006). Travma sonrası stres belirtileri ve travma sonrası büyümenin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi ve bir model önerisi (Tez No. 159594) [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
17. Eker, D., & Arkar, H. (1995). Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği’nin faktör yapısı, geçerlik ve güvenirliği. Türk Psikoloji Dergisi, 34, 45–55.
18. Eker, D., Arkar, H., & Yaldız, H. (2001). Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği’nin gözden geçirilmiş formunun faktör yapısı, geçerlik ve güvenirliği. Türk Psikiyatri Dergisi, 12(1), 17–25.
19. Faraji, H., & Karakoç, D. (2023). COVID-19 pandemi sürecinde algılanan sosyal destek ile travma sonrası büyüme arasındaki ilişkinin incelenmesi. Cyprus Turkish Journal of Psychiatry & Psychology, 5(3), 201–206. https://doi.org/10.35365/ctjpp.23.3.02
20. Garland, E. L., Farb, N. A., Goldin, P. R., & Fredrickson, B. L. (2015). Mindfulness broadens awareness and builds eudaimonic meaning: A process model of mindful positive emotion regulation. Psychological Inquiry, 26(4), 293–314. https://doi.org/10.1080/1047840X.2015.1064294
21. Gökahmetoğlu, G. (2021). Algılanan sosyal destek ve yaşam amacının travma sonrası büyüme ile ilişkisinin incelenmesi (Tez No. 666982) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Kent Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
22. Gökmen, G., & Deniz, M. (2020). Travma sonrası büyümenin yordayıcıları olarak öz-anlayış ve affetme. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi (TURKSOSBİLDER), 5(2), 72–93.
23. Güven, K. (2010). Marmara Depremini yaşayan yetişkinlerin algıladıkları sosyal destek düzeyleri ile travma sonrası gelişim ve depresyon arasındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 250401) [Yüksek lisans tezi, Maltepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
24. Haspolat, A. (2019). Travma sonrası stres belirtileri ve travma sonrası büyüme: Temel inançlardaki değişim, ruminasyonlar ve bilgece farkındalığın rolü (Tez No. 540863) [Yüksek lisans tezi, T.C. Başkent Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
25. Herman, J. (2017). Travma ve iyileşme: Şiddetin sonuçları ev içi istismardan siyasi teröre. Literatür.
26. Huang, Q., Zhang, Q., An, Y., & Xu, W. (2019). The relationship between dispositional mindfulness and PTSD/PTG among firefighters: The mediating role of emotion regulation. Personality and Individual Differences, 151, 109492. https://doi.org/10.1016/j.paid.2019.07.002
27. Ismail, H., Coetzee, N., Du Toit, P., Rudolph, E., & Joubert, Y. (2013). Towards gaining a competitive advantage: The relationship between burnout, job satisfaction, social support, and mindfulness. Journal of Contemporary Management, 10, 448–464.
28. Kağan, M., Güleç, M., Boysan, M., & Çavuş, H. (2012). Travma Sonrası Büyüme Envanteri’nin Türkçe versiyonunun normal toplumda hiyerarşik faktör yapısı. TAF Preventive Medicine Bulletin, 11(5). https://doi.org/10.5455/pmb.1323620200
29. Linley, P. A., & Joseph, S. (2004). Positive change following trauma and adversity: A review. Journal of Traumatic Stress, 17(1), 11–21. https://doi.org/10.1023/B:JOTS.0000014671.27856.7e
30. Özyeşil, Z., Arslan, Ç., Kesici, Ş., & Deniz, M. (2011). Bilinçli Farkındalık Ölçeği’nin Türkçeye uyarlama çalışması. Eğitim ve Bilim, 36(160), 224–235. https://doi.org/10.15390/EB.2011.1745
31. Piatri, G., & Pietrantoni, L. (2009). Optimism, social support, and coping strategies as factors contributing to posttraumatic growth: A meta-analysis. Journal of Loss and Trauma, 14(5), 364–388. https://doi.org/10.1080/15325020902724271
32. Şahin, Ş., Altındağ, Ö., Elboğa, G., Elçiçek, S., Akaltun, M., Altındağ, A., & Doğan, İ. (2020). The relations of traumatic life events with depression, loneliness, anxiety, posttraumatic growth, and pain in refugee university students. Acta Medica Alanya, 4(3), 264–269. https://doi.org/10.30565/medalanya.738966
33. Sauer, S., Lemke, J., Wittmann, M., Kohls, N., Mochty, U., & Walach, H. (2012). How long is now for mindfulness meditators? Personality and Individual Differences, 52(6), 750–754. https://doi.org/10.1016/j.paid.2011.12.026
34. Şimşir, Z. (2017). Savaş travma sonrası büyüme, değerler ve algılanan sosyal destek arasındaki yordayıcı ilişkiler (Tez No. 47181) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
35. Sörensen, J., Rzeszutek, M., & Gasik, R. (2021). Social support and post-traumatic growth among a sample of arthritis patients: Analysis in light of Conservation of Resources theory. Current Psychology, 40(4), 2017–2025. https://doi.org/10.1007/s12144-019-0131-9
36. Tan, L., & Tao, T. (2021). The mediating role of mindfulness in job burnout and social support among regular training doctors. Anhui Medical Journal, 42, 455–459. http://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.775679
37. Tedeschi, R., & Blevins, C. (2015). From mindfulness to meaning: Implications for the theory of posttraumatic growth. Psychological Inquiry, 26(4), 373–376. http://doi.org/10.1080/1047840X.2015.1075354
38. Tedeschi, R., & Calhoun, L. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18. http://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01
39. Tedeschi, R., Shakespeare-Finch, J., Taku, K., & Calhoun, L. (2018). Posttraumatic growth: Theory, research, and applications. Routledge.
40. Varni, J., Katz, E., Colegrove, R., & Dolgin, M. (1994). Perceived social support and adjustment of children with newly diagnosed cancer. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 15(1), 20–26. https://doi.org/10.1097/00004703-199402000-00004
41. Vinci, C., Pidala, J., Lau, P., Reblin, M., & Jim, H. (2020). A mindfulness-based intervention for caregivers of allogeneic hematopoietic stem cell transplant patients: Pilot results. Psycho-Oncology, 29(5), 934–937. https://doi.org/10.1002/pon.535
42. Wu, Z., Xu, J., & Sui, Y. (2016). Posttraumatic stress disorder and posttraumatic growth coexistence and the risk factors in Wenchuan earthquake survivors. Psychiatry Research, 237, 49–54. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2016.01.041
43. Xie, X., Zhou, Y., Fang, J., & Ying, G. (2022). Social support, mindfulness, and job burnout of social workers in China. Frontiers in Psychology, 13, 1–11. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.775679
44. Yıldız, M. (2022). Covid-19 pandemisi süresince çalışan hemşirelerde travma sonrası büyüme düzeyi ve algılanan sosyal destek arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
45. Zhang, J., Zhou, Y., Feng, Z., & Fan, Y. (2017). Randomized controlled trial of mindfulness-based stress reduction (MBSR) on posttraumatic growth of Chinese breast cancer survivors. Psychology, Health & Medicine, 22(1), 94–109. https://doi.org/10.1080/13548506.2016.1146405
46. Zimet, G. D., Dahlem, N. W., Zimet, S. G., & Farley, G. K. (1988). The Multidimensional Scale of Perceived Social Support. Journal of Personality Assessment, 52(1), 30–41. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa5201_2