Azerbaycan’da Yüksek Askeri Eğitimin Tarihî Gelişim Dinamiği

Öz

Makalede Azerbaycan’da yüksek askeri eğitimin tarihî gelişim dinamiği farklı dönemler temelinde sistematik biçimde incelenmiştir. Araştırmanın amacı, ülkede askeri personel yetiştirmenin oluşum aşamalarını, kurumsal değişimleri ve modern dönemde yüksek askeri eğitim sisteminin gelişim eğilimlerini belirlemektir. Analizler göstermektedir ki, 1918–1920 yıllarında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde milli subay kadrosunun oluşturulması yönünde atılan adımlar, bağımsız askeri eğitimin temellerini meydana getirmiştir. Sovyet yönetimi döneminde yüksek askeri eğitim merkezî ve ideolojik bir yapıya sahip olsa da, bu dönemde kazanılan bilimsel-metodik tecrübeler bağımsızlık sonrasında milli modelin şekillenmesinde temel bir rol oynamıştır. 1991 yılından itibaren yüksek askeri eğitim sisteminde gerçekleştirilen reformlar, milli çıkarların, Azerbaycanı yüceltme ideolojisinin ve uluslararası tecrübenin sentezine yönelmiştir. 2000’li yıllardan itibaren NATO standartlarının uygulanması, öğretim programlarının yenilenmesi ve uluslararası iş birliğinin genişletilmesi bu alanda niteliksel olarak yeni bir aşamanın temelini oluşturmuştur. 2022 yılında kurulan Milli Savunma Üniversitesi ise yüksek askeri eğitimin kurumsal ve bilimsel temelinin güçlendirilmesinde stratejik bir dönüm noktası olmuştur. Sonuç olarak, Azerbaycan’da yüksek askeri eğitim sistemi günümüzde yalnızca profesyonel subay yetiştirilmesiyle sınırlı değildir; aynı zamanda savunma biliminin gelişimini, teknolojik yeniliklerin uygulanmasını ve milli-manevî değerlerin korunmasını sağlayan kapsamlı bir model olarak şekillenmiştir. Geleceğe yönelik perspektifler ise bilimsel araştırma potansiyelinin güçlendirilmesi ve uluslararası standartlara tam entegrasyonun derinleştirilmesi yönündedir.

Anahtar Kelimeler

• Yüksek askeri eğitim
• Milli Savunma Üniversitesi
• Askeri reformlar
• NATO standartları
• Savunma bilimi

The Historical Development Dynamics of Higher Military Education in Azerbaijan

Öz

The article provides a systematic analysis of the historical dynamics of higher military education in Azerbaijan across different periods. The main objective of the research is to identify the stages of formation in military personnel training, institutional transformations, and the developmental trends of the higher military education system in the modern era. The analysis reveals that during the years 1918–1920, under the Azerbaijan Democratic Republic, the initial steps taken toward the establishment of a national officer corps laid the ideological foundations for independent military education. Although higher military education during the Soviet period was centralized and ideologically driven, the scientific and methodological experience accumulated in that era played a fundamental role in shaping the national model after the restoration of independence. Since 1991, reforms in the system of higher military education have been aimed at synthesizing national interests, the ideology of Azerbaijani identity, and international experience. From the 2000s onward, the adoption of NATO standards, the modernization of curricula, and the expansion of international cooperation have marked the beginning of a qualitatively new stage in this field. The establishment of the National Defense University in 2022 became a strategic turning point in strengthening the institutional and scientific foundations of higher military education. In conclusion, the system of higher military education in Azerbaijan today goes beyond the training of professional officers; it has evolved into a comprehensive model that ensures the development of defense science, the application of technological innovations, and the preservation of national and moral values. Future prospects are associated with strengthening scientific research potential and deepening full integration into international standards.

Anahtar Kelimeler

• Higher military education
• National Defense University
• Military reforms
• NATO standards
• Defense science

Kaynakça

1. “Lider”, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası, c. 1, Bakü 2004
2. ABBASOV, Ş., Azərbaycan Hərbi Təhsilində Xarici Dil Hazırlığı, Qafqaz Universiteti Nəşrləri, Bakü 2006
3. ALIYEVA, G., Frunze Hərbi Akademiyası və Azərbaycanlı Məzunlar, Təhsil Nəşriyyatı, Bakü 2019
4. ALIYEVA, G., Gəncə Hərbi Məktəbi Layihəsi (1919), Elm və Təhsil Nəşriyyatı, Bakü 2021
5. ALİYEV, A., Sovetləşmə Dövründə Azərbaycanın Hərbi Quruculuğu, Elm Nəşriyyatı, Bakü 2016
6. ALİYEV, N., Azərbaycan Respublikasında Hərbi Təhsil Sisteminin İnkişaf Mərhələləri, Elm Nəşriyyatı, Bakü 2014
7. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin Qərarları (1918–1920), Azərnəşr, Bakü 1998
8. Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyi, Müdafiə Sənayesi və Ali Təhsil Üzrə Əməkdaşlıq Protokollarına Dair İllik Hesabat, Bakü 2024

9. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Millî Müdafiə Universitetinin Yaradılması Haqqında” Fərmanı, Bakü 2022
10. Azərbaycan Respublikasının Hərbi Doktrinası, Bakü 2005
11. Azərbaycan Respublikasının Millî Təhlükəsizlik Konsepsiyası, Bakü 2005
12. Azərbaycan SSR Müdafiə Komissarlığının Arxiv Materialları (1941–1945), Bakü 2005
13. BAYRAMOV, S., Süni İntellekt və Hərbi Strategiya, Elm Nəşriyyatı, Bakü 2021
14. HÜSEYNLİ, E., NATO Standartlarının Tədris Proqramlarına Tətbiqi, Təhsil Nəşriyyatı, Bakü 2007
15. HÜSEYNOV, R., Azərbaycan Ordusunun Modernləşdirilməsi və NATO ilə Əməkdaşlıq, Şərq-Qərb Nəşriyyatı, Bakü 2011
16. HÜSEYNOV, R., Millî Ordunun Formalaşması (1918–1920), Şərq-Qərb Nəşriyyatı, Bakü 2015
17. İSMAYILOV, R., “Hərbi Təhsildə Millî İdeoloji Xəttin Qorunması Problemləri”, Müdafiə və Təhlükəsizlik, Sayı (2022), s. 15–28
18. İSMAYILOV, V., Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Hərbi İslahatlar, GDU, Gəncə 2020
19. İSMAYILOV, V., Azərbaycanlı Generallar: Sovet Dövrü, Elm və Təhsil, Bakü 2017
20. KASIMOV, A., Sovet İdeologiyası və Hərbi Təhsil, Şərq-Qərb Nəşriyyatı, Bakü 2011
21. KERİMOV, S., Azerbaycanskiye ofitserı v voyennıh akademiyah SSSR, “Nauka”, Moskva 1987
22. KERİMOV, S., Voennoe obrazovanie na Kafkaze v period çarskoy Rossii, “Nauka”, Moskva 1985
23. KƏRİMOV, S., Hərbi Təhsil Müəssisələrinin Maddi-Texniki Modernləşdirilməsi, Təhsil Nəşriyyatı, Bakü 2009
24. QULİYEV, E., Sovet Dövründə Hərbi Təhsil Siyasəti, Təhsil Nəşriyyatı, Bakü 2010
25. QULİYEV, R., Sovet Hərbi Təhsil Sisteminin Azərbaycan Modelinə Təsiri, Azərnəşr, Bakü 2019
26. MEHDİYEV, V., Millî Hərbi Doktrina və Tədris İslahatları, Bilim Nəşriyyatı, Bakü 2008
27. MEHDİYEV, V., Müharibə İllərində Azərbaycanlı Zabitlərin Fəaliyyəti, Qanun Nəşriyyatı, Bakü 2015
28. MƏMMƏDLİ, A., Müstəqillik İllərində Azərbaycan Zabit Korpusunun Formalaşması, Şərq-Qərb Nəşriyyatı, Bakü 2011
29. MƏMMƏDLİ, A., Sovet Dövründə Azərbaycanlı Zabitlər, Şərq-Qərb Nəşriyyatı, Bakü 2011
30. MƏMMƏDLİ, N., Müstəqillik Dövründə Hərbi Təhsil Siyasəti, Aspoliqraf Nəşriyyatı, Bakü 2020
31. MƏMMƏDOV, T., Bakı Ali Ümumqoşun Komandanları Məktəbinin Tarixi, Azərnəşr, Bakü 2018
32. MƏMMƏDOV, T., Cümhuriyyət Dövründə Hərbi Siyasət, Qanun Nəşriyyatı, Bakü 2018
33. MƏMMƏDOV, T., Müstəqil Azərbaycanın Hərbi Təhsil Strategiyası, Təhsil Nəşriyyatı, Bakü 2001
34. MƏMMƏDZADƏ, M., “Azərbaycanda Ali Hərbi Təhsilin İnkişafının Tarixi-Pedaqoji Tədqiqi”, Elmi Tədqiqat Beynəlxalq Elmi Jurnalı, Sayı 3 (2025), c. 5, s. 15–20
35. MƏMMƏDZADƏ, M., “Azərbaycanda Hərbi Təhsilin İnkişafının Tarixi Mərhələləri”, Xəbərlər Məcmuəsi, Sayı 12 (2025), c. 2, s. 37–43
36. RÜSTEMOV, İ., Böyük Vətən Müharibəsi İllərində Hərbi Kadr Hazırlığı, Elm və Təhsil Nəşriyyatı, Bakü 2020
37. ŞIXALİYEV, N., Nuru Paşa və Qafqaz İslam Ordusu, Təhsil Nəşriyyatı, Bakü 2014
38. Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Azərbaycan Respublikası Hükûmeti Arasında Hərbi Təhsil Üzrə Əməkdaşlıq Müqaviləsinin Təsdiq Edilməsi Barədə Qanun, 1993
39. YILMAZ, H., Osmanlı–Azərbaycan Hərbi Təcrübəsi, Atatürk Araştırmaları Merkezi, Ankara 2015
40. Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri haqqında Azərbaycan Respublikası Qanunu, 29.12.2017 https://e-qanun.az/framework/37672
41. Heydər Əliyev adına Hərbi İnstitut – Vikipedi https://az.wikipedia.org/wiki/Heyd%C9%99r_%C6%8Fliyev_ad%C4%B1na_H%C9%99rbi_%C4%B0nstitut
42. Hərbi Elmi Tədqiqat İnstitutu – Vikipedi https://az.wikipedia.org/wiki/H%C9%99rbi_Elmi-T%C9%99dqiqat_%C4%B0nstitutu