Osmanlı Dönemi’nde Tokat’taki Apostolik Ermenilere Ait Kiliselerin Konumlarının Surp Sdepanos Nakhavga Kilisesi Örneği Eşliğinde İncelenmesi

Bu makalede Osmanlı Dönemi boyunca varlığını sürdürmüş Tokat’taki Surp Sdepanos Nakhavga Kilisesi odağa alınarak Apostolik Ermenilere ait dini yapı ve alanlar için bir referans noktası oluşturulması amaçlanmıştır. İlk olarak, Taş Nerdivan adıyla da anılan bu Ermeni kilisesi ile Osmanlı arşiv belgelerinde Taş Nerdiban ya da Taş Nerdüban olarak karşımıza çıkan mahalle arasında bir ilişkisi olup olmadığı, mahallelerin yeniden inşası kavramından yola çıkılarak çözümlenmeye çalışılmıştır. Ali Akay’ın belirttiği gibi inşa, Michel Foucault'nun söylediği anlamda bir söylemin de inşasıdır ve bu söylem bir epistēmē içinden de gelebilir ya da bunun için eski bir epistēmē yeniden ele alınabilir. Bu bağlamda, Surp Sdepanos Nakhavga Kilisesi’nin konumu değerlendirilirken, Osmanlı Dönemi mahallelerinde grupların oluşumunda belirleyici olanın statü ve sınıf değil, etnik ve dini aidiyetler olduğu kabul edilmiştir. Osmanlı arşivlerindeki gayrimüslim nüfus kayıtlarına bakılarak tespit edilen mahalledeki etnik gruplara ait bilgiler önemli bir yol gösterici olarak kabul edilmiştir. Kilisenin konumu ile ilgili tartışmadan sonra hem bu kilisenin tarihçesi hem de Tokat’taki Ermeni varlığı anlatılırken Apostolik Ermenilerin dini yapılarının ve kutsal alanlarının konumları Osmanlı Dönemi’ne ait özellikle de Ermenice kaynaklardan elde edilen bilgiler kullanılarak ve çözümlemeye gidilmeden verilmiştir. Kiliselerinkonumlarışu şekildedir:Surp Asdvadzadzin Kilisesi (Gatnağpür Sarkis Kilisesi) Büyük Terbiye Mahallesi’nde, Surp Kevork Kilisesi (Surp Sarkis Kilisesi) muhtemelen Bağarjukh Mahallesi’nde, Surp Minas Kilisesi Haç Dağı’nın eteğinde, Karasun Manug Kilisesi Mahmud Ejib ya da Örtmeli Mahallesi’nde, Surp Yerrortutyun Kilisesi (Tahtidale Surp Sarkis Kilisesi) muhtemelen Tahtakale Mahallesi’nde, Surp Lusavoriç Kilisesi (Barsam Kilisesi) ise şehrin batısında Haç Dağı’ndadır. Sonuç olarak Apostolik Ermenilere ait dini yapıların ve kutsal alanların konumlarıyla birlikte Osmanlı Dönemi’nde Tokat’taki görünümün bir bölümü ortaya konulmaya çalışılmıştır.

This article has aimed to create a reference point for religious structures and areas belonging to the Apostolic Armenians by focusing on the Saint Stephen Protomartyr Church in Tokat, which existed throughout the Ottoman period. Firstly, an attempt has been made to solve whether there is a relationship between this Armenian church being referred to as Taş Nerdivan and the neighborhood that appears in Ottoman archival documents as Taş Nerdiban or Taş Nerdüban starting from the concept of the reconstruction of neighborhoods. As Ali Akay stated, construction is also the construction of a discourse in the sense that Michel Foucault described, and this discourse can come from an epistēmē or an old epistēmē can be reconsidered for this purpose. In this regard, while analyzing the location of the Saint Stephen Protomartyr Church, it has been taken into account that the determining parameters that formed the groups living in the neighborhoods during the Ottoman period were ethnicity and religion, rather than status and class. The information about the ethnic groups in the neighborhood identified by examining the non-Muslim population records in the Ottoman archives has been considered an important guide. After the discussion on the location of the church, both the history of this church and the Armenian presence in Tokat are described, while the locations of the religious buildings and sanctuaries of Apostolic Armenians are given from the information obtained from the Ottoman period, especially from Armenian sources, without any analysis. The locations of their churches are as follows: the Holy Mother of God Church (Gatnagpür the Saint Sergius Church) in the Büyük Terbiye neighborhood, the Saint George Church (the Saint Sergius Church) probably in the Bağarjukh neighborhood, the Saint Menas Church at the foot of Mount Haç, the Holy Forty Children Church located in the Mahmud Ejib or the Örtmeli neighborhood, the Holy Trinity Church (Tahtidale the Saint Sergius Church) probably in the Tahtakale neighborhood, and the Holy Illuminator Church (Barsam Church) on Mount Haç to the west of the city. In conclusion, an attempt has been made to reveal a part of the appearance of Tokat during the Ottoman period including the locations of religious buildings and sacred sites belonging to Apostolic Armenians.