Eski Türkçe Manihaist, Budist ve İslamî Metinlerde Dinî Bir Terim: ökün- ve Türevleri

In the Old Uyghur period of Old Turkish, where the most intensive works in terms of number and volume were created, interaction with languages such as Chinese, Sanskrit, Sogdian, Tocharian, etc. was made. As a result of translation activities, especially in religious-based works that emerged in the Manichasite and Buddhist circles, Turkish equivalents were used for many terms and words of foreign origin in a way that the public could understand. This situation brought with it a strong religious terminology. In the Karakhanids period, with the adoption of Islam as the official religion of the state, an intensive religious terminology is observed in Dîvânu Lugâti’t-Türk, Kutadgu Bilig and Atabetü’l-Hakayık, especially in the Qur’an translations (TİEM 73, Rylands Kur’an Tercümesi, Özbekistan Kur’an Tercümesi). In this direction, the verb ökün- and its derivatives, which means “to regret”; “to repent” in Old Turkish Manichasite, Buddhist and Islamic texts, and which is equivalent to tevbe in Arabic and kṣānti in Sanskrit, are analyzed. Various linguistic explanations about the derivative are made by giving the contexts in which the identified derivatives occur. Then, the status of the identified derivatives in historical and modern Turkic languages was also mentioned. As a result of the study, the words ökün-, ökünmiş, ökünügli, öküngen, ökünmek, ökünmeklig, öküngü, öküngülüg, öküntür-, ökünç, ökünçlüg and ökünçsüz were discussed. Some of these derivatives can be found in historical and modern Turkic languages after Old Turkic. As a result of this study, the words ökün-, ökünmiş, ökünmek, öküngü, and ökünçlüg are found in Manichaean texts; ökün-, ökünmiş, ökünmek, ökünmeklig, öküngü, öküngülüg, öküntür-, ökünç, ökünçlüg, and ökünçsüz are found in Buddhist texts; ökün-, ökünmüş, ökünügli, öküngen, öküngü, öküntür-, ökünç, ökünçlüg, and ökünçsüz are found in Islamic texts. The words ökün-, ökünmiş, öküngü, and ökünçlüg found in this study are common in Manichaean, Buddhist, and Islamic texts. The words ökünür-, ökünç, and ökünçsüz are common in Buddhist and Islamic texts while the words ökünmeklig and öküngülük are found only in Buddhist texts, and the words ökünügli and öküngen are found only in Islamic texts.

Eski Türkçenin sayıca ve hacimce en yoğun eserlerin oluştuğu Eski Uygurca döneminde Çince, Sanskritçe, Soğdca, Toharca vs. dillerle etkileşime girilmiştir. Özellikle Manihaist ve Budist çevrede ortaya çıkan dinî temelli eserlerdeki çeviri faaliyetleri sonucu, yabancı kökenli birçok terim ve sözcük için halkın anlayacağı biçimde Türkçe karşılıklara başvurulmuştur. Bu durum beraberinde de sağlam bir dinî terminolojiyi getirmiştir. Karahanlılar devrinde ise devletin resmî dini olan İslamiyet’in kabulüyle birlikte özellikle Kur’an Tercümeleri (TİEM 73, Rylands Kur’an Tercümesi, Özbekistan Kur’an Tercümesi) başta olmak üzere Dîvânu Lugâti’t-Türk, Kutadgu Bilig ve Atabetü’l-Hakayık’ta yoğun bir dinî terminoloji göze çarpmaktadır. Bu doğrultuda Eski Türkçe Manihaist, Budist ve İslamî çevre metinlerinde görülen “pişman olmak”; “tövbe etmek” anlamına gelen Arapçada tevbe, Sanskritçede ise kṣānti karşılığıyla görülen Eski Türkçe ökün- fiili ve bu fiilin türevleri ele alınmıştır. Tespit edilen türevlerin geçtiği bağlamlara yer verilerek türevle ilgili çeşitli dilsel açıklamalar yapılmıştır. Ardından tespit edilen türevlerin tarihî ve çağdaş Türk dillerindeki durumuna da değinilmiştir. Yapılan çalışma sonucunda ökün-, ökünmiş, ökünügli, öküngen, ökünmek, ökünmeklig, öküngü, öküngülüg, öküntür-, ökünç, ökünçlüg ve ökünçsüz sözcükleri ele alınmıştır. Tespit edilen bu türevlerin bazılarına Eski Türkçe sonrasında tarihî ve çağdaş Türk dillerinde rastlamak mümkündür. Bu değerlendirme sonucu ökün-, ökünmiş, ökünmek, öküngü ve ökünçlüg sözcükleri Manihaist çevrede; ökün-, ökünmiş, ökünmek, ökünmeklig, öküngü, öküngülüg, öküntür-, ökünç, ökünçlüg ve ökünçsüz sözcükleri Budist çevrede; ökün-, ökünmiş, ökünügli, öküngen, öküngü, öküntür-, ökünç, ökünçlüg ve ökünçsüz sözcükleri ise İslamî çevrede tespit edilmektedir. Tespit edilen bu biçimlerden ökün-, ökünmiş, öküngü ve ökünçlüg Manihaist, Budist ve İslamî çevrede ortaklık göstermektedir. öküntür-, ökünç ve ökünçsüz sözcükleri ise Budist ve İslamî çevrede ortaklık gösterirken ökünmeklig ve öküngülük sözcükleri sadece Budist çevrede, ökünügli ve öküngen sözcükleri ise sadece İslamî çevrede rastlanılmaktadır.