Rus Biçimciliği ve “Çoğulcu Yabancılaştırma Kuramı”

This article examines Viktor Borisovich Shklovsky’s theory of prose through a sociological descriptive analysis approach, situating it within the disciplines of the sociology of art, literary theory, cultural studies, and aesthetics. Shklovsky is recognized as one of the most influential figures in twentieth-century literary theory and is particularly known for developing the concept of “defamiliarization/estrangement” (ostranenie) within Russian Formalism. This concept posits that the purpose of art is to free perception from automatization, allowing individuals to see the world from a fresh perspective. The term has influenced various movements, including Dadaism, postmodernism, epic theatre, culture compression, science fiction, and philosophy. The article first explores the theoretical foundations of Shklovsky’s approach within the context of literary theory and the philosophy of art. It then examines the role of defamiliarization in literature and other artistic disciplines, assessing its cultural and social implications. In particular, the relationship between modern literary works and social consciousness is analyzed from a sociological perspective. The primary aim of this research is to reveal how Shklovsky’s aesthetic approach contributes to social transformation. In this regard, it is argued that literature and art function not merely as aesthetic practices but also as tools that reshape social perception. The article’s original contribution lies in extending Shklovsky’s theory of prose beyond literary analysis, evaluating it within a broader sociocultural framework. As a literary theorist, Shklovsky also wrote biographical literary critiques on authors such as Laurence Sterne, Maxim Gorky, Leo Tolstoy, Fyodor Dostoevsky, and Vladimir Mayakovsky. Additionally, he authored several semi-autobiographical works that, while disguised as fiction, served as experimental applications of his literary theories. In this study, Shklovsky’s works are analyzed from a sociological perspective. He remains one of the most fascinating figures of twentieth-century Russian cultural and intellectual life. Based on the philosopher’s ideas, a new literary theory called “Pluralistic Defamiliarization Theory” has been developed in the article.

Bu makale, Viktor Borisoviç Şklovski’nin düzyazı kuramını; sosyolojik betimsel analiz yöntemiyle ele alarak sanat sosyolojisi, edebiyat kuramı, kültürel çalışmalar ve estetik bağlamda incelemektedir. Şklovski, 20. yüzyıl edebiyat kuramına yön veren en önemli figürlerden biri olarak kabul edilir ve özellikle Rus formalizmi içinde geliştirdiği “yadırgatma/ yabancılaştırma” (ostranenie) kavramıyla tanınır. Bu kavram, sanatın amacının algıyı otomatikleşmeden kurtararak dünyaya yeni bir bakış açısı kazandırmak olduğunu öne sürer. Terim; Dadaizm, postmodernizm, epik tiyatro, kültür sıkıştırması, bilimkurgu ve felsefe gibi hareketleri etkilemiştir. Makalede, öncelikle edebiyat teorisi ve sanat felsefesi bağlamında Şklovski’nin kuramının temel dayanakları tartışılacaktır. Ardından, yadırgatma kavramının edebiyat ve diğer sanat disiplinlerindeki yeri incelenecek, bu kuramın kültürel ve toplumsal yapılar üzerindeki etkisi değerlendirilecektir. Özellikle modern edebî eserler ile toplumsal bilinç arasındaki ilişki, sosyolojik bir perspektifle ele alınacaktır. Araştırmanın temel amacı, Şklovski’nin estetik yaklaşımının toplumsal düzeyde nasıl bir dönüşüm sağladığını ortaya koymaktır. Bu bağlamda, sanat ve edebiyatın yalnızca estetik bir pratik olmanın ötesinde, toplumsal algıyı yeniden şekillendiren bir araç olarak işlev gördüğü savunulmaktadır. Makalenin özgün katkısı, Şklovski’nin düzyazı kuramını edebiyat incelemelerinin ötesine taşıyarak toplumsal ve kültürel bağlamda değerlendirmesidir. Sanat kuramcısı Şklovski; Laurence Sterne, Maksim Gorki, Lev Tolstoy, Dostoyevski ve Vladimir Mayakovski gibi yazarlar hakkında edebî eleştiri biyografilerin yanı sıra, edebiyat üzerine geliştirdiği teorilerde deneysel işlevi gören, kurgusal kılığa bürünmüş yarı otobiyografik eserler de yazmıştır. Çalışmamızda yazarın kaleme aldığı eserler bir sosyolog gözüyle değerlendirilmiştir. Şklovski, yirminci yüzyılda Rus kültürel/ entelektüel yaşamının en büyüleyici figürlerinden biridir. Makalede filozofun fikirlerinden hareketle yeni bir edebî teori olan; “çoğulcu yabancılaştırma kuramı” geliştirilmiştir.