On Sekizinci Yüzyıl Osmanlı Mısırı’nda İltizam Mekanizması: Toprak, Vergi ve Mültezimler

This study examines the political and economic dimensions of the relationship between multazims and fellahin in eighteenth-century Ottoman Egypt, focusing on how provincial economic activities were shaped through these actors. It adopts a longue durée perspective to analyze the administrative and fiscal transformations of the period. The research is based primarily on mukataa and ruznamçe registers from the Ottoman Archives, along with waqf and icmal ledgers and contemporary accounts such as Description de l’Égypte. Quantitative analysis of these sources reveals a close correlation between multazims’ tax-farm shares and their social and political standing. The findings demonstrate that iltizam functioned not only as a fiscal mechanism, but also as a key instrument in the negotiation of provincial authority. As a result, the system evolved into a multilayered power structure in which Mamluk-origin multazims established influential centers of authority within the countryside.

Bu çalışmanın amacı, on sekizinci yüzyılda Osmanlı Mısır taşrasında mültezim ile fellah arasında kurulan ilişkilerin siyasi ve ekonomik bağlamını inceleyerek, eyalet içerisindeki iktisadi faaliyetlerin aktörler üzerinden nasıl şekillendiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda çalışma, taşrada vergi faaliyetlerinin nasıl yürütüldüğünü, iltizam sisteminin eyalet ekonomisindeki yerini, mültezimlerin iktisadi ve siyasi pozisyonlarının doğurduğu ekonomik sonuçları ele almaktadır. Çalışma, longue durée yaklaşımıyla on sekizinci yüzyıl boyunca Mısır’daki idari ve mali dönüşümü bütüncül bir zaman perspektifi içinde değerlendirmektedir. Araştırma başta Başkanlık Osmanlı Arşivleri; mukataa ve ruznamçe defterleri, olmak üzere, evkaf ve icmal kayıtları ile Description de L’Egypte gibi çağdaş gözlem metinlerine dayanmaktadır. Bu kaynaklar üzerinden hem mültezimlerin iltizam hisseleri ve sosyal statüleri arasındaki ilişki hem de iltizam gelirlerinin devlet ile mültezimler arasında nasıl dağıldığı nicel olarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, mültezimlik kurumunun yalnızca mali bir işletme hakkı değil, aynı zamanda yerel otorite ve siyasal nüfuzun paylaşımında belirleyici bir araç haline geldiğini göstermektedir. Sonuç olarak, iltizam sistemi Mısır’da ekonomik, kaynakların örgütlenmesinin ötesine geçerek, Memlük kökenli mültezimlerin taşrada yükselen iktidar merkezlerini oluşturduğu çok katmanlı bir güç mekanizmasına dönüşmüştür.