Osmanlı’dan Dünyaya Bakmak: Kıtalar, Medeniyet ve Algılar

The most distinctive feature of the modern era was that with the development of transportation and communication facilities, the scope of people’s relationship with the world reached a global scale. Thus, people gained the opportunity to get to know the world they lived in more closely in many aspects, sometimes by traveling for various reasons, sometimes by reading articles in newspapers, magazines and books. The world was almost being rediscovered. Naturally, this situation directly affected the knowledge capacity and perception of the Ottomans about the world, as both state and society. Until the 19th century, the knowledge of the Ottomans about the world at large and the relationships they had with it were limited. Europe-based travels, embassy reports, and various books, maps, and atlases on world geography and civilization were the main sources of information. However, from the 19th century onwards, the Ottomans' relationship with the rest of the world reached a new dimension. During this period, both the geographical areas contacted and the sources of knowledge diversified. Thus, the number of people who had information about political, economic, cultural, and social developments around the world increased significantly. In this context, the article attempts to provide clues about the Ottomans' depictions and perceptions of the world beyond their borders in the light of the knowledge and experience they accumulated since the second half of the 19th century. While doing that, attention is drawn to the dualistic perspective of world perception in the Ottoman Empire. At this stage, the underlying parameters of the determined perceptions are not ignored. Furthermore, it explains how the Ottomans positioned themselves in the face of the rest of the world in terms of data and contacts. In this framework, travel books, reports, letters, and tour notes written by individuals who had traveled to various parts of the world as well as articles published in newspapers and magazines constitute the main sources of the article. Since such a vast geographical area is analyzed, a classification based on continents (Europe, America, Africa, Asia, and Australia) is made in order to both facilitate the study and to determine the priorities of the Ottoman Empire in the world perspective.

Modern dönemin en belirgin özelliği, ulaşım ve iletişim imkanlarının gelişmesiyle beraber insanların dünya ile kurdukları ilişki boyutunun küresel ölçeğe ulaşmasıydı. Böylece insanlar, bazen çeşitli gerekçelerle yaptıkları seyahatlerle bazen gazete, dergi ve kitaplarda okuduğu yazılarla içinde bulunduğu dünyayı birçok boyutuyla daha yakından tanıma fırsatı elde etti. Dünya adeta yeniden keşfediliyordu. Tabii, bu durum hem devlet hem toplum olarak Osmanlıların dünya hakkındaki bilgi kapasitesini ve algısını doğrudan etkiledi. 19. yüzyıla kadar Osmanlılar, dünyanın geneline dair sahip olduğu bilgi ve kurduğu ilişki sınırlıydı. Avrupa merkezli seyahatler, sefaretnameler, dünya coğrafyası ve medeniyetine dair çeşitli kitap, harita ve atlaslar, temel bilgi kaynaklarıydı. Ancak 19. yüzyıldan itibaren Osmanlıların dünyanın geri kalanıyla olan ilişkisi, bambaşka bir boyuta ulaştı. Bu dönemde hem temas kurulan coğrafyalar hem de bilgi kaynakları çeşitlendi. Böylece dünyadaki siyasi, ekonomik, kültürel ve sosyal gelişmelere dair bilgilere sahip olanların sayısı ciddi ölçüde arttı. Bu bağlamda makalede, 19 yüzyılın ikinci yarısından itibaren biriktirdikleri bilgi ve tecrübeler ışığında Osmanlıların kendi sınırları dışındaki dünyaya dair tasvirlerinin ve algılarının ipuçları verilmeye çalışılmaktadır. Bu yapılırken Osmanlı’daki dünya algısının düalist perspektifine dikkat çekilmektedir. Bu aşamada tespit edilen algıların altında yatan parametreler göz ardı edilmemektedir. Bunun yanı sıra veri ve temaslar ekseninde Osmanlıların dünyanın geri kalanı karşısında kendilerini nasıl konumlandırdıkları izah edilmektedir. Bu çerçevede dünyanın çeşitli yerlerine seyahatler yapmış kişilerin yazdığı seyahatnameler, raporlar, mektuplar ve gezi notlarının yanı sıra gazete ve dergilerde yayımlanan yazılar, makalenin ana kaynaklarını oluşturmaktadır. Böylesine geniş bir coğrafik alan analiz edildiği için hem incelemeyi kolaylaştırmak hem Osmanlı’nın dünya perspektifindeki önceliklerini tespit etmek adına kıtalara (Avrupa, Amerika, Afrika, Asya ve Avustralya) dayalı bir sınıflandırmaya gidilmektedir.