The Artificial Intelligence Dilemma in Education: A “Partner” in Developing Analytical Thinking or a “Crutch”?

Artificial intelligence (AI) has rapidly become embedded in both everyday life and scientific practice, raising new questions for education rather than offering straightforward solutions. The present study investigates the blurred role attributed to AI in educational settings, asking whether it is conceptualized as a partner that supports the development of analytical thinking or as a crutch that undermines it. To this end, a two-stage qualitative meta-synthesis was conducted on a corpus of 74 sources, comprising 72 peer-reviewed journal articles and two UNESCO reports published between 2019 and 2025. In the first stage, Leximancer software was employed to generate an inductive conceptual map of the corpus (meta-explication). In the second stage, themes derived from this map were subjected to in-depth interpretive content analysis (meta-synthesis). The results indicate that AI is predominantly framed in context-dependent, “mixed” terms: the literature oscillates between pedagogical opportunities such as personalization and efficiency, and systemic risks related to bias, inequality, and the offloading of cognitive effort. AI tends to be described as a partner when it is embedded in inclusive, feedback-rich, and teacher-mediated designs, and as a crutch when gaps in governance and unregulated implementation prevail. Overall, the study shows that the outcomes of AI integration in education are shaped less by the technology’s intrinsic capabilities than by the pedagogical, ethical, and governance arrangements that regulate its use.

Yapay zekâ (YZ), gündelik yaşam pratiklerinden bilimsel üretime kadar pek çok alana hızla yerleşmiş; eğitim için doğrudan çözümler sunmaktan çok, yeni sorular ortaya çıkarmıştır. Bu çalışma, YZ’nin eğitim bağlamında kendisine atfedilen ikircikli rolü incelemekte ve YZ’nin analitik düşüncenin gelişimini destekleyen bir “ortak” mı, yoksa onu zayıflatan bir “koltuk değneği” mi olarak kavramsallaştırıldığını sorgulamaktadır. Bu amaçla, 2019–2025 yılları arasında yayımlanmış 72 hakemli makale ve iki UNESCO raporundan oluşan toplam 74 kaynağı içeren bir külliyat üzerinde iki aşamalı nitel bir meta-sentez yürütülmüştür. İlk aşamada, külliyatın tümevarımsal bir kavramsal haritası Leximancer yazılımı kullanılarak oluşturulmuştur (meta-açımlama). İkinci aşamada ise bu haritadan türeyen temalar, yorumlayıcı içerik analizi yoluyla ayrıntılı biçimde incelenmiştir (meta-sentez). Bulgular, YZ’nin eğitimdeki rolünün literatürde ağırlıklı olarak bağlama duyarlı, “karma” bir yapı içinde ele alındığını göstermektedir; tartışmalar, kişiselleştirme ve verimlilik gibi pedagojik fırsatlarla yanlılık, eşitsizlik ve bilişsel yük aktarımı gibi sistemsel riskler arasında gidip gelen bir eksende konumlanmaktadır. YZ, kapsayıcı, geri bildirime dayalı ve öğretmen aracılı tasarımlara yerleştiğinde “ortak” olarak tanımlanma eğilimindeyken; yönetişim boşluklarının, zayıf denetim mekanizmalarının ve denetimsiz uyarlamaların öne çıktığı bağlamlarda “koltuk değneği” niteliği kazanmaktadır. Genel olarak çalışma, eğitimde YZ entegrasyonunun sonuçlarının, teknolojinin içsel kapasitesinden çok, kullanımını düzenleyen pedagojik, etik ve yönetişimsel düzenekler tarafından şekillendiğini ortaya koymaktadır.