TUVACANIN DİJİTAL CANLILIĞI VE DİL ESERLERİNİN DİJİTALLEŞTİRİLMESİ ÜZERİNE ÇALIŞMALAR

Öz

Tuva Türkleri, çoğunluğu Rusya Federasyonu’nun Güney Sibirya bölgesindeki Tuva Cumhuriyeti’nde olmak üzere, Moğolistan ve Çin’in bazı bölgelerinde yaşayan Türk halklarından biridir. Tuva Türkçesi, Tuva Cumhuriyeti’nde Rusçayla birlikte resmî dil statüsündedir. Bununla birlikte dilin kullanımı, yaşamın her alanında tam bir işleklik göstermez. Medya, bilim, teknoloji alanlarında dilin kullanımı sınırlı iken, günlük hayat ve aile içi iletişimde Tuva Türkçesinin canlılığını koruduğu görülür. Kuşaklararası dilin aktarımında şimdilik büyük bir sorun görünmemektedir. Rusya Federasyonunda yaşayan diğer Türk halklarıyla kıyaslandığında Tuva Cumhuriyeti’nde Tuvaların nüfus çoğunluğuna sahip olmaları önemlidir. Buna bağlı olarak bölgede ana dili konusunda belirli bir hassasiyet bulunmaktadır. Bununla birlikte baskın dil Rusçanın ağırlığı her alanda kendini göstermektedir. İçinde bulunduğumuz çağda teknoloji ve küreselleşmedeki hız, küçük toplulukların ve dillerinin varlıklarını sürdürmesini zorlaştırmaktadır. Bununla birlikte teknolojide yaşanan gelişmeler bir taraftan bu dillerin kayıt altına alınması ve hatta canlandırılması konusunda imkânlar da sunmaktadır. Bu bağlamda Tuva Türkçesi üzerine çeşitli çalışmaların yapıldığı ve bu konuda yeni projelerin hayata geçirildiği görülmektedir. Tuva Türkçesinin dijital görünürlüğünün artırılması, internet ortamında kullanımının kolaylaştırılması gibi girişimler bu kapsamdadır. Bu araştırmamızda, söz konusu çalışmalar hakkında bilgi vermek ve bu konuda bir farkındalık oluşturmak hedeflenmektedir. Ayrıca Tuvaca eserlerin dijital ortama aktarımı, Tuvaca derlem oluşturulması çabaları da araştırmamızın kapsamında yer almaktadır. Böylece Tuvacanın dijital ortamdaki durumu çok yönlü olarak ortaya konacaktır. Bulgulara göre, Tuvacanın dijital ortamdaki görünürlüğünün günden güne arttığı, güncel teknolojik gelişmelere adapte edilmesi konusunda büyük gayret gösterildiği görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital canlılık
• Dijitalleşme
• Kültürel miras Tehlikedeki diller
• Tuva Türkçesi.

Destekleyen Kurum

Balıkesir Üniversitesi

Proje Numarası

2024/005

DIGITAL VITALITY OF TUVAN LANGUAGE AND STUDIES ON DIGITIZATION OF LANGUAGE MATERIALS

Öz

The Tuvans are a Turkic people, mostly residing in the Tuva Republic of the Russian Federation, but also in parts of Mongolia and China. Tuvan is an official language in the Tuva Republic alongside Russian. However, its use is not fully integrated into all aspects of life. While its use is limited in media, science, and technology, it maintains its vitality in daily life and family communication. At present, there appear to be no major problems with the intergenerational transmission of the language. Compared to other Turkic peoples living in the Russian Federation, the fact that Tuvans constitute the majority of the population in the Tuva Republic is significant. Accordingly, there is a certain sensitivity regarding the use of the native language in the region. However, the dominance of the Russian language is evident in all areas. In our current era, the speed of technology and globalization makes it difficult for small communities and their languages to survive. Nevertheless, technological advancements also offer opportunities for documenting and even revitalizing these languages. In this context, it is observed that various studies are being conducted on Tuvan and new projects are being implemented in this area. Increasing the digital visibility of Tuvan language and facilitating its use in the internet environment are included in this scope. This research aims to provide information about these studies and to create awareness on this issue. In addition, the digitization of Tuvan written materials and the efforts to create a Tuvan corpus are also included in our research. Thus, the digital status of Tuvan will be presented in a multifaceted way. According to the findings, it is seen that the digital visibility of Tuvan is increasing day by day, and great efforts are being made to adapt it to current technological developments.

Anahtar Kelimeler

• Cultural heritage
• Digital vitality
• Digitalization
• Endangered languages
• Tuvan language.

Destekleyen Kurum

Balikesir University

Proje Numarası

2024/005

Kaynakça

1. Ács, J., Pajkossy, K., & Kornai, A. (2017). Digital vitality of Uralic languages. Acta Linguistica Academica, 64(3), 327-345.
2. Bayyr-Ool, A., & Voinov, V. (2012). Designing a tagset for annotating the tuvan national corpus. International Journal of Language Studies, 6(4), 1-24.
3. Bosnalı, S., Eker, S., Erdem, M., Garibova, J., Koca Sarı, S., & Erdağı Doğuer, B. (2016). Tehlikedeki diller: temel kavramlar. S. Eker & Ü. Çelik Savk (Ed.), Tehlikedeki Türk dilleri I: Kuramsal ve genel yaklaşımlar içinde (s. 3-74), Uluslararası Türk Akademisi & Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi.
4. Dağdeviren Kırmızı, G. (2019). To be digitally alive or not: The case of an endangered official language. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, 31, 147-162. https://doi.org/10.20427/turkiyat.546680
5. Dongak, Ç. B. (2023). Tuvinskiy yazık: problemı kul’turı reçi i tsifrovoy vital’nosti (na materiale internet-diskussiy). Filоlоgiçеskiyе Nаuki, Vоprоsı Tеоrii i Prаktiki, 16(9), 2831-2841. https://doi.org/10.30853/phil20230442
6. Dongak, V. S. (2017). Etniçeskaya identiçnost’ tuvintsev mongolii. Obşçestvo: Sotsiologiya, Psihologiya, Pedagogika, (12), 32-35.
7. Eker, S. & Şavk, Ü. Ç. (2016). Tehlikedeki Türk dilleri I: Kuramsal ve genel yaklaşımlar/endangered turkic languages ı: theoretical and general approaches. Uluslararası Türk Akademisi & Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi.
8. Gibson, M. (2016). Assessing digital vitality: Analytical and activist approaches. C. Soria v.d. (Ed.), Proceedings of the LREC 2016 workshop, CCURL 2016 - Towards an alliance for digital language diversity (Portoroz, Slovenia, May 23, 2016) içinde (s. 46-51). European Language Resources Association Available. http://www.lrec-conf.org/proceedings/lrec2016/workshops/LREC2016Workshop-CCURL2016_Proceedings.pdf#page=53.Search in Google Scholar

9. Gündoğdu K. V. (2023). Sovyet döneminde Tuva edebiyatının gelişmesine önemli bir katkı: Ulug-Hem dergisi. Y. Özkaya (Ed.), Türk dünyası modernleşmesi: Türk dünyası roman ve hikâye sempozyumu bildiri kitabı içinde (s. 183-194). Ege Üniversitesi.
10. Hеrtеk, А. B., & Ооrjаk, B. Ç. О. (2012). О mоrfоlоgiçеskоy rаzmеtkе elеktrоnnоgо kоrpusа tеkstоv tuvinskоgо yazıkа. Filоlоgiçеskiyе Nаuki, Vоprоsı Tеоrii i Prаktiki, (7-2), 214-218.
11. Hеrtеk, А. B., Çаş-Ооlоvnа, О. B., Sаlçаk, А. Ya., Оndаr, V. S., & Dаlаа, S. M. (2020). Оpıt rаzrаbоtki elеktrоnnоy bаzı dаnnıh lеksеm tuvinskоgо yazıkа. Tоmskiy Jurnаl Lingvistiçеskih i Аntrоpоlоgiçеskih İsslеdоvаniy, 1(27), 61-69.
12. Irgit, A. D. (2018). Activities of the Institute for development of national school of the Republic of Tuva in the field of educational programs of Tuvan language in 2017. The New Research of Tuva, 1, 168-173.
13. Kan, V. S. (2021). Stanovleniye i razvitiye periodiçeskoy peçati tuvı (1924-1991 gg.). OOO İPP Jurnalist.
14. Kornai, A. (2013). Digital language death. PloS one, 8(10), 1-11.
15. Koçoğlu, V. (2008). Tuva Türklerinin kullandıkları alfabeler ve bazı imla özellikleri. Turkish Studies. 3(7), 442-456. Koryakov, Yu. B., Davidyuk, T. İ., Haritonov, V. S., Yevstigneyeva, A. P., & Syuryun, A. A. (2022). Spisok yazıkov rossii i statusı ih vital’nosti (Monografiya-preprint). İnstitut Yazıkoznaniya RAN. Kuzhuget, A., Mongush, A., & Oorzhak, N. (2024). Enhancing Tuvan Language Resources through the FLORES Dataset. B. Haddow, T. Kocmi, Ph. Koehn, & Ch. Monz (Ed.), Proceedings of the ninth conference on machine translation içinde (s. 593–599). Association for Computational Linguistics.
16. Monguş, Ç. M., Dalaa, S. M., & Daş, A. A. (2024). IT-razrabotki dlya tuvinskogo yazıka: regional’nıy opıt i dal’neyşiye planı. Programmnaya İnjeneriya, 15(8), 434-440 https://doi.org/10.17587/prin.15.434-440
17. Moseley, C. (Ed.). (2010). Atlas of the world's languages in danger. Unesco.
18. Neroznak, V. P. (Ed.) (2002). Yazıki narodov rossii, krasnaya kniga (entsiklopediçeskiy slovar’-spravoçnik). Academia.
19. Novikova, M. L., & Novikov, F. N. (2024). İspol’zovaniye iskusstvennogo intellekta dlya sozdaniya sistemı maşinnogo perevoda i obrazovatel’nıh resursov na tuvinskom yazıke. Novıye İssledovaniya Tuvı, 1, 6-17. https://doi.org/10.25178/nit.2024.1.1
20. Ondar, Ç. G., Dongak, V. S., & Monguş, D. Ş. (2023). Tuvinskiy yazık v internete: predstavlennost’, problemı i perspektivı. Novıye İssledovaniya Tuvı, 1, 186-207. https://doi.org/10.25178/nit.2023.1.11
21. Оndаr, M. (2022). Elеktrоnnıyе bаzı dаnnıh tuvinskih fоl’klоrnıh tеkstоv. Rоdnıyе Yazıki i Kulturı v Sоvrеmеnnоm İzmеnyayuşçеmsya Mirе, 1, 58-61.
22. Ооrjаk B. Ç., Hеrtеk А. B., Kujugеt M. А., & Оndаr V. S. (2016). Sеmаntiçеskаya rаzmеtkа imеni dlya еlеktrоnnоgо kоrpusа tеkstоv tuvinskоgо yazıkа. Nоvıyе İsslеdоvаniya Tuvı, 4, 53-65. http://nit.tuva.asia/nit/articlе/viеw/615
23. Özbek, E. E. (2023). Tuva destanı Hunan-Kara (giriş-metin-aktarma-dizin-sözlük). Bengü.
24. Sаlçаk, А. Ya. (2012). Elеktrоnnıy kоrpus tekstоv tuvinskоgо yazıkа. Nоvıyе İsslеdоvаniya Tuvı, 3(15), 110-114.
25. Simons, G. F., Thomas, A. L., & White, C. K. (2022). Assessing digital language support on a global scale. Proceedings of the 29th International Conference on Computational Linguistics içinde (s. 4299-4305). https://aclanthology.org/2022.coling-1.379/
26. Tаrımа, А., Ооrjаk, B., Sаlçаk, А., Hеrtеk, А., Bаvuu-Syuryun, M., Оndаr, V., & Mоnguş, Ç. (2022). Tsifrоvizаtsiya kul’turnоgо nаslеdiya tuvı: sоstоyaniyе, prоblеmı i pеrspеktivı. Rоdnıyе Yazıki i Kulturı v Sоvrеmеnnоm İzmеnyayuşçеmsya Mirе, 1, 85-91.
27. Yuşa, J. M. (2017). Tuvintsı kitaya v XXI veke: vehi istorii i sovremennoye sostoyaniye. Novıye İssledovaniya Tuvı, 1(7), 102-119. Web Siteleri
28. URL-1: Federal'naya sluzhba gosudarstvennoy statistiki. (2026). 1 Mart 2026’da https://rosstat.gov.ru adresinden edinilmiştir.
29. URL-2: Tehlikedeki Türk dilleri projesi: Farkındalık yaratma, cesaretlendirme, belgeleme ve destek. (t.y.). 11 Kasım 2025’te https://tehlikedekidiller.com/ adresinden edinilmiştir.
30. URL-3: Proyekt Yazıki Rossii. (t.y.). 12 Kasım 2025’te https://jazykirf.iling-ran.ru/ adresinden edinilmiştir.
31. URL-4: Proyekt İnstituta Yazıkoznaniya RAN. Malıye Yazıki Rossii. (t.y.). 12 Kasım 2025’te https://minlang.iling-ran.ru/ adresinden edinilmiştir.
32. URL-5: LingvoDoc. (t.y.). 12 Kasım 2025’te https://lingvodoc.ispras.ru/ adresinden edinilmiştir.
33. URL-6: Ethnologue. (t.y.). 12 Kasım 2025’te https://www.ethnologue.com/language/tyv/ adresinden edinilmiştir.
34. URL-7: Şın. (2025). 28 Ekim 2025’te https://shyn.ru/ adresinden edinilmiştir.
35. URL-8: Tıvanıñ Çogaalçıları. (2025). 28 Kasım 2025’te https://pisateli-tuvy.ru/ adresinden edinilmiştir.
36. URL-9: Ofitsial’nıy Portal Respubliki Tıva. (2025). 28 Ekim 2025’te https://rtyva.ru/ adresinden edinilmiştir.
37. URL-10: Institut Razvitiya Natsional’noy Şkolı/ Natsional Şkola Högjüder İnstitut. (2025). 28 Ekim 2025’te https://irnsh.ru/ adresinden edinilmiştir.
38. URL-11: Tsentr Razvitiya Tuvinskoy Traditsionnoy kul’turı i remyosel imeni K.B. Ondara. (2025). 29 Ekim 2025’te https://tuvancenter.ru/ adresinden edinilmiştir.
39. URL-12: Vikipediya Hostug Entsiklopediya. (t.y.). 29 Ekim 2025’te https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD adresinden edinilmiştir.
40. URL-13: Saaya, S. D. (t.y.). Proyekt Tıva Dıl Vkontakte. 29 Ekim 2025’te https://tigpi.ru/proekt-tyva-dyl-vkontakte/ adresinden edinilmiştir.
41. URL-14: Russko-Tuvinskiy//Tuvinsko-Russkiy Perevodçik. (t.y.). 29 Ekim 2025’te https://tyvan.ru/ adresinden edinilmiştir.
42. URL-15: Lyudi Dоljnı Tеhnоlоgiyu İspоl’zоvаt, Çtоbı Prоstо Jit’ Rаdоstnо. (2025). 11 Kasım 2025’te https://chernoz.ru/teksty/tyvinskij-perevodchik adresinden edinilmiştir.
43. URL-16: Harrison, K. David, Gregory D.S Anderson & Alexander Ondar. (2020). Tuvan talking dictionary. 29 Ekim 2025’te http://tuvan.talkingdictionary.org adresinden edinilmiştir.
44. URL-17: Amos, J. (2012). Digital tools 'to save languages'. 29 Ekim 2025’te https://www.bbc.com/news/science-environment-17081573 adresinden edinilmiştir.
45. URL-18: Warner, A. (2022). How digitization helps preserve languages. 29 Ekim 2025’te https://multilingual.com/digitization-language-preservation/ adresinden edinilmiştir.
46. URL-19: Nаtsiоnаlnаya Bibliоtеkа Rеspubliki Tıvа im. Аlеksаndrа Sеrgееviçа Puşkinа. (2025). 29 Ekim 2025’te https://tuva-library.ru/ adresinden edinilmiştir.
47. URL-20: Nаtsiоnаlnаya Bibliоtеkа Rеspubliki Tıvа im. Аlеksаndrа Sеrgееviçа Puşkinа. Jurnalı. (2025). 29 Ekim 2025’te https://tuva-library.ru/contents/1349-jurnalyi.html adresinden edinilmiştir.
48. URL-21: Nаtsiоnаlnаya Bibliоtеkа Rеspubliki Tıvа im. Аlеksаndrа Sеrgееviçа Puşkinа. (2025). Tıvа çоnnuñ аldın üüjyеzi. 29 Ekim 2025’te https://tuva-library.ru/contents/117-tuvinskie-skazki.html adresinden edinilmiştir.
49. URL-22: О Nаtsprоеktе Kulturа. (2025). 29 Ekim 2025’te https://tuva-library.ru/contents/154-o-proekte.html adresinden edinilmiştir.
50. URL-23: Tuvinskаya Rеspublikаnskаya Dеtskаya Bibliоtеkа im. K.İ. Çukоvskоgо. (2025). 15. Kasım 2025’te https://chukovka17.ru/ adresinden edinilmiştir.
51. URL-24: Elеktrоnnıy kоrpus Tuvinskоgо yazıkа. (t.y.). 29 Ekim 2025’te https://tuvancorpus.ru/ adresinden edinilmiştir.