TİYATRO ÇEVİRİSİ ÜZERİNE BİR İNCELEME: ARTHUR MILLER'IN THE CRUCIBLE ADLI ESERİNİN TÜRKÇE ÇEVİRİSİ

Öz

Tiyatro çevirisi, hem yazınsal hem de sahnelenebilirlik ölçütlerini karşılaması beklendiği için diğer yazın türlerinden farklılık gösteren yapısı nedeniyle bir özel alan çevirisi olarak kabul edilebilir. Kaynak metni gözeterek okunabilirlik, anlaşılabilirlik, oynanabilirlik, sahne yönergeleri, karakterlere göre değişen, erek kitleye hitap eden ve oyunun ritmini koruyan dil kullanımı gibi etkenlerin tiyatro çevirisindeki önemi bilinmektedir. Bu noktada çeviri sürecine katkıda bulunabilecek bir senarist veya oyuncu işbirliğinden söz edilebilir. Günümüzde olası işbirliğine yapay zekâyı dâhil etmek de mümkündür. Bu çalışmada Arthur Miller’ın The Crucible (2003) adlı tragedyasının Sabahattin Eyüboğlu ve Vedat Günyol tarafından yapılan Cadı Kazanı (2010) adlı çevirisi incelenecektir. Araştırmada Antoine Berman’ın (2009) önerdiği çeviri çözümleme yöntemi temel alınarak, yazar hakkında araştırma, erek metnin incelenmesi, kaynak metnin incelenmesi, çevirmenler üzerine araştırma ve kaynak metin ile erek metnin karşılaştırması yapılacaktır. Kaynak metin ile erek metin karşılaştırılırken yine Berman’ın (2021) “farklılaştırıcı eğilimler” sınıflandırmasından faydalanılacak, sınıflandırma dâhilinde ele alınan örnekler yapay zekâ çevirisi ile kıyaslanarak değerlendirilecektir. Değerlendirme sürecinde tiyatro çevirileri çerçevesinde ele alınan yazınsallık, dönem, ekinsel bağlam, sahnelenebilirlik gibi gösterge sistemleri göz önünde bulundurulacaktır. Bu nitel çalışmada amaç hata avcılığı yapmak değil, metnin çevirisinin hem okur hem de sahne performansı gözetilerek nasıl kurgulandığını ve sahnelenebilirlik ile okunabilirlik arasındaki diyalektik ilişkinin nasıl kurulduğunu incelemektir. Mevcut çalışmanın bir yeniden çeviri için yol gösterici olması düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çeviri çözümlemesi
• Farklılaştırıcı eğilimler
• Sahnelenebilirlik
• Tiyatro çevirisi
• yazınsallık

A STUDY ON THEATRE TRANSLATION: THE TURKISH TRANSLATION OF THE CRUCIBLE BY ARTHUR MILLER

Öz

Theatre translation can be considered a specialized field of translation due to its distinctive nature, as it is expected to meet both literary and performability criteria, unlike other literary genres. It is well known that factors such as readability, intelligibility, performability, stage directions, the use of language that varies according to characters, addresses the target audience, and preserves the rhythm of the play are of great importance in theatre translation while remaining faithful to the source text. At this point, collaboration with a screenwriter or actor who can contribute to the translation process may be considered. Today, it is also possible to include artificial intelligence in such potential collaborations. This study examines the Turkish translation Cadı Kazanı (2010) of the tragedy The Crucible (2003) by Arthur Miller, translated by Sabahattin Eyüboğlu and Vedat Günyol. The research is based on the translation analysis method proposed by Antoine Berman (2009) involving research on the author, analysis of the target text, analysis of the source text, research on the translators, and a comparison between the source and target texts. During the comparison, Berman’s (2021) classification of “deforming tendencies” will also be utilized, and the selected examples within this framework will be evaluated by comparing them with AI-generated translations. In the analysis, semiotic systems such as literariness, period, cultural context, and performability considered within the framework of theatre translation will be taken into account. This qualitative study does not aim to identify errors. Rather, it seeks to examine how the translation of the text is constructed with both the reader and stage performance in mind, and how the dialectical relationship between performability and readability is established. It is hoped that the present study will serve as a guide for a potential retranslation.

Anahtar Kelimeler

• Translation analysis
• Deforming tendencies
• Performability
• Theatre translation
• Literariness

Kaynakça

1. Aaltonen, S. (1997). Translating plays or baking apple pies: A functional approach to the study of drama translation. Snell-Hornby. M, Jettmarova Z. & Kaindl K. (Eds.), Translation as intercultural communication selected papers from the Est Congress-Prague 1995 (s. 89-97). Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. https://doi.org/10.1075/btl.20.10aal
2. Atay, F. B. (2022). Kadın yazınında metinlerarasılık ve çeviri. Hiperlink Yayınları.
3. Bakhtin, M. (2017). Karnavaldan romana. Edebiyat teorisinden dil felsefesine seçme yazılar (Çev. C. Soydemir). S. Irzık (Ed). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal çalışma 1965 yılında yayımlandı.)
4. Barthes, R. (1989). From work to text. The rustle of language içinde (s. 49-76) (Çev. R. Howard). California University Press. (Orijinal çalışma 1984 yılında yayımlandı.)
5. Bassnett-McGuire, S. (1985). Ways through the labyrinth: Strategies and methods for translating theatre texts. The manipulation of literature (Routledge Revivals) Studies in literary translation içinde (s. 87-102). Routledge. https://doi.org/https://doi.org/10.4324/9781315759029-6
6. Bassnett, S. (1998). Still trapped in the labyrinth: further reflections on translation. Constructing cultures: Essays on literary translation içinde (s. 90-108). Multilingual Matters. https://doi.org/https://doi.org/10.2307/jj.33169477.11
7. Berman, A. (1992). The experience of the foreign: Culture and translation in romantic Germany. Suny Press.
8. Berman, A. (2009). Toward a translation criticism: John Donne (Vol. 6). Kent State University.

9. Berman, A. (2021). Translation and the trials of the foreign (Çev. L. Venuti). The translation studies reader içinde (s. 247-260). Routledge. https://doi.org/https://doi.org/10.4324/9780429280641-28
10. Bigsby, C. (1990). Arthur Miller and company: Arthur Miller talks about his work in the company of actors, designers, directors, reviewers and writers. Methuen Drama in association with the Arthur Miller Centre for American Studies.
11. Ergil, B. (2016). Türkiye kültür ve yazın dizgesinde absürd tiyatronun aktarımı [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
12. Espasa, E. (2014). Performability in translation: Speakability? Playability? Or just saleability? In Moving Target (s. 49-62). Routledge.
13. He, S. (2024, June). Prompting ChatGPT for translation: A comparative analysis of translation brief and persona prompts. Proceedings of the 25th Annual Conference of the European Association for Machine Translation içinde (Volume 1) (s. 316-326).
14. Karabulut, E. (2020). Tiyatro çevirisi bağlamında karşılaştırmalı bir inceleme: Yazınsal ve teatral sistem çerçevesinde Edward Albee’nin Who Is Afraid of Virginia Woolf? başlıklı oyununun Türkçe çevirileri. Litera: Journal of Language, Literature and Culture Studies, 30(2), 683-718. https://doi.org/https://doi.org/10.26650/LITERA2020-0095
15. Kumlu, D., & Okul, M. (2023). Yapay zekâ ile çeviri uygulamaları: Kültürel unsurların çevirisinde ChatGPT. Contemporary Translation Studies, 24.
16. Mateo, M. (1995). Constraints and possibilities of performance elements in drama translation. Perspectives: Studies in Translatology, 3(1), 21-33. https://doi.org/https://doi.org/10.1080/0907676X.1995.9961246
17. Miller, A. (1996). Why I wrote “the Crucible” The Newyorker. https://www.newyorker.com/magazine/1996/10/21/why-i-wrote-the-crucible
18. Miller, A. (2003). The crucible. Penguin Books.
19. Miller, A. (2010). Cadı kazanı (Çev. S. Eyüboğlu & V. Günyol). Mitos Yayınları.
20. Misiou, V., & Kostopoulou, L. (2023). New paths in theatre translation and surtitling. Taylor & Francis Group.
21. Nikolarea, E. (2002). Performability versus readability. Translation journal, 6(4). https://translationjournal.net/journal/22theater.htm
22. Okyayuz Yener, Ş. (2016). Tiyatro eserleri çevirmeninin rolleri. Humanitas, 7, 291-310. https://doi.org/https://doi.org/10.20304/husbd.19672
23. Osipovich, D. (2006). What is a theatrical performance? The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 64(4), 461-470. https://doi.org/10.1111/j.1540-594X.2006.00224.x
24. Shahba, M., Ameri, A., & Laal, R. (2013). Drama Translation from Page to Stage. Journal of Language and Translation, 3(2), 93-99.
25. Venuti, L. (2008). The translator’s invisibility : a history of translation (2. baskı). Routledge. Table of contents only http://www.loc.gov/catdir/toc/ecip0726/2007036668.html
26. Vermeer, H. J. (2008). Çeviride skopos kuramı (Çev. A. H. Konar). Türkiye İş Bankası. (Orijinal çalışma 1996 yılında yayımlandı.)