KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE DAĞLAMAK KELİMESİNİN DİJİTAL PLATFORMLAR ARACILIĞIYLA ANALİZİ

Öz

Dağ ve dağlamak geleneği, maddi kültür unsurlarındandır. Eski Türk kültüründe başlangıçta hayvanları özellikle atları damgalamak için sonraları ise hastaların tedavisinde ve süsleme sanatında kullanılmıştır. Kızgın bir demirle vücuda vurulan yakı şeklinde olduğundan zamanla klasik şairin aşk acısının, onulmaz dertlerinin, unutulmaz ızdıraplarının tercümanı hâline gelmiştir. Somut bir gerçeklikten ortaya çıkan dağ ve dağlamak kelimeleri klasik Türk şiirinde hemen hemen tüm anlam katmanlarıyla işlenmiş ve adeta bir mazmun gibi kullanılmıştır. Dijital teknoloji, hacimli veri kapasitesiyle geniş metin külliyatlarının dil varlıklarını muhtevasında bulundurduğundan bu platformlardan istifade edip analiz yapmak çeşitliliği görme bakımından büyük imkân sağlamaktadır. Özellikle dijital sözlükler, klasik Türk edebiyatı metinlerinin şerh, tahlil ve analizinde önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada klasik Türk edebiyatı metinlerinde geçen dağ/dağlamak kelimeleri çeşitli kaynaklardan, dijital platformlardan, özellikle dijital sözlük olan TEBDİZ, LEHÇEDİZ veri tabanlarından hareketle analiz edilmiş; bu sistemlerin işlevselliği uygulamalı olarak ele alınıp örneklendirilmiştir. Önce dağ ve dağlamak kelimelerinin sözlüklerdeki anlamları açıklanmış, bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük çalışmalarındaki farklı anlam katmanları tanıklarıyla ortaya çıkarılmıştır. Bu kelimelerle kurulan terkipler, bulunduğu atasözleri ve deyimler, halk ağzındaki kullanımları açıklanmıştır. Dağ ve dağlamak kelimelerinin eski Türk kültüründeki kullanım alanlarına, bu kelimelerin etimolojik ve morfolojik süreçlerine değinilmiştir. Bütün bu verilerden hareketle klasik Türk şiirindeki dağ ve dağlamak kelimelerinin anlam katmanları ortaya çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dağlamak
• Dijital sözlük
• imge
• Klasik Türk şiiri

AN ANALYSIS OF THE WORD “DAĞLAMAK” IN CLASSICAL TURKISH POETRY THROUGH DIGITAL PLATFORMS

Öz

The tradition of “dağ” and “dağlamak” is an element of material culture. In ancient Turkish culture, it was first used to brand animals, especially horses, and later in medical treatment and decorative arts. Because it involved marking the body with a red-hot iron, it gradually came to symbolize the classical poet’s heartache, incurable sorrow, and lasting anguish. The words “dağ” and “dağlamak,” rooted in a concrete practice, were explored in classical Turkish poetry through multiple layers of meaning and became recurring poetic motifs. Digital technology, with its capacity to process large textual corpora, provides valuable opportunities to examine linguistic diversity, while digital dictionaries support the annotation, interpretation, and analysis of classical Turkish literary texts. This study analyzes the words “dağ” and “dağlamak” in classical Turkish literature using various sources, particularly the TEBDİZ and LEHÇEDİZ digital dictionary databases, and evaluates these systems through practical examples. It first explains the dictionary definitions of both terms, then illustrates their semantic layers through contextual indexes and functional lexicons. Their compounds, proverbs, idioms, and colloquial uses are also examined. Finally, the article discusses their historical usage, etymological and morphological development, and reveals their semantic layers in classical Turkish poetry.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish poetry
• Daglamak
• Digital dictionary
• Image.

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. A. (2018). Atasözleri ve deyimler sözlüğü I, II. İnkılâp.
2. Aliyeva, T. (2019). Molla Mahmud Zu`i divanı (inceleme-metin-bağlamlı dizin-işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
3. Atalay, A. (2024). Kınalızâde Hasan Çelebi’nin tezkiretü’ş-şu‘arâ adlı eseri (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük: elif ile sad harfleri arası) [Doktora tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
4. Atasözleri ve deyim avcıları. (2017). Sivas Milli Eğitim Müdürlüğü.
5. Ayar Vargün, S. Ç. (2023). Kâmî divanı sözlüğü (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.
6. Aydın, A. (2009). Hanyalı Nûrî Osmân ve dîvânı [Doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.
7. Baka Telli, Ş. (2021). Cenâbî dîvânı sözlüğü (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Kocaeli Üniversitesi.
8. Bang, W. & Arat, R. R. (1936). Oğuz Kağan destanı. Burhaneddin.

9. Başpınar, F. (2008). 17. yüzyıl şairlerinden Beyânî’nin dîvânı (inceleme- tenkitli metin) [Doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
10. Bayat, A. H. (2010). Tıp tarihi. Pınarbaş.
11. Bayat, H. (1993). Cerrâhiyye-i ilhâniyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi: C.7 (s. 420-421). Türkiye Diyanet Vakfı.
12. Buran, A. (1997). Keban, Baskil ve Ağın yöresi ağızları. Türk Dil Kurumu.
13. Büyük larousse sözlük ve ansiklopedisi: C. 5. (1986). Gelişim.
14. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
15. Demirel, M. (1983). Yusuf u Züleyhâ seçmeler. Kültür Bakanlığı.
16. Dilçin, C. (1983). Yeni tarama sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
17. Doğan, A. (2013). Kuddûsî divanı. Akçağ.
18. Doğan, M. (2011). Büyük Türkçe sözlük. Yazar.
19. Dolahmet, F. (2025). Edirneli Şâhidî’nin Leylâ vü Mecnûn (gülşen-i uşşâk) mesnevisi (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi.
20. Durmuş, İ. (2012). Türk kültür çevresinde dağlama geleneği. Millî Folklor, 24(95), 114-121.
21. Duvarcı, A. (1990). Halk hekimliğinde ocaklar. Milli Folklor, 7, 33-38.
22. Eyüboğlu, K. (1973). On üçüncü yüzyıldan günümüze kadar şiirde ve halk dilinde atasözleri ve deyimler I, II. Doğan Kardeş.
23. Gemalmaz, E. (1995). Erzurum ili ağızları, inceleme-metinler-sözlük ve dizinler I, II, III. Türk Dil Kurumu.
24. Gölpınarlı, A. (1939). Tanksukname-i İlhan der fünûnu ulûmu Hatai mukaddimesi. Millî Mecmua.
25. Gülpınar, H. (2023). Bosnalı Âsım Dîvânı’nın bağlamlı dizini ve işlevsel sözlüğü [Doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.
26. Gürbüz, M. (2023). Klasik Türk edebiyatı kaynaklarının dijital dönüşümü üzerine. T. Doğan & A. F. Özkan (Ed.), Cumhuriyetin 100. yılına armağan sosyal ve beşerî bilimler Türk dili ve edebiyatı içinde (s. 21–35). Necmettin Erbakan University.
27. Güzel, A. (Haz.). (2021). “Gülistan” şehzâde Alaâddin Gaybî Kaygusuz Abdâl külliyatı. Türk Dil Kurumu.
28. İlhan, E. (2023). Necâtî Bey dîvânı: Metin - bağlamlı dizin-işlevsel sözlük [Doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.
29. İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün şamanizm, materyaller ve araştırmalar. Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
30. İsen, M. & Canım, R. (1989). Hamâmîzâde İhsan hayatı eserleri ve divanı. Kültür Bakanlığı.
31. Kaçalin, M. S. (Haz.). (2015). Kutadgu bilig. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
32. Kanar, M. (2011). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Say.
33. Karaağaç, G. (2008). Türkçe verintiler sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
34. Kâşgarlı Mahmud. (1985). Divanü lûgat-it-Türk tercümesi (Çev. B. Atalay). Türk Tarih Kurumu. Kaya, H. (2011). Emrî Divanı’nda deyimler. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6, 55-130. https://doi.org/10.15247/dev.70
35. Korkmaz, L. (2025). Cem Sultan Dîvânı (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
36. Kubbealtı Lugatı (t.y.) https://lugatim.com/s/dağ
37. Kurnaz, C. (Haz.). (1993). Ahmet Talat Onay sarı çiğdemler (bütün şiirleri). Milli Eğitim Bakanlığı.
38. Onay, A. T. (2009). Açıklamalı divan şiiri sözlüğü: Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. H Yayınları.
39. Orkun, H. N. (1987). Eski Türk yazıtları. Türk Dil Kurumu.
40. Özer, F. (2025). Klasik Türk edebiyatı çalışmalarında yapay zekâ kullanımı üzerine gelecek perspektifleri ve öneriler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9(2), 884-903. https://doi.org/10.34083/akaded.1705054
41. Pala, İ. (2009). Ansiklopedik divân şiiri sözlüğü. Kapı.
42. Pekyürek, H. E. (2018). Muhibbî dîvânı sözlüğü (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Kırıkkale Üniversitesi.
43. Şentürk, A. A. (2019). Osmanlı şiir kılavuzu: C. 3. Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi Dün Bugün Yarın.
44. Tanyeri, M. A. (1999). Örnekleriyle divan şiirinde deyimler. Akçağ.
45. Tıraş, Y. C. (2019). Fehîm-i kadîm divânı sözlüğü (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Uşak Üniversitesi.
46. Tietze, A. (2016). Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı: C. 2. Türkiye Bilimler Akademisi.
47. Topaloğlu, N. (2025). Beyânî divanı sözlüğü (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
48. Tuğlacı, P. (1982). Okyanus ansiklopedik sözlük. Cem.
49. Turan, Z. (2006). Artvin ili Yusufeli ilçesi Uşhum köyü ağzı. Türk Dil Kurumu.
50. Türk Dil Kurumu (t.y.). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/
51. Türk Dil Kurumu (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü: C. 2. (2009). Türk Dil Kurumu.
52. Tyulemissov, M. (Haz.). (2021). M. Abdulla. Türkçe-Uygurca sözlük.
53. Uzel, İ. (Haz.). (1992). Şerefeddin Sabuncuoğlu, cerrâhiyyetü’l-hâniyye I-II, Türk Tarih Kurumu.
54. Ünlü, Y. (2023). Şem’î dîvânı: bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük [Yüksek Lisans Tezi]. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi.
55. Ünver, A. S. (1939). Şerefeddin Sabuncuoğlu: kitabül cerrahiyei ilhaniye (cerrahname): 870-1465, Kenan Basımevi. Yeni sağlık ansiklopedisi: C. 2. (1983). Arkın.
56. Yılmazoğlu Uluışık, Y. P. (2026). Hakas Türklerinin kahramanlık destanları tanıklı sözlüğü. Paradigma Akademi.
57. Yiğit, A. S. (2018). Nâbî divanı sözlüğü (bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük) [Doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.
58. Yöntem, A. C. (1927). Cerrahiyetü’l-haniye: tababet tarihimiz nokta-i nazarından mühim bir eser. Hayat Mecmuası.