THE CONCEPT OF ‘BÖRİK’ (BÖRK) IN KAZAKH: AN ETYMOLOGICAL, LEXICAL AND CULTURAL STUDY

Öz

The concept of börik (börk) in Kazakh possesses a deeply rooted history in terms of its etymological, lexicological, dialectological, and cultural dimensions. Preserved continuously from Old Turkic to modern Turkic dialects, this term initially referred merely to a type of headgear; however, over time it underwent a semantic expansion and acquired powerful symbolic meanings associated with identity, status, protection, and social belonging. These broad functions undertaken by the concept have been examined through etymological dictionaries, historical texts, dialectal data, proverbs, idioms, and ethnographic sources, thereby enabling a detailed evaluation of the historical development, semantic transformation, and cultural functions of the word. The findings demonstrate that the word börik (börk) is not simply an ordinary lexical item denoting an article of clothing, but also an important cultural concept reflecting the historical continuity of Turkic culture. Furthermore, it has been clearly revealed that this concept carries a spiritual value directly connected with honor, courage, dignity, sacredness, and social identity in Kazakh society. In this respect, the study makes significant contributions to the fields of Turkic etymology, Kazakh lexicology, dialectology, and cultural Turkology.

Anahtar Kelimeler

• Börik (börk)
• Cultural Turkology
• Etymology
• Kazakh culture
• Semantic change.

KAZAKÇADAKİ ‘BÖRİK’ (BÖRK) KAVRAMI: ETİMOLOJİK, LEKSİK VE KÜLTÜREL BİR İNCELEME

Öz

Kazakçadaki börik (börk) kavramı; etimolojik, leksikolojik, diyalektolojik ve kültürel boyutlarıyla son derece köklü bir geçmişe sahiptir. Eski Türkçeden modern Türk lehçelerine kadar kesintisiz şekilde varlığını sürdüren bu terim, başlangıçta sadece bir başlık türünü ifade ederken zamanla semantik bir genişlemeye uğramış; kimlik, statü, korunma ve toplumsal aidiyet gibi olgularla ilişkilendirilen güçlü sembolik anlamlara kavuşmuştur. Kavramın üstlendiği bu geniş roller; etimolojik sözlükler, tarihî metinler, diyalekt verileri, atasözleri, deyimler ve etnografik kaynaklar üzerinden incelenmiş, böylece kelimenin tarihî süreçteki gelişimi, anlamsal değişimi ve kültürel işlevleri ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, börik (börk) kelimesinin yalnızca bir giysi unsurunu ifade eden sıradan bir söz olmadığını, aynı zamanda Türk kültürünün tarihsel sürekliliğini yansıtan önemli bir kültürel kavram olduğunu göstermektedir. Ayrıca bu kavramın Kazak toplumunda onur, cesaret, saygınlık, kutsallık ve toplumsal kimlikle doğrudan ilişkili manevi bir değer taşıdığı net şekilde ortaya konulmuştur. Bu yönüyle çalışmanın Türk etimolojisi, Kazak leksikolojisi, diyalektolojisi ve kültürel Türkoloji araştırmalarına önemli katkılar sunacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anlam değişmesi
• Börik (börk)
• Etimoloji
• Kazak kültürü
• Kültürel Türkoloji.

Kaynakça

1. Abik, A. D. (1993). Ali Şȋr Nevâyȋ’nin risâleleri Tarȋh-i Enbiyâ ve Hükemâ, Tarȋh-i Mülûk-i Acem, Münşeât (metin-gramatikal indeks-sözlük) [Doctoral dissertation, Ankara University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
2. Ahmetov, Ä., Älimbay, N., Kaskabasov, S., Kakabaev, B., Katran, D., Väli, N., Babakumar, H., Şaymerden, E., & Şoybekov, R. (2011). Kazaktıñ etnografiyalık kategoriyalar, uğımdar men atawlarınıñ dästürli jüyesi entsiklopediya, ı. tom (a-d). DRS.
3. Alpısbaeva, K., Älbekov, T., & Kaskabasov, S. (Eds.). (2010a). Babalar sözi: Jüz tomdıq. Qazaq maqal-mätelderi (Vol. 65). Foliant.
4. Alpısbaeva, K., Älbekov, T., & Kaskabasov, S. (Eds.). (2010b). Babalar sözi: Jüz tomdıq. Qazaq maqal-mätelderi (Vol. 66). Foliant.
5. Arat, R. R. (1947). Kutadgu bilig I (metin). Milli Eğitim.
6. Arat, R. R. (1959). Kutadgu bilig II (tercüme). Türk Tarih Kurumu.
7. Arat, R. R. (1991). Eski Türk şiiri. Türk Tarih Kurumu.
8. Arat, R. R. (2006). Atebetü’l-hakayık. Türk Dil Kurumu.

9. Argunşah, M., & Güner, G. (2022). Codex cumanicus. Türk Dil Kurumu.
10. Arystanova, G. (2024). XIX. yüzyılda Osmanlı toplumu (Anadolu Türkleri) ve Kazak toplumunun giyim-kuşam tarihi ve kültürü [Doctoral dissertation, Uludag University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
11. Aşkar, S. (2021). Kazak Türkçesinde evlilikle ilgili söz varlığı: Karahanlı Türkçesi ve Türkiye Türkçesi ile karşılaştırmalı [Master's thesis, Pamukkale University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
12. Ata, A. (1997a). Ḳıṣaṣü’l-enbiyā (peygamber kıssaları) I (giriş-metin-tıpkıbasım). Türk Dil Kurumu.
13. Ata, A. (1997b). Ḳıṣaṣü’l-enbiyā (peygamber kıssaları): II (dizin). Türk Dil Kurumu.
14. Ata, A. (1998). Nehcü’l-ferādis, uştmaḫlarnıŋ açuq yolı (cennetlerin açık yolu): III (dizin-sözlük). Türk Dil Kurumu.
15. Atalay, B. (1945). Ettuhfet-üz-zekiyye fil-lûgat-it Türkiyye. Türk Dil Kurumu.
16. Atalay, B. (1985). Dîvânü lûgat-it-Türk tercümesi I. Türk Dil Kurumu.
17. Baştürk, Ş. (2008). Tüş tabirnamesi: inceleme-metin-indeks [Doctoral dissertation, Uludag University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
18. Battal, A. (1934). İbnü-Mühennâ lûgati. Devlet Matbaası.
19. Bektaev, K. (2007). Qazaqşa-Orısşa sözdik. Almatı.
20. Bizakov, S., Bolğanbayev, Ä., & Dävletkulov, Ş. (2005). Qazaq tiliniŋ sinonimder sözdigi. Arıs Baspası.
21. Clauson, S. G. (1960). Senglax-a Persian guide to the Turkish language by Muhammed Mahdi Xan (E. J. Gibb Memorial Series). New Series.
22. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. Clarendon.
23. Courteille, Pavet De (1870). Dictionnaire Turk-Oriental. A L’imprimerie İmpériale.
24. Çakan, A. (2016). Atebetü’l-hakayık. Türkiye İş Bankası Kültür.
25. Dankoff, R., & Kelly, J. (1982). Mahmud al-Kašγari, compendium of the Turkic dialects (Dīwan Luγat at-Turk) I. Harvard University.
26. Doerfer, G. (1965). Turkische und Mongolische elemente im Neupersischen band II. Fransz Steiner Verlag GMBH.
27. Eckmann, J. (2004). Nehcü’l-ferādis, uştmaḫlarnıŋ açuq yolı (cennetlerin açık yolu): (I metin – II tıpkı basım). Türk Dil Kurumu.
28. Ercilasun, A. B., & Akkoyunlu, Z. (2014). Dîvânu lugâti't-Türk (giriş - metin - çeviri - notlar - dizin). Türk Dil Kurumu.
29. Ercilasun, A. B. (2020). Divânu lugâti't-Türk'teki şiirler ve atasözleri. Bilge Kültür Sanat.
30. Erdi, S., & Yurteser, S. T. (2005). Dîvânü lugâti’t-Türk (çeviri, uyarlama, düzenleme). Kabalcı.
31. Gök, N. (2019). Şâh Garîb Mîrzâ Garîbî dîvânı (giriş-inceleme-metin-dizin) [Master's thesis, Ankara Hacı Bayram Veli University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
32. Gürsu, U. (2009). Kazak Türkçesi’ndeki ve Türkiye Türkçesi’ndeki atasözlerinin karşılaştırmalı biçimde incelenmesi [Doctoral dissertation, Istanbul University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
33. Januzakov, T. (2008). Qazaq tiliniŋ tüsindirme sözdigi. Dayk-Press.
34. Jenibekov, Ö. (1996). Qazaq kiyimi. Öner Baspası.
35. Kaliev, B. (2014). Qazaq tiliniŋ tüsindirme sözdigi. Memlekettik Tildi Damıtuv İnstitutı.
36. Kaliev, G., Nakısbekov, O., Sarıbaev, Ş., & Uderbaev, A. et al. (2005). Qazaq tiliniŋ aymaqtıq sözdigi. Arıs Baspası.
37. Karaağaç, G. (1997). Lutfî dîvânı. Türk Dil Kurumu.
38. Karamanlıoğlu, A. F. (1978). Gülistan tercümesi (Kitâb Gülistan Bi’t-Türkȋ). Milli Eğitim.
39. Karasoy, Y. (1989). Şiban Han divânı (inceleme-metin) [Doctoral dissertation, Gazi University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
40. Karateke, M. (2022). Kazak Türkçesinde giyim-kuşam, kumaş ve takı terimleri ile Kazak Türklerinin millî kıyafetleri: Eski Türkçe ile karşılaştırmalı. In S. Eynel & E. G. Keskin (Eds.), Türklük bilimi incelemeleri (pp. 74-82). Pamukkale Üniversitesi Altay Toplulukları Dil ve Kültürleri Uygulama ve Araştırma Merkezi.
41. Kaya, Ö. (1989). Ali Şir Nevāyi "Fevāyidü'l-Kiber" (inceleme-metin-dizin) [Doctoral dissertation, Ankara University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
42. Kaydavılkızı, Ğ. (2012). Kiyeli kiymeşek: fotoal'bom. «Öner 21-Ğasır» Qoğamdıq Qorı.
43. Keŋesbaev, I. (2007). Qazaq tiliniŋ frazeologiyalıq sözdigi. Qazaqparat.
44. Koç, K., Bayniyazov, A., & Başkapan, V. (2003). Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi sözlüğü. Akçağ.
45. Kúnos, I. (1902). Šejx Sülejman Efendi's Čagataj-Osmanisches wörterbuch. Budapest.
46. Kuun, C. G. (1880). Codex Cumanicus: bibliothecae ad templum divi marci venetiarum (Editio Scien). Academiae Hung.
47. Montanay, E., & Akhmetbekova, A. (2023). Kazak kültüründe geleneksel baş giyimi. Millî Folklor, 18(139), 141-156. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1152534
48. Nadelyayev, V. M., Nasilov, D. M., Tenişev, E. R., & Şçerbak, A. M. (1969). Drevnetyurskskiy slovar’. Izdatel'stvo «Nauka».
49. Oba, E. (2020). Kazakçanın tarihî Türk lehçelerine göre söz varlığı. IQ Kültür Sanat.
50. Oraltay, H., Yüce, N., & Pınar, S. (1984). Kazak Türkçesi sözlüğü. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
51. Ölmez, Z. K. (1993). Mahbûbu’l-kulûb: inceleme-metin-sözlük [Doctoral dissertation, Hacettepe University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
52. Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen wörterbuchs der Türksprachen. Suomalais-Ugrilainen Seura.
53. Róna-Tas, A., & Berta, Á. (2011). West old Turkic, Turkic loanwords in Hungarian part I: introduction, lexicon «a-k». Harrassowitz Verlag.
54. Sevortyan, Y. V. (1978). Etimologiçeskiy slovar Tyurkskih yazıkov -obşçetyurkskiye i mejtyurkskiye osnovı na bukvı- «b». Izdatel'stvo «Nauka».
55. Stachowski, M. (2019). Kurzgefaßtes etymologisches Wörterbuch der Türkischen Sprache. Księgarnia Akademicka.
56. Starostin, S. A., Dybo, A. V., & Mudrak, O. A. (2003). An etymological dictionary of Altaic languages. Brill.
57. Süyerkulova, B., Japakov, S., Januzak, T., Jubaeva, O., Jolşaeva, M., Kapalbekov, B., Gabithan, K., Esenova, K., & Äşimbaeva, N. (2011). Qazaq ädebi tiliniŋ sözdigi. On bes tomdık. 3-tom. A. Baytursınulı Atındağı Til Bilimi İnstitutı.
58. Şen, M. (1993). Gazi Zahirüddin Muhammed Bâbur, Bâburname giriş-metin (Kâbil ve Hindistan bölümleri) - açıklamalı dizin [Doctoral dissertation, Marmara University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
59. Tenişev, E. R., Blagova, G. F., Dobrodomov, İ. G., Dıbo, A. V., Kormushin, İ. V., Levitskaya, L. S., Murdak, O. A., & Musayev, K. M. (2001). Sravnitel'no-istoričeskaya grammatika Tyurkskih yazykov leksika. Nauka.
60. Toparlı, R. (1992). İrşâdü’l-müluk ve’s-Selâtȋn. Türk Dil Kurumu.
61. Türk, V. (1990). Neva'i mecalisü'n-nefa'is metin-inceleme (2 vols.) [Doctoral dissertation, Fırat University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
62. Türkoğlu, K. D. (2019). Kazakistan Türk törenleri ve kostümleri [Master's thesis, Marmara University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
63. Väli, N., Qurmanbayulı, Ş., Malbaqov, M., Şoybekov, R., Küderiynova, K., Jubayeva, O., Jañabekova, A., Fazıljanova, A., Isayeva, J., & Üderbayev, A. (2013). Qazaq sözdigi (Qazaq tiliniŋ birtomdık ülken tüsindirme sözdigi). Dävir.
64. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des altuigurischen Altuigurisch-Deutsch-Türkisch (Eski Uygurcanın el sözlüğü). Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
65. Yıldırım, T. (2002). Hüseyin Baykara divanı (metin-incelene-dizin) [Doctoral dissertation, Ankara University]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
66. Yüce, N. (1993). Mukaddimetü’l-edeb, Ḫvârizm Türkçesi ile tercümeli Şuşter nüshası, giriş, dil özellikleri, metin, indeks. Türk Dil Kurumu.
67. Zieme, P. (1975). Ein Uigurischer erntesegen. Altorientalische Forschungen, 3, 109-143 (Tafeln 19-120).