THE GASSAL AS AN IMAGE BETWEEN DEATH, PURIFICATION AND TRUTH IN CLASSICAL TURKISH POETRY

Öz

This study aims to examine the layers of meaning associated with the image of the gassal in Classical Turkish poetry. Literally meaning “the washer of the dead,” the gassal appears in diwan poetry not only as a concrete element of funeral rituals but also as a symbol enriched with metaphorical and Sufi connotations. The study demonstrates that the gassal is employed in three main contexts: death and transience, purification and cleansing, and truth and Sufi submission. Poets use this image to emphasize the inevitability of death and the impermanence of worldly life, while also highlighting that distinctions of rank and status lose their significance in the face of death. In addition, the gassal functions as a metaphor for spiritual purification, signifying the cleansing of sin and sorrow. Within a Sufi framework, it represents the disciple’s absolute submission to the spiritual guide through the notion of being “like a corpse in the hands of the washer.” In rindâne poetry, expressions such as “selase-i gassale” associate wine with the image of the gassal as a purifying element. Ultimately, the gassal evolves from its literal meaning into a profound symbolic image, establishing a central link between death, purification, and truth in Classical Turkish poetry.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish poetry
• Death
• Gassal
• Purification
• Sufism.

ÖLÜM, ARINMA VE HAKİKAT ARASINDA BİR İMGE: KLÂSİK TÜRK ŞİİRİNDE GASSAL

Öz

Bu çalışma, klâsik Türk şiirinde “gassal” imgesinin anlam katmanlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Sözlükte “ölü yıkayıcı” anlamına gelen gassal, yalnızca cenaze ritüellerine ait somut bir unsur olarak değil, aynı zamanda zengin mecazi ve tasavvufi çağrışımlar taşıyan bir sembol olarak karşımıza çıkar. Çalışmada gassal imgesi; “ölüm ve fanilik”, “arınma ve temizlik”, “hakikat ve tasavvufi teslimiyet” olmak üzere üç temel bağlamda incelenmektedir. Şairler, insanın kaçınılmaz sonunu ve dünya hayatının geçiciliğini vurgulamak için gassal imgesinden yararlanırken, bu imge aracılığıyla makam ve statü farklarının ölüm karşısında anlamını yitirdiğini dile getirirler. Bunun yanı sıra gassal, ruhsal arınmanın bir metaforu olarak günah ve gamdan temizlenmeyi ifade eder. Tasavvufi bağlamda ise “meyyit gibi teslimiyet” anlayışıyla müridin mürşide mutlak bağlılığını temsil eder. Rindâne şiirde “selâse-i gassâle” gibi kullanımlarla şarap da arındırıcı bir unsur olarak bu imgeyle ilişkilendirilir. Sonuç olarak gassal, somut anlamından hareketle soyut ve derin bir sembole dönüşerek klâsik Türk şiirinde ölüm, arınma ve hakikat arasındaki ilişkiyi kuran merkezî bir imge hâline gelir.

Anahtar Kelimeler

• Arınma
• Gassâl
• Klâsik Türk şiiri
• Ölüm
• Tasavvuf.

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. A. (1937). Aydî dîvânı. Gaziantep Halkevi.
2. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0
3. Ayan, H. (2002). Nesîmî hayatı, edebî kişiliği, eserleri ve Türkçe divanının tenkitli metni (C. 2). Türk Tarih Kurumu.
4. Aydın, A. (2009). Hanyalı Nûrî Osmân ve divanı: metin [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
5. Bengi, N. (1976). Divan-ı Defterî [Mezuniyet Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
6. Birinci, N., Yetiş, K., Andı, F., Ülgen, E., Sağlam, N. & Çorok, Ş. A. (2009). Mükemmel Osmanlı lügati. Türk Dil Kurumu. Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. Ağaç.
7. Çavuşoğlu, M. & Tanyeri, M. A. (1987). Zatî divanı (edisyon kritik ve transkripsiyon), gazeller kısmı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
8. Çelik, D. (2021). Gassallık mesleği yapanlarda ölüm algısı, dindarlık ve dini başa çıkma üzerine nitel bir araştırma [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.

9. Defterî (t.y.). Dîvân-ı Defterî [El Yazması]. Türkçe Yazmalar (R. 796). İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi.
10. Demirel, G. (2005), 18. yüzyıl şairlerinden Belîğ Mehmed Emîn divanı (inceleme-tenkitli metin-tahlil) [Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi.
11. Erkul, R. (2000). Birrî Mehmed Dede, hayatı, eserleri, edebî kişiliği ve divanı. Manisa Valiliği.
12. Gürkan, S. L. (2012). Vaftiz. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C.42) içinde (s. 424-426). Türkiye Diyanet Vakfı.
13. Karacan, T. (1991). Bosnalı Alaeddin Sabit: divan. Cumhuriyet Üniversitesi.
14. Karayazı, N. (2012). 17. yüzyıl şairi Ahmed Yari dîvânı [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
15. Kavukçu, F. Z. (2000). Rami dîvânı [Doktora Tezi]. Uludağ Üniversitesi.
16. Keskinkılıç, E. (2022). Meyhane argosu. Emine Gürsoy Naskali (Ed.), Meyhane Kitabı içinde (s. 511-530). Kitabevi.
17. Kurubacak, M. S. (2024). İstanbul’da yaşayan musevilerin defin ve matem süreçlerinin etnografik analizi. Kün: Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 4(1), 40-59. https://doi.org/10.54281/kundergisi.2024.44
18. Onay, A.T. (2000). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. Akçağ.
19. Özcan, E. (2025). Medya ve akademide gassallık mesleğine yönelik söylemin dönüşümü: ‘Gassal’ dizisi öncesi (2024) ve sonrası (2025) üzerine psikolojik bir analiz. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 12, 107-134. https://doi.org/10.59379/tdpd.1761806
20. Özkat, M. (2005). Kara Fazlî’nın hayatı, eserleri, edebî kişiliği ve divanı (inceleme-tenkitli metin) [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
21. Öztoprak, N. (2000). Dîvân şiirinde Osmanlı geleneğinin izleri. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 3, 163-176. https://izlik.org/JA33ZG28MS
22. Tarlan, A. N. (1992). Hayâlî dîvânı. Akçağ.
23. Tatçı, M. (1990). Yûnus Emre dîvânı [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
24. Toprak, F. (2017). Hoca Nazar Hüveydā Rāhat-ı Dil (inceleme-metin-dizin). Grafiker.
25. Tosun, E. (2007). Erbilli Âmâ Yûsuf Garîbî Efendi divanı (inceleme-tenkitli metin) [Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
26. Tulum, M. & Tanyeri, A. (1977). Nev'î divanı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
27. Türk Dil Kurumu (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu.
28. Üçüncü, K. (2002). Edib Harâbî Edib Harâbî divanı (inceleme-metin) [Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi.
29. Yavuzarslan, P. (2010). Şemsettin Sâmi: Kâmûs-ı Türkî. Türk Dil Kurumu.
30. Yıldırım, Y. (2013). Osman Şems Efendi, hayatı, eserleri ve dîvânı (metin-inceleme-tahlil) [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
31. Yılmaz, K. (2001). Güftî ve Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâsı. AKM.