SON VERİLER IŞIĞINDA VAN GÖLÜ HAVZASI’NDA GEÇ DEMİR ÇAĞ

Öz

Doğu Anadolu’nun merkezi gücü konumda olan Urartu Krallığı’nın yıkılmasının ardından Van Gölü Havzası’nda yapılan bilimsel çalışmalarda, Urartu parlak kırmızı açkılı çanak çömleklerine öykünerek yapılan “reddish mal grubu” olarak anılan bulgular ile karşılaşılmıştır. Urartu seramik atölyesinde bulunmayan akıtacaklı kaplar, tankardlar, çanak çömlek tipolojisinde de farklılıklar olduğunu göstermiştir. Çanak çömlekteki bu değişikliği, bölgedeki tabakalı kazı merkezleri ile yüzey araştırmalarında ele geçen krem ve deve tüyü astarlı, monokrom, polikrom ve bikrom boya bezemeli çanak çömlekler takip etmiştir. Ayrıca kuzeybatı İran etkili Akhaimenid kase ve Geç Demir Çağın karakteristik Triangle-Festoon bezemeleri bölgede yeni bir şeylerin yaşandığının kanıtıdır. Bölgede yaşanılan bu değişiklikler yeni bir kültürün ortaya çıktığının habercisi olmuştur. Bu çalışmada, Van Gölü Havzası’nda son dönem de arkeolojik kazıları yapılan ve Geç Demir Çağ arkeolojik buluntuları veren İremir Höyük, İçimli/Kaniye Bekan Nekropolü ile Şabaniye Tümülüsü ele alınmıştır. İremir Höyük’te Urartu sonrasına tarihlendirilen çömlek mezar, İçimli nekropolünde ele geçen geç dönem boyalıları ile Şabaniye Tümülüsü’nün mimarisi ve bulguları incelenmiştir. Bu incelemeler, Urartu sonrası ölü gömme adetlerinde değişiklik olduğunu göstermiş ve Geç Demir Çağ’da Van Gölü’nün güney yayılımı hakkında fikir sunmuştur. Ayrıca Van Gölü Havzası’nda ilk tümülüs kazısı olan ve doğrudan Geç Demir Çağ bulgusu veren Şabaniye Tümülüsü’nün, arkeolojik bulgular ışığında Geç Demir Çağ’da kullanım gördüğü ve MÖ 5. yüzyıl (Pers/Akhaimenid Dönem) karakteristiğini yansıtan çanak çömlek form ve bezemelerine sahip olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Van Gölü havzası
• Geç demir çağ
• Pers/Akhaimenid dönem
• Post-Urartu/Med dönemi
• Çanak çömlek.

Proje Numarası

None

THE LATE IRON AGE IN THE LAKE VAN BASIN IN THE LIGHT OF THE LATEST DATA

Öz

After the fall of the Kingdom of Urartu, which is the central power of Eastern Anatolia, in scientific studies conducted in the Lake Van Basin, the findings referred to as the “reddish ware group,” produced in imitation of Urartian bright red burnished pottery, have been encountered. It has also been shown that there are differences in the typology of spouted containers, tankards, and pottery not found in the Urartu ceramic workshop. This change in pottery was followed by cream- and buff-slipped ceramics, recovered from stratified excavation sites and surface surveys in the region, featuring monochrome, polychrome, and bichrome painted decorations. Moreover, Achaemenid bowls influenced by northwestern Iran and the characteristic triangle-festoon decorations of the Late Iron Age constitute evidence that new developments were taking place in the region. These changes experienced in the region have been a harbinger of the emergence of a new culture. In this study, İremir Mound, İçimli/Kaniye Bekan Necropolis and Şabaniye Tumulus, which have been recently excavated in the Lake Van Basin and have yielded Late Iron Age archaeological finds, have been inspected. The pottery tomb dated to post-Urartu in İremir Mound, the late period paintings found in the İçimli necropolis, the architecture and findings of the Şabaniye Tumulus were examined. These studies have shown that there has been a change in the burial customs of the dead after Urartu and have provided an idea about the southern spread of Lake Van in the Late Iron Age. Additionally, the Şabaniye Tumulus, the first tumulus excavation in the Lake Van Basin to yield direct Late Iron Age finds was shown, in light of archaeological evidence, to have been used during the Late Iron Age, displaying pottery forms and decorations characteristic of the 5th century BC (Persian/Achaemenid Period).

Anahtar Kelimeler

• Lake Van basin
• Late iron age
• Persian/Achaemenid period
• Post-Urartian/Med period
• Pottery

Proje Numarası

None

Kaynakça

1. Akçay, A. (2011). Tasmasor geç demir çağ mezarları. S.Y. Şenyurt (Ed.), Tasmasor (pp. 67-90). Bilgin Yayınları.
2. Altunkaynak, G. & Özdemir, M. A. (2019). Alaybeyi Höyük demir çağ tabakaları ve buluntuları. G. Altunkaynak (Ed.), Karaz’dan Büyük İskender’e Erzurum Ovası’nda Büyük Bir Keşif (pp.183-274), Bilgin Yayınları.
3. Ayaz, G. (2023). Van/Çatak kırsalında yeni arkeolojik keşifler: Uzuntekne-Sakıt Kalesi ve Kaniye Bekan Nekropolü. Külliye Dergisi, 4(2), 378-397. https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1352502
4. Ayaz, G. (2024). Van/Çatak Kaniye Bekan Nekropolü kurtarma kazısı 2021-2022. 43. Kazı Sonuçları Toplantısı: 5, 225-236. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayınları.
5. Biber, H., Yılmaz, H., Sancak, S. & Özgüner, E. (2025a, October 2-3). Karaz/Erken Transkafkasya kültürü’nün izleri: İremir Höyük sabit ocakları [Paper presentation]. I. International Social Sciences Symposium, Türkiye.
6. Biber, H., Acar, E., Yılmaz, H., Çavuşoğlu, R., Erdoğan, S. & Kılıç, S. (2025b). İremir Höyük kurtarma kazıları 2021-2023. 44. Kazı Sonuçları Toplantısı: 5 Cilt, 107-126. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayınları.
7. Brown, S. C. (1990). Media in the Achaemenid period: The late iron age in cebtral west Iran. Heelen Sancısı Werdenburg, Amelia Khurt (Eds.), Achaemenid History IV Centre and Periphery (pp. 63-76), Leıden.
8. Dönmez, Ş. (2016). Anadolu ve Ermeniler (Kızılırmak havzası demir çağı toplumunun Doğu Anadolu Yaylası’na büyük göçü). Anadolu Ön Tarih Yayınları.

9. Dyson, R. H. (1963). Archaeological scrap glimpses of history at Ziwiye. Expedition, 32-37.
10. Dyson, R. H. (1965). Problems of protohistoric Iran as seen from Hasanlu. Journal of Near Eastern Studies XXIV, 193-217. https://doi.org/10.1086/371815
11. Dyson, R. H. (1999). Triangle-festoon ware reconsidered. Iranica Antiqua XXXIV, 115-144. https://doi.org/10.2143/IA.34.0.519109
12. Erzen, A. (1982). Çavuştepe Kazısı çalışmaları. 4. Kazı Sonuçları Toplantısı, 155-164. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
13. Hrt. Hist. Herodotus. (2017). Historiai. (Trans. M. Ökmen, 13th Edition), İş Bankası Yayınları. (Publication date of the original work BC 430, 12th ed.).
14. Işıklı, M. & Parlıtı, U. (2019). Doğu Anadolu’nun Geç Demir Çağı: Sorunlar ve çözümsel perspektifler. A. Özfırat, Ş. Dönmez, M. Işıklı, M. Saba (Eds.) Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid İmparatorlukları (pp. 181-195). Ege Yayınları.
15. İbiş, R. (2006). Güllüdere demir çağı yerleşmesinin kuzeydoğu Anadolu arkeolojisindeki yeri ve önemi. [Master thesis]. University of Gazi.
16. Kalkan, H. (2008). M.Ö. 6-4. Yüzyıllarda Doğu Anadolu: Arkeolojik veriler ışığında tarihsel ve kültürel değerlendirme. [Doctoral dissertation]. University of Ege.
17. Kalkan, H. (2011). Doğu Anadolu’da geç demir çağ: Sorunlar ve gözlemler. Olba 19. 41-56.
18. Kalkan, H. (2013). Eine königliche tradition auf dem Siedlungshügel Karagündüz: Imitatio Regis? International Journal of Human Sciences, 10(2), 706-717. https://doi.org/10.14687/ijhs.v10i2.2720
19. Kalkan, H. (2014). Doğu Anadolu’da bir post-Urartu formu: Tankard. A. Özfırat (Ed.) Scripta Essays in Honour of Veli Sevin A Life Immersed in Archaeology (pp. 211-214). Ege Yayınları.
20. Kalkan, H. (2015). Van Havzası’nda Post Urartu, Med ve Akhaimenid dönemlerinin kültürel tanımı üzerine. M. Işıklı-B. Can (Eds.), International symposium on East Anatolia South Caucasus culturel II (pp. 29-36). Cambridge Scholar Puslishing.
21. Kamış, Y. (2011). Tasmasor geç demir çağ küçük buluntuları. S.Y. Şenyurt (Ed.), Tasmasor (pp. 93-114). Bilgin Yayınları.
22. Kent, R. (1953). Old Persian grammer, texts, lexicon. American Oriental Society, 33, 1-214.
23. Konyar, E. (2011). Excavations at the mound of the Van Fortress/Tuspa. Colloquıum Anatolicum, XI, 147-166.
24. Konyar, E. (2012). Van-Tuşpa aşağı yerleşmesi Van Kalesi Höyüğü kazıları. 33. Kazı Sonuçları Toplantısı: 3. Cilt, 49-428. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
25. Konyar, E., Avcı, C., Genç, B., Akgün, R. G. & Tan, A. (2014). Eski Van Şehri, Kalesi ve Höyüğü kazıları 2012 yılı çalışmaları. 35. Kazı Sonuçları Toplantısı: 2. Cilt, 358-370. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Basımevi.
26. Konyar, E., Genç, B., Avcı, C., & Tan, A. (2019). Eski Van Şehri, Kalesi ve Höyüğü 2018. 41. Kazı Sonuçları Toplantısı: 2. Cilt, 65-84. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
27. Xen. Cyr. Xenophon (2007). Kyros’un Eğitimi (Kyrou Paideia) (Trans. Furkan Akderin), Alfa Basım. (Publication date of the original work BC 370, 1th ed.).
28. Xen. Anab. Xenophon. (2011). Anabasis (Trans. Oğuz Yarlıgaş, 11th Edition), Kabalcı Yayınları. (Publication date of the original work BC 400, 1th ed.).
29. Muscarella, O. W. (1976). Qalatgah: An Urartian site in northwestern Iran. Expedition, 13, 44-49. https://doi.org/10.1163/9789004236691_006
30. Özfırat, A. & Marro, C. (2007). 2004 yılı Van, Ağrı ve Iğdır illeri yüzey araştırması. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 7. 1-20.
31. Özfırat, A. (2008). Van, Ağrı ve Iğdır illeri yüzey araştırması, 2006. 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı: 1. Cilt, 197-220. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
32. Özfırat, A. (2019a). Van Gölü Havzası’nda son Urartular ve Doğu Anadolu yüksek yaylasında Post-Urartu dönemi. A. Özfırat, Ş. Dönmez, M. Işıklı, M. Saba (Eds.), Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid imparatorlukları (pp. 217-231). Ege Yayınları.
33. Özfırat, A. (2019b). Van Gölü Havzası ve Ağrı Dağı’nda Akhaimenid dönemi: Karagündüz Höyüğü kazısı ve yüzey araştırması merkezleri. A. Özfırat, Ş. Dönmez, M. Işıklı, M. Saba (Eds.), Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid imparatorlukları (pp. 263-278). Ege Yayınları.
34. Özfırat, A. (2021). Ernis (Ünseli settlement complex on the northern shore of Lake Van: from the early bronze age (Kura-Araxes) to the late ıron age (Achaemenid). Artuklu İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 6(1), 85-119. https://doi.org/10.46628/itbhssj.942806
35. Özfırat, A. (2025, April 25-27). Pottery sequence of the Lake Van basin within the cultural and political framework of the highland of eastern Anatolia: from the Chalcolithic Period to the Late Iron Age (Achaemenid). Mladen Pešic, Luka Bratovic and Doris Kurtov (Eds.), SOMA 2024 Proceedings of the 25th Symposium on Mediterranean Archaeology (pp. 319-342). Archeopress.
36. Öztekin, İ. E. (2006). MÖ. I. Binde Anadolu’da Tümülüs geleneğinin kronolojik gelişimi ve coğrafi yayılımı. [Doctoral dissertation]. University of Hacettepe.
37. Polat, E. (2025). The first excavation of a tumulus in the Lake Van Basin: Sabaniye Tumulus. Anadolu Araştırmaları- Anatolian Research, 33, https://doi.org/10.26650/anar.33.1797048
38. Polat, E., Yılmaz, H., Levendoğlu, M. F. & Şen, S. O (2025). Van/Şabaniye Tümülüsü’nde Arkeolojik Çalışmalar: Yeni Buluntular. H. Yılmaz (Ed.). Cumhuriyetimizin 102. Yılına İthafen: Anadolu Arkeolojisi Üzerine Yeni Araştırmalar (pp. 110-135). Bidge Yayınları. https://panel.bidgecongress.org/doi-ZGDX8EHV9YVX
39. Sagona, A., Erkmen, M., & Sagona, C. (1996). Excavations at Sos Höyük, 1995: Second preliminary report. Anatolian Studies, 46. 27-52. https://doi.org/10.2307/3642998
40. Schmidt, F.E. (1953). Persepolis I Structures, Reliefs, Inscriptions. University of Chicago Press.
41. Sevin, V. (1985). Van bölgesi yüzey araştırması, 1984. 3. Araştırma Sonuçları, 287-296. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
42. Sevin, V. (1998). Van/Karagündüz kazılarının ışığında Doğu Anadolu Geç Demir Çağ çanak çömleği. G. Arsebük, M. J. Mellink, W. Schirmer (Eds.), Karatepe’deki Işık Halet Çambel’e Sunulan Yazılar (pp. 715-726). Ege Yayınları.
43. Sevin, V. (2012). Van bölgesinde post-Urartu dönemi: Yıkıntılar üzerinde yeni bir yaşam. Belleten, 76(276), 351-368. https://doi.org/10.37879/belleten.2012.351
44. Sevin, V., Kavaklı, E. & Özfırat, Ö. (1998). Karagündüz Höyüğü ve nekropolü 1995-1996 yılı kurtarma kazıları. 19. Kazı Sonuçları Toplantısı: Cilt 1, 571-590. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü. Sevin, V., Özfırat, A. & Kavaklı, E. (1999). Van-Karagündüz Höyüğü kazıları (1997 yılı çalışmaları). Belleten, 63(238). 847-868. https://doi.org/10.37879/belleten.1999.847
45. Str. Geo. Strabo (1903). Geographika. (Trans. H.C. Hamilton-W. Falconer), London George Bell & Sons. (Publication date of the original work, AD. 7).
46. Stronach, D. (1974). Achaemenid Village I at Susa and the Persian Migration to Fars. Iraq, 36 (1-2), 239-248. https://doi.org/10.2307/4199993
47. Şenyurt, S. Y. & Ekmen, H. (2005). Tetikom an ıron age settlement in pasinler plain. Bakü, Tiflis, Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Arkeolojik Kurtarma Kazıları Proje Dokümanları: 1.
48. Tarhan, T. & Sevin, V. (1976). Van bölgesinde Urartu araştırmaları I. Anadolu Araştırmaları 4, 273-304.
49. Tarhan, T. & Sevin, V. (1993). Van Kalesi ve Eski Van şehri kazıları 1990 yılı çalışmaları. Belleten LVII (220), 843-862. https://doi.org/10.37879/belleten.1992.1081
50. Tosun, M, Parlıtı, U & Caner, E. (2021). An evaluation on Eastern Anatolia late ıron age (Persian/Achaemenid period). Arkeoloji Dergisi, 1(26), 107-120. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.849616
51. Yılmaz, H., Polat, E., Karslı, Ö., Sancak, S. & Özgüner, E. (2024a). Şabaniye Tümülüsü arkeo-jeofizik çalışması, Van, Türkiye. H. Yılmaz (Ed.), Cumhuriyetimizin 101. Yılına ithafen: Anadolu arkeolojisi üzerine yeni araştırmalar (pp. 91-130). Bidge Yayınları. https://panel.bidgecongress.org/doi-3154561163
52. Yılmaz, H., Polat, E., Sancak, S. & Özgüner, E. (2024b). Van/Şabaniye Tümülüsü’nde ele geçen Geç Demir Çağ seramikleri üzerindeki bezeme örnekleri. H. Yılmaz (Ed.), Cumhuriyetimizin 101. Yılına İthafen: Anadolu Arkeolojisi Üzerine Yeni Araştırmalar (pp. 131-158). Bidge Yayınları. https://panel.bidgecongress.org/doi-5774344631
53. Yılmaz, H. & Biber, H. (2025). İremir Höyük: Biyotoplumsal arkeoloji ve antropolojik analiz-Doğu Anadolu’da bir demir çağı mezarlığı, Van, Türkiye. H. Yılmaz (Ed.), Cumhuriyetimizin 102. Yılına İthafen: Anadolu Arkeolojisi Üzerine Yeni Araştırmalar (pp. 6-80). Bidge Yayınları, https://panel.bidgecongress.org/doi-ZGDX8EHV9YVX
54. Yiğitpaşa, D. (2013). Doğu Anadolu Geç Demir Çağ seramikleri üzerinde görülen figürlü ve bitkisel bezemeler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(25), 612-628.
55. Yiğitpaşa, D. (2016). Doğu Anadolu Geç Demir Çağı Kültürü. Gece Yayınları.
56. Yücel, Ç. (2017). Malatya Tümülüsleri hakkında bir değerlendirme. İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Uluslararası Dergisi, 6(1), 161-174.