EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ AÇISINDAN ROMAN TEORİSİ: DÖRT ANALİZ MODELİ

Öz

Bu çalışma, edebiyat sosyolojisi çerçevesinde romanın doğuşu problematiğini ele alarak, türün ortaya çıkışına dair birbirini çelen tarihî açıklamalar nedeniyle bu alanın bütünlüklü bir yapıdan yoksun olduğu saptamasından yola çıkmaktadır. Çeşitli teoriler romanın doğuşuyla kapitalizm, burjuvazinin yükselişi ve bireycilik gibi olgular arasında neden-sonuç ilişkisi kursa da, bu çerçeveler çoğunlukla parçalı görünüm arz etmektedir. Çalışmanın temel amacı, tarih temelli edebiyat sosyolojisi çalışmaları için kolaylaştırıcı bir harita sunmak üzere bu farklı teorik yaklaşımları belirgin analiz çerçeveleri altında kategorize etmektir. Kapsamlı bir literatür taraması sayesinde elde edilen ideal-tipleştirme, taksonomik tasnif ve karşılaştırma metodolojisine dayanan çalışma, roman teorisi için dört ana açıklama modeli tanımlamakta ve eleştirel analize tabi tutmaktadır: 1) Fenomenolojik, 2) Ampirik, 3) Postkolonyal ve 4) Feminist. Bu modeller, Lukács’ın yabancılaşmış bilinç odaklı yaklaşımından Watt’ın biçimsel gerçekçiliğine; Said’in emperyal söylem analizinden ataerkil yazarlığa dair feminist eleştirilere kadar uzanmaktadır. Sonuç olarak çalışma, gelecekteki sosyolojik araştırmaların orta sınıfın yükselişi gibi geleneksel klişelerin ötesine geçerek; gezi anlatıları gibi ihmal edilmiş metinler üzerinden sömürgecilik ve ampirik bilginin popülerleşmesi gibi daha az işlenmiş alanları keşfetmesi gerektiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyat sosyolojisi
• Roman teorisi
• Fenomenoloji
• Ampirizm
• Postkolonyalizm
• Feminizm

THEORY OF THE NOVEL IN CONTEXT OF SOCIOLOGY OF LITERATURE: FOUR ANALYTIC MODELS

Öz

The study addresses the problematic of the rise of the novel within the framework of the sociology of literature, noting that the field lacks a unified structure due to conflicting historical explanations regarding the genre's emergence. While various theories establish causal relationships between the novel and phenomena such as capitalism, the rise of the bourgeoisie, and individualism, these frameworks often remain fragmented. The primary aim of this study is to categorize these diverse theoretical perspectives into distinct analytical frameworks to provide a facilitating roadmap for the history-based sociological study of literature. Utilizing a methodology of ideal-typical construction, taxonomic classification and comparison derived from a comprehensive literature review, the study identifies and critically analyzes four primary explanatory models of the theory of novel: 1) Phenomenological, 2) Empirical, 3) Postcolonial, and 4) Feminist. These models range from Lukács’ focus on alienated consciousness to Watt’s formal realism, and from Said’s imperial discourse to feminist critiques of patriarchal authority. Ultimately, the study suggests that future sociological research should move beyond traditional clichés, such as the rise of the middle class, to explore less-traversed areas like colonialism and the popularization of empirical knowledge through overlooked texts such as travel narratives.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of literature
• Theory of the novel
• Phenomenology
• Empiricism
• Postcolonialism
• Feminism

Kaynakça

1. Armstrong, N. (1982). The rise of feminine authority in novel. Novel: A Forum on Fiction, 15(2), 127-145.
2. Armstrong, N. (1987). Desire and domestic fiction: A political history of the novel. Oxford University Press.
3. Auerbach, E. (2019). Mimesis: Batı edebiyatında gerçekliğin tasviri (H. Belen & H. Ertürk, Trans.) İthaki.
4. Bahtin, M. (2001). Karnavaldan romana: Edebiyat teorisinden dil felsefesine seçme yazılar (C. Soydemir, Trans.). Ayrıntı.
5. Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.
6. Burgess, A. (2026, April 27). Novel: Definition, elements, examples, types, & facts. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/art/novel
7. Coşkun, İ. (2003). Kristof Kolomb’un günlükleri. Sosyoloji Dergisi (İstanbul Üniversitesi), 3(6), 107-116.
8. Coşkun, İ. (2004). Sömürgeciliğin İşler ve Günler’i: Robinson Crusoe. Sosyoloji Dergisi (İstanbul Üniversitesi) 3(7), 71-96.

9. Davis, L. J. (1983). Factual fictions: The origins of the English novel. Columbia University Press.
10. Doody, M. A. (1997). The true story of the novel. Rutgers University Press.
11. Eagleton, T. (2005). The English novel: An introduction. Blackwell.
12. Gardiner, J. K. (1989). The first English novel: Aphra Behn’s Love Letters, and women’s tastes. Tulsa Studies in Women’s Literature, 8(2), 201-222.
13. Goldmann, L. (2005). Roman sosyolojisi (A. Erkan, Trans.). Birleşik.
14. Hulme, P. (1986). Colonial Encounters: Europe and the Native Caribbean, 1492-1797. Methuen.
15. Hunter, J. P. (1990). Before novels: The cultural contexts of eighteenth-century English fiction. W. W. Norton & Company.
16. Kayintu, A. (2017). İngiliz edebiyatının toplumsal misyonu ve sömürgecilik. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 45-70.
17. Kettle, A. (1951). An Introduction to the English novel I: Defoe to George Eliot. Harper & Brothers.
18. Kurnick, D. (2009). The novel (in theory). Literature Compass, 6(1), 228-243.
19. Lukács, G. (2003). Roman kuramı (C. Soydemir, Trans.). Metis.
20. Man, P. de. (1966). Georg Lukács’s theory of the novel. MLN, 81(5), 527-534.
21. McKeon, M. (2002). The origins of the English novel, 1600-1740. Johns Hopkins University Press.
22. Moretti, F. (1983). Signs taken for wonders: Essays in the sociology of literary forms (S. Fischer, D. Forgacs & D. Miller, Trans.). Verso.
23. Moretti, F. (2006). On the novel. In F. Moretti (Ed.), The novel I: History, geography, and culture (pp. ix-x). Princeton University Press.
24. Moretti, F. (2007). Graphs, maps, trees: Abstract models for literary history. Verso.
25. Overgaard, S., & Zahavi, D. (2009). Phenomenological sociology: The subjectivity of everyday life. In M. H. Jacobsen (Ed.), Encountering the Everyday: An Introduction to the Sociologies of the Unnoticed (pp. 93-115). Palgrave Macmillan.
26. Phenomenology. (2011). In G. Ritzer & J. M. Ryan (Eds.), The concise encyclopedia of sociology (p. 493). Wiley-Blackwell.
27. Richetti, J. (1999). The English novel in history, 1700–1780. Routledge.
28. Ricoeur, P. (1975). Phenomenology and hermeneutics. Noûs, 9(1), 85-102.
29. Robert, M. (1980). Origins of the novel (S. Rabinovitch, Trans.). Indiana University Press.
30. Said, E. (2005). Erich Auerbach’ın Mimesis’ine sunuş. In Hümanizm ve demokratik eleştiri (O. Akınhay, Trans.). Agora.
31. Said, E. (2021). Kültür ve emperyalizm (N. Alpay, Trans.). Metis.
32. Showalter, E. (1977). A literature of their own: British women novelists from Brontë to Lessing. Princeton University Press.
33. Spender, D. (1986). Mothers of the Novel: 100 good women writers before Jane Austen. Pandora.
34. Spivak, G. C. (2016). Madun konuşabilir mi? (E. Koyuncu, Trans.). Dipnot.
35. Warner, W. B. (1992). The elevation of the novel in England: Hegemony and literary history. ELH, 59(3), 577-596.
36. Watt, I. (1957). The rise of the novel: Studies on Defoe, Richardson and Fielding. University of California Press.
37. Weber, M. (2012). Collected methodological writings (H. H. Bruun & S. Whimster, Eds.; H. H. Bruun, Trans.). Palgrave.
38. Williams, R. (1970). The English novel: From Dickens to Lawrence. Oxford University Press.
39. Wilson, D. de A. (2003). Cervantes, the novel, and the new world. Oxford University Press.
40. Yeğenoğlu, M. (2017). Sömürgeci fanteziler: Oryantalist söylemde kültürel ve cinsel fark. Metis.