TÜRK BİLİM TARİHİNDE SAVUNMACI BİR KİMLİK: MEHMED MANSUR

Öz

19. yüzyılda Türk bilim tarihine dair yapılan çalışmaların artmasıyla beraber yeni bir tarih yazıcılığı, Türk bilim tarihi yazıcılığı, ortaya çıkmıştır. Bilim tarihinin kurumlaşmasında önemli bir isim olan Aydın Sayılı ve bilim tarihi çalışmalarının betimleyici karakterden araştırmacı bir yapıya dönüşmesinde büyük emeği olan Salih Zeki, Adnan Adıvar gibi isimlerin yanı sıra bilim tarihinde savunmacı bir kimlikle eser kaleme alan ve bu çalışmanın konusu olan Mehmed Mansur’da bulunmaktadır. Hayatı hakkında sınırlı bilgiye sahip olduğumuz, Namık Kemal’in hocası ve Vatan gazetesinin başyazarı olarak tanıdığımız Mehmed Mansur hakkındaki çalışmaların çoğu tarihçiler tarafından yapılmıştır. Ancak Mehmed Mansur hakkında yapılan araştırma onun hakkında yeni sorular sormayı gerekli kılmıştır. İskenderiye Kütüphanesini Müslümanlar mı Yaktı?” adlı eserinin Türk bilim tarihi yazıcılığındaki yeri nedir? Böyle bir eseri kaleme alan araştırmacının ise Türk bilim tarihindeki yeri nedir? sorularının cevaplanmasının zaruriyeti açığa çıkmıştır. Mansur; söz konusu eserini, İskenderiye Kütüphanesi’nin yakılış hikayesine dair taraflı söylemin gerçek dışı olduğunu ispatlama çabasıyla kaleme almıştır. Bu çalışmada Mehmed Mansur’un bahsi geçen eseri incelenerek eserin bilim tarihi yazıcılığında bir tür reddiye niteliğinde olduğu Mansur’un ise eserini savunmacı bir kimlikle kaleme aldığı saptanmıştır. Ayrıca eserin ana temasını İskenderiye Kütüphanesi oluştursa da eser sadece bu konu ile sınırlı tutulmamış, ilim ve fenlerin farklı toplum ve coğrafyalardaki durumu tarihsel süreçte değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Mansur’un Türk bilim tarihinin temel problemlerine kayıtsız kalmadığı ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İskenderiye Kütüphanesi
• Mehmed Mansur
• Savunmacı yaklaşım
• Türk bilim tarihi

A DEFENSIVE CHARACTERISTIC IN THE HISTORY OF TURKISH SCIENCE: MEHMED MANSUR

Öz

With the increase in the studies on the history of Turkish science in the 19th century, a new historiography, Turkish science historiography, has emerged. In addition to the figures such as Aydın Sayılı, a key figure in its institutionalization of science history, and Salih Zeki and Adnan Adıvar, who played a major role in transforming studies in the history of science from a merely descriptive endeavor into a research-oriented discipline; who produced work on the history of science from a defensive perspective Mehmed Mansur. Most of the research on Mehmed Mansur, about whom we have limited information regarding his life and whom we know as Namık Kemal's teacher and the chief editor of the Vatan newspaper, has been done by historians. However, the research on Mansur made it necessary to ask new questions about him. The necessity of answering the questions: What is the position of his work "Did Muslims Burn the Library of Alexandria?” in the history of Turkish science? What is the position of the researcher, who wrote such a work, in the history of Turkish science? has emerged. Mansur wrote his work in an effort to prove that the biased discourse about the burning of the Library of Alexandria was untrue. In this study, the aforementioned work of Mansur was examined and it was determined that the work was a kind of rejection in the history of science and Mansur wrote his work with a defensive identity. In addition, although the main theme of the work is the Library of Alexandria, the work was not limited to this subject, and the situation of sciences in different societies and geographies lands was evaluated in the historical process. In this context, it was revealed that Mansur was not indifferent to the basic problems of the history of Turkish science.

Anahtar Kelimeler

• Library of Alexandria
• Mehmed Mansur
• Defensive approach
• History of Turkish science

Kaynakça

1. Adıvar, A. (1982). Osmanlı Türklerinde ilim. Remzi Kitabevi.
2. Bagnall, R. S. (2002). Alexandria: Library of dreams. Proceedings of the American Philosophical Society, 146(4), 348-362.
3. Bursalı Mehmed Tahir Bey. (1975). Osmanlı müellifleri (3). Meral Yayınevi.
4. Demir, R. (2003). Türkiye’de bilim tarihi araştırmalarının dünü ve bugünü Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nda yapılan çalışmalar: “Türkiye’de bilim tarihi araştırmalarının gelişimine genel bir bakış (1532-1993)”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
5. Demir, R. (2014). Osmanlılarda bilimsel düşüncenin yapısı. Epos Yayınları.
6. Demir, R. (2015). Nerede hata yaptık? Doğu’da bilimin gerileyişinin harici ve dahili nedenleri üzerine bir tartışma. Lotus Yayınevi.
7. Demir, R. (Ed.). (2018). Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı külliyatı- 5: Bilim ve öğretim dili olarak Türkçe. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
8. Dosay Gökdoğan, M. (2017). Renan’ı yeniden düşünmek İslam ve bilim. Historia 1923 Tarih ve Kültür Dergisi, (3), 46-62.

9. Fuât Seyyid, E. (2000). İskenderiye. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (22), TDV Yayınları. 574-576. Gibbon, E. (2020). Roma Devleti’nin gerileyiş ve çöküş tarihi (8). İndie Yayınları.
10. Heller-Roazen, D. (2002). Tradition’s destruction: On the Library of Alexandria. October, 100, 133-153.
11. Lewis, B. (2008). The Arab destruction of the Library of Alexandria: Anatomy of a myth. M. El-Abbadi, O. Fathallah, & I. Serageldin (Eds.), What happened to the ancient Library of Alexandria? içinde (ss. 213-217). Brill.
12. Mansur, M. (1871). Rum fetreti. Camlıhan Matbaası.
13. Mansur, M. (1993). İskenderiye Kütüphanesini Müslümanlar mı yaktı? Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Meriç, C. (1998). Umrandan uygarlığa. İletişim Yayınları.
15. Pettegree, A., & Weduwen, A. (2023). Kütüphane kırılgan bir tarih B. C. Bayçifçi, (Çev.). Yeditepe Yayınları.
16. Renan, E. (1946). Nutuklar ve konferanslar Z. İshan, (Çev.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
17. Sayılı, A. (1964). Orta çağ İslam dünyasında ilmî çalışma temposunda ağırlaşmanın bazı temel sebepleri. Felsefe Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 1-69.
18. Taşköprülüzâde Ahmed Efendi. (2019). eş-Şakâ’ikü'n-Nu‘mâniyye fî ‘Ulemâ’i'd devleti'l- ‘Osmâniyye. M. Hekimoğlu, (Haz.), D. Örs, (Ed.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
19. Tevfik, E. (1973). Yeni Osmanlılar tarihi. Hürriyet Yayınları.
20. Ülken, H. Z. (1992). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. Ülken Yayınları.
21. Watson, P. (2014). Fikirler tarihi: Ateşten Freud’a. K. Atakay, B. Pala, B. Tırnakçı, N. Elhüseyni, & K. Genç, (Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
22. Zeki, Salih. (2003). Âsâr-ı bâkiye (C. 1, Orta çağ İslam dünyasında trigonometri). R. Demir & Y. Unat, (Yay. Haz.). Babil Yayıncılık.
23. Zeki, Salih. (2003). Âsâr-ı bâkiye (C. 2, Orta çağ İslam dünyasında hesap ve cebir). (M. Dosay Gökdoğan, (Yay. Haz.). Babil Yayıncılık.
24. T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi [BOA]. Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahval Defterleri [DH.SAİDd], Defter No: 89, Gömlek No: 11, (29-12-1285) İstanbul.
25. T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi [BOA]. İrade Dahiliye [İ..DH.], Dosya No: 1256, Gömlek No: 98623, Hicri: (19-05-1309). İstanbul.
26. T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi [BOA]. Yıldız Perakende Evrakı Maliye Nezareti Maruzatı [Y..PRK.ML..], Dosya No: 7, Gömlek No: 11, (9-08 1304). İstanbul.