HULKİ AKTUNÇ’UN BİR ÇAĞ YANGINI ROMANI ÜZERİNE LEFEBVRE, BAKHTİN VE FOUCAULT OKUMASI

Öz

Bu çalışma, Hulki Aktunç’un ilk romanı Bir Çağ Yangını’nda mekânın işlevini Henri Lefebvre’in mekânsal üretim kuramı, Mihail Bakhtin’in eşik kronotopu ve Michel Foucault’nun heterotopya kavramı aracılığıyla incelemektedir. Söz konusu üç kuramsal çerçeve paralel değil tamamlayıcı biçimde işletilmektedir: Lefebvre romanın ana mekânı olan Lozan Palas’ın toplumsal bir pratik olarak nasıl üretildiğini, Bakhtin bu üretimin hangi kriz anında ortaya çıktığını, Foucault ise bu krizin mekânsal düzlemde nasıl kurumsallaştığını açıklamaktadır. Romanın mekânı Lozan Palas; toplumsal normdan sapan bireyleri bünyesinde toplayan, birbiriyle çelişen zamansal katmanları tek bir uzamda donduran ve Foucault’nun altı ilkesini neredeyse tamamıyla karşılayan bir sapma heterotopyası olarak işlev görmektedir. Konağın sakinlerinden Nisa’nın içeride hapsolması, Ömer’in eşikte askıya alınması, Nuh’un dışarıda konumlanması gibi, karakterlerin mekânla kurdukları farklılaşmış ilişkiler, konağın hem kırılma noktası hem de dönüşüm alanı olduğunu ortaya koymaktadır. Romanın insan dışı anlatıcısı olan eşik cini, Bakhtin’in eşik kronotopu ile Foucault’nun heterotopya kavramının kesişim noktasında durmakta; zamansal kırılmaları ve mekânsal çelişkileri eş zamanlı olarak seslendirmektedir. Çalışmanın merkezî argümanı, seyis Nuh’un konağı ateşe vermesinin modernleşmeye karşı bir direniş değil, modernleşmenin arzuladığı yıkımı bizzat koruyucusu eliyle gerçekleştiren trajik bir paradoks olduğudur. Bu bağlamda Bir Çağ Yangını, kuramsal ve estetik düzeyde eşiklerin romanı olması dolayısıyla Türk modernist edebiyatının özgün örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bir Çağ Yangını
• eşik kronotopu
• heterotopya
• mekânın üretimi
• modernist roman

A READING OF HULKI AKTUNÇ’S BİR ÇAĞ YANGINI THROUGH LEFEBVRE, BAKHTIN, AND FOUCAULT

Öz

This study examines the function of space in Hulki Aktunç’s debut novel Bir Çağ Yangını through Henri Lefebvre’s theory of the production of space, Mikhail Bakhtin’s threshold chronotope, and Michel Foucault’s concept of heterotopia. These three theoretical frameworks are employed not in parallel but in a complementary manner: Lefebvre explains how the novel’s central space, the Lozan Palas, is produced as a social practice; Bakhtin identifies the moment of crisis at which this production emerges; and Foucault illuminates how that crisis becomes institutionalized on the spatial plane. The Lozan Palas functions as a heterotopia of deviation -one that gathers individuals who diverge from social norms, freezes contradictory temporal layers within a single space, and fulfills nearly all six of Foucault’s defining principles. The differentiated relationships that the characters maintain with this space- Nisa’s confinement within, Ömer’s suspension on the threshold, Nuh’s positioning outside — reveal the mansion as simultaneously a point of rupture and a site of transformation. The novel’s non-human narrator, the threshold djinn, stands at the intersection of Bakhtin’s threshold chronotope and Foucault’s heterotopia, giving simultaneous voice to temporal fractures and spatial contradictions. The study’s central argument is that the stableman Nuh’s act of setting the mansion ablaze does not constitute resistance to modernization, but rather a tragic paradox in which the very destruction that modernization desires is carried out by its own guardian. In this light, Bir Çağ Yangını is regarded as one of the singular works of Turkish modernist literature, owing to the way it operates -both theoretically and aesthetically- as a novel of thresholds.

Anahtar Kelimeler

• Bir Cag Yangini
• heterotopia
• modernist novel
• production of space
• threshold chronotope

Kaynakça

1. Aktunç, H. (2011). Bir Çağ Yangını. Yapı Kredi Yayınları.
2. Aktunç, H. (2008). Yoldaşım 40 yıl: edebiyatta 40. yılında Hulki Aktunç. R. Kıraç (Ed.), Say Yayınları.
3. Bakhtin, M. (2001). Karnavaldan romana: edebiyat teorisinden dil felsefesine seçme yazılar. (Çev, C. Soydemir). Ayrıntı Yayınları.
4. Foucault, M. (2021). Başka mekânlara dair. (Çev. I. Ergüden ve O. Akınhay), Özne ve iktidar içinde (s. 283–293). Ayrıntı Yayınları.
5. Foucault, M. (2017). Kelimeler ve şeyler. (Çev. M. A. Kılıçbay). İmge Kitabevi.
6. Gülsoy, M. (2019). Hulki Aktunç’un romanları üzerine kişisel bir deneme. Kitap-lık, (202), 20–26.
7. Han, H. (2024). Hulki Aktunç’un hikâyelerinde mekânın inşası. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9(2), 187-200. https://doi.org/10.70916/buefd.1591953
8. Karakoca, N. (2025). Hulki Aktunç’un anlatı estetiği: Bir Çağ Yangını ve Son İki Eylül. Türk Dili, 73(887), 84–96.

9. Lefebvre, H. (2020). Mekânın üretimi. (I. Ergüden, Çev.), Sel Yayıncılık.
10. Ünlü, O. (2024). Hulki Aktunç’un Bir Çağ Yangını ve Son İki Eylül romanlarında tekinsizlik (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.
11. Vahapoğlu, B. (2020). Hulki Aktunç-hayatı ve eserleri (Yayınlanmamış doktora tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul.