Osmanlı İmparatorluğu’nda Makine Kırma Eylemlerinin Teorik Analizi: Gerschenkron, Polanyi ve Schumpeter Işığında Bir Okuma
Öz
Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki makine kırma eylemlerini geç sanayileşme teori ve yaklaşımları çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel hipotezi, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki makine ve sanayi karşıtı eylemlerin yalnızca ekonomik kaygılarla değil, toplumsal ve kültürel yapıların korunması motivasyonuyla şekillendiğidir. Çalışmada Alexander Gerschenkron’un geç sanayileşme modeli, Joseph Schumpeter’in yaratıcı yıkım teorisi ve Karl Polanyi’nin gömülülükten ayrılma kavramı teorik temel olarak kullanılmıştır. Osmanlı arşiv belgeleri, dönemin gazete haberleri ve diğer kaynaklardan oluşan veriler ışığında karşılaştırmalı analiz yöntemi uygulanmıştır. Bulgular, Osmanlı İmparatorluğu’nda makineleşme ve şirketleşmenin geleneksel üretim ilişkilerini gerileterek, küçük esnaf ve işçiler arasında ekonomik güvencesizliği artırdığını ortaya koymaktadır. Ayrıca, eylemlerin toplumsal direnç ve kültürel kimlik kaygılarını yansıttığı gözlenmiştir. Sonuç olarak, Polanyi’nin gömülülük kavramının imparatorluktaki makine kırma eylemlerini açıklamada en kapsamlı teorik çerçeveyi sağladığı, Gerschenkron ve Schumpeter modellerinin ise ekonomik dönüşümlerin kısa vadeli etkilerini açıklamakla sınırlı kaldığı belirlenmiştir. Çalışma, Osmanlı sanayileşmesi üzerine yapılacak gelecek araştırmalar için sosyal ve kültürel dinamiklerin önemini vurgulayan teorik bir zemin oluşturmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Ahmad, F. (1991). Politics and Islam in modern Turkey. Middle Eastern Studies, 27(1), 3–21. https://doi.org/10.1080/00263209108700843
- Arrighi, G. (1990). The three hegemonies of historical capitalism. Review (Fernand Braudel Center), 13(3), 365–408.
- Block, F. (2003). Karl Polanyi and the writing of the Great Transformation. Theory and Society, 32(3), 275–306. https://doi.org/10.1023/A:1024420102334
- Block, F., & Somers, M. (1984). Beyond the economistic fallacy: The holistic social science of Karl Polanyi. In: Skocpol T. (Ed.), Vision and Method in Historical Sociology (pp:47-84). Cambridge University Press.
- Bülbül, Y., & Özbay, R. D. (2007). Osmanlı İmparatorluğu’nda Teknolojiye Karşı Direncin İktisat Tarihi. İŞGÜÇ The Journal of Industrial Relations and Human Resources, 9(4), 19–41.
- Chakrabarty, D. (1991). Open space/public place: Garbage, modernity and India. South Asia: Journal of South Asian Studies, 14(1), 15–31. https://doi.org/10.1080/00856409108723146
- Chakrabarty, D. (2009). Provincializing Europe: Postcolonial thought and historical difference . Princeton University Press.
- Clark, E. C. (1974). The Ottoman industrial revolution. International Journal of Middle East Studies, 5(1), 65–76. https://doi.org/10.1017/S0020743800032797
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
İktisat Metodolojisi, Ekonomi Teorisi (Diğer), Politik Ekonomi
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
23 Mart 2026
Gönderilme Tarihi
9 Nisan 2025
Kabul Tarihi
2 Eylül 2025
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 44 Sayı: 1