Osmanlı Seyahat Literatürünün Bilginin Dolaşımına ve İletişimine Katkıları: Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin Sefaretnâmesi ve Evliya Çelebi’nin Seyahatnâmesi

Öz

Bu araştırma, Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin 1720–1721 yıllarındaki Fransa elçiliği sırasında kaleme aldığı Fransa Sefaretnâmesi’ni bilim tarihi açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Eser bilimsel kurumlar, teknik düzenekler ve gözlem faaliyetleri hakkında detaylı ve sistemli anlatımları ihtiva etmektedir. Sefaretnâme’de yer alan hastaneler, teşrih mekânları, devâhâneler, botanik bahçeleri, su teknolojileri, mekanik düzenekler, otomatik saat ve rasathane tasvirleri, dönemin Fransa’sında bilimsel bilginin nasıl üretildiği ve kurumlarda nasıl organize edildiğine dair ayrıntılı gözlemler sunmaktadır. Bu doğrultuda yalnızca diplomatik temasların değil, aynı zamanda tıp, mühendislik ve astronomi alanlarına ilişkin teorik ve pratik bilgi birikiminin doğrudan sahadan aktarılmış bir betimlemesi olduğu görülmektedir. Ayrıca metin içerisinde tespit edilen gözlemler, 17. yüzyılda Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde ağırlıklı olarak Viyana ve çevresinde kayda geçirilen tıbbî kurumlar, mekanik düzenekler ve gözlem faaliyetleriyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Her iki Çelebi’nin kullandığı kavramsal çerçevenin benzerliği, Osmanlı düşüncesinde bu bilgi alanlarının bütünüyle bilinmeyen yapılar olmadığı; aksine mevcut literatür, gelenek ve özellikle hiyel geleneği içinde tanımlanabilir karşılıklarının bulunduğunu göstermektedir. Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin mekanik düzeneklere, fıskiyelere, su kaldırma sistemlerine ve rasathane aletlerine dair ayrıntılı tasvirleri, dönemin teknik uygulamalarını tanımlama hassasiyetini ortaya koyarken; kitabi kültür, teşrîh dersleri, botanik çeşitliliği ve hastane organizasyonuna ilişkin gözlemler teoriden pratiğe inşa edilen kurumsal yapıyı görünür kılmaktadır. Sonuç olarak Sefaretnâme, 18. yüzyılın başlarında bir Osmanlı elçisinin Fransa’nın bilimsel kurumlarını nasıl gördüğünü ve bu kurumlarda uygulanan yöntemlere nasıl tanıklık ettiğini belgeleyen önemli bir kaynak niteliği taşır. Metinde yer alan bilgiler, tıp tarihi, mühendislik tarihi, astronomi tarihi ve kurumlar tarihi için değerli bir gözlem malzemesi oluşturmakta; aynı zamanda Evliya Çelebi’nin aktarımlarıyla birlikte ele alındığında Osmanlı seyahat literatüründe bilimsel içerik bakımından dikkate değer bir sürekliliğe işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bilim Tarihi
• Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi
• Fransa Sefaretnâmesi
• Bilginin Dolaşımı
• Seyahatname.

The Contributions of Ottoman Travel Literature to the Circulation and Communication of Knowledge: The Sefaretnâme of Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi and the Seyahatnâme of Evliya Çelebi

Öz

This study aims to examine Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’s Sefaretnâme of France, written during his embassy mission to France between 1720 and 1721, from the perspective of the history of science. The work contains detailed and systematic descriptions of scientific institutions, technical mechanisms, and observational practices. The accounts of hospitals, anatomical theatres, devâhânes, botanical gardens, water technologies, mechanical devices, automaton clocks, and the royal observatory provide insightful observations on how scientific knowledge was produced and organized within institutions in early eighteenth-century France. In this respect, the text appears not only as a record of diplomatic encounters but also as a direct, first-hand depiction of theoretical and practical knowledge in the fields of medicine, engineering, and astronomy. The observations identified in the text are also examined in comparison with those found in Evliya Çelebi’s Seyahatnâme, particularly his reports on medical institutions, mechanical devices, and observational practices in Vienna and its surroundings during the seventeenth century. The similarities in terminology and descriptive framework employed by both authors indicate that these fields of knowledge were not unfamiliar within the Ottoman intellectual tradition; on the contrary, they possessed identifiable counterparts within existing literature, established traditions, and especially the hiyel (mechanical arts) culture. Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’s detailed depictions of mechanical arrangements, fountains, hydraulic systems, and astronomical instruments demonstrate a clear attention to the technical aspects of these practices, while his accounts of book culture, anatomical instruction, botanical diversity, and hospital organization reveal institutional structures in which theoretical knowledge was integrated with practice. In conclusion, the Sefaretnâme stands as a significant source documenting how an Ottoman ambassador in the early eighteenth century perceived France’s scientific institutions and the methods employed within them. The information it contains provides valuable material for research in the history of medicine, engineering, astronomy, and institutional history. Moreover, when considered alongside Evliya Çelebi’s accounts, the text highlights a notable continuity of scientific content within the broader corpus of Ottoman travel literature.

Anahtar Kelimeler

• History of Science
• Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi
• Sefaretnâme of France
• Transmission of Knowledge
• Travelogue

Kaynakça

1. Adıgüzel, Hatice. “Bir Tasarımın İzinde: Yeni Bulgular Işığında Raimondo d’Aronco’nun İlk İstanbul Projesi Dersaadet Ziraat ve Sanayi Sergi-i Umumisi”. METU JFA Journal of the Faculty of Architecture 36/1 (2019/1), 157-182.
2. Alioğlu, Öznur. Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin Fransa Sefaretnamesi Süleymaniye Kütüphanesi Zühtü Bey Koleksiyonu Nüshası İnceleme-Transkripsiyonlu Metin-Dizin-Tıpkıbasım. Düzce: Düzce Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
3. Bahadır, Zeyneb. “Cezerî”. Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim 16 Aralık 2025. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cezeri
4. Beydilli, Kemal. “Sefaret ve Sefaretnâme Hakkında Yeni Bir Değerlendirme”. Osmanlı Araştırmaları 30/30 (2007), 8-30.
5. Dankoff, Robert. Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü. çev. Semih Tezcan. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi, 2004.
6. Evliyâ Çelebi. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi VI. Kitap, haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
7. Evliyâ Çelebi. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi I. Kitap, haz. Robert Dankoff-Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.
8. Evliyâ Çelebi. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi V. Kitap, haz. Yücel Dâğlı-Seyit Ali Kahraman-İbrahim Sezgin. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.

9. Evliyâ Çelebi. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi VIII. Kitap, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-Robert Dankoff. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
10. Evliyâ Çelebi. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi VII. Kitap, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-Robert Dankoff. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
11. Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlılar: İlim ve Kültür”. TDV İslam Ansiklopedisi. 33/548-556. İstanbul: 2007.
12. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Bilim, Teknoloji ve Sanayide Modernleşme Gayretleri”. Osmanlı Araştırmaları 2 (1998), 1-22.
13. İzgi, Cevat. “Hiyel”. TDV İslam Ansiklopedisi. 18/178-180. İstanbul: 1998.
14. Karakaş Özür, Nazan. “Dışardan Bilgi Aktarımı Bağlamında Osmanlı Coğrafyacılığında Sefaretnameler: Yirmisekiz Çelebi Mehmet Paris Sefaretnamesi”, 4. Uluslararası Felsefe, Eğitim, Sanat ve Bilim Tarihi Sempozyumu (Muğla: 14-18 Nisan 2021) Tam Metin Bildiriler Kitabı 725-737.
15. Karlıağa, Bekir. “Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin Yeni Bulunan Bir Fizik Kitabı Tercümesi ve Onsekizinci Yüzyılın Başında Osmanlı Düşüncesi”, Bilim, Felsefe, Tarih I. İstanbul: 1991, 314–324.
16. Kılınç, Berna. “Yirmisekiz Mehmed Çelebi’s Travelogue and the Wonders that make a Scientific Centre”. Travels of Learning: A Geography of Science in Europe. ed. Ana Simoes, vd. 77-100. Springer-Science+Business Media, 2003.
17. Ovacık, Zübeyir. “XVIII. Yüzyıl Osmanlı Modernleşmesine Felsefi Bir Katkı: Yirmi Sekiz Mehmet Çelebi ve Semeretü’ş-Şecere Adlı Eseri”. E-Journal of New World Sciences Academy NWSA-Humanities 7/2 (2012), 74-82.
18. Özay Diniz, Yeliz. Evliyâ Çelebi’nin Acayip ve Garip Dünyası. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2017.
19. Polatcı, Türkan. “Osmanlı Batılılaşmasında Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin Paris Sefaretnamesi’nin Önemi”. Çankara Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2/2 (2011), s. 249-263.
20. Shapin, Steven. A Social History of Truth. Chicago and London: The University of Chicago Press, 1994.
21. Shefer-Mossensohn, Miri. Osmanlı’da Bilim Kültürel Yaratı ve Bilgi Alışverişi. çev. Kübra Oğuz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2019.
22. Taeschner, Franz. “Die Osmanischen Literatur”. Handbuch der Orientalistik. V/1 / 250-335. Leiden/Köln: E.J. Brill, 1982.
23. Topdemir, Hüseyin Gazi. “Türk Fizik-Optik Tarihi Üzerine”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 2/4 (2004), 135-151.
24. Unat, Faik Reşit. Osmanlı Sefirleri ve Sefaretnâmeleri. yay. Bekir Sıtkı Baykal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1968.
25. Veinstein, Gilles. İlk Osmanlı Sefiri 28 Mehmet Çelebi’nin Fransa Anıları ‘Kafirlerin Cenneti’. çev. Murat Aykaç Erginöz. İstanbul: Özgü Yayınları, 2002.
26. Yalçınkaya, Mehmed Alaaddin. “Osmanlı Zihniyetindeki Değişimin Göstergesi Olarak Sefaretnamelerin Kaynak Defteri”. OTAM Ankara Üniversitesi, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 7/7 (1996), 319-338.