Bilimi, Ahlâkî Olgunlaşmanın ve Toplumsal Sorumluluğun Merkezine Yerleştiren Bir Osmanlı Aydını: Hamîd Vehbî ve Medrese-i Fünûn Dergisi

Öz

Bu çalışma, Osmanlı bilim tarihinde adı çok da zikredilmeyen Hamîd Vehbî’yi tanıtmayı ve onun mihmandarlığında 1870lerin sonlarında yayımlanan Medrese-i Fünûn dergisini bütüncül bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Hamîd Vehbî’nin entelektüel biyografisi, Yemen’deki San’a gazetesi deneyiminden itibaren taşra basınında şekillenen halk eğitimi anlayışıyla iç içe gelişmiştir. Medrese-i Fünûn, bu anlayışı merkeze alarak bilimi yalnızca teknik ilerlemenin değil, aynı zamanda ahlâkî olgunlaşmanın ve toplumsal sorumluluğun temeli olarak konumlandırmaktadır. Sekiz sayıda yayımlanan yaklaşık seksen altı makale; tarih, antropoloji, sosyoloji, din, felsefe, kültür, tıp, biyoloji, psikoloji, zooloji, botanik, teknoloji, inşaat, ulaşım, şehircilik, madencilik, astronomi, coğrafya, askerlik, savaş, silahlar, gastronomi ve fizik alanlarına dağılır; bu dağılım derginin doğa bilimleri merkezli pedagojik yönelimini ortaya koyar. Üslup bakımından, Avrupa’daki Nature ve La Science Illustrée çizgisindeki açıklayıcı–tasvirî modeli takip eden dergi; benzetmeler, kısa anlatılar ve basit deney önerileriyle otorite bilgisini gözlem ve deney temelli bir pratikler bütünü hâline dönüştürür. Çift dilli (Türkçe–Arapça) yayım stratejisi ve sade Türkçe kullanımı, İmparatorluğun farklı okurluklarını ortak bir bilim dili etrafında birleştirir. Bu makale, Hamîd Vehbî’nin pedagojik misyonunu ve derginin kamusal bilim söylemini birlikte değerlendirerek Medrese-i Fünûn’u Osmanlı’da popüler bilimin, artan bilimsel merakın ve modern yurttaşlık bilincinin erken biçimlerinden biri olarak konumlandırarak yalnız derginin içerik ve üslup özelliklerini değil, aynı zamanda mihmandarının bilgi dolaşımındaki kurucu rolünü de görünür kılmayı amaçlar.

Anahtar Kelimeler

• Hamîd Vehbî
• Medrese-i Fünûn
• Osmanlı Bilim Tarihi
• Popüler Bilim
• Bilimsel Merak

An Ottoman Intellectual Who Placed Science at the Center of Moral Maturity and Social Responsibility: Hamîd Vehbî and Medrese-i Fünûn Journal

Öz

This study aims to reintroduce Hamid Vehbi, a figure often overlooked in Ottoman science history, and to evaluate the journal Medrese-i Fünûn, published under his guidance in the late 1870s, within a comprehensive framework. Vehbi’s intellectual biography developed in close connection with the concept of public education that took shape through the provincial press, particularly his experience with the San’a newspaper in Yemen. Medrese-i Fünûn positions science not only as technical progress but also as a foundation for moral refinement and social responsibility. Approximately eighty-six articles published in eight issues are distributed across the fields of history, anthropology, sociology, religion, philosophy, culture, medicine, biology, psychology, zoology, botany, technology, construction, transportation, urban planning, mining, astronomy, geography, military affairs, warfare, weapons, gastronomy, and physics, which highlights the journal's pedagogical orientation centred on the natural sciences. Stylistically, it localizes the explanatory–descriptive model of European periodicals such as Nature and La Science Illustrée, transforming scientific authority into observation-based practice through analogies, short narratives, and simple experimental suggestions. Its bilingual (Turkish–Arabic) publication strategy and preference for plain Turkish united diverse reading publics around a shared scientific language. This study examines Vehbi’s pedagogical mission and the journal’s discourse on public science together, positioning Medrese-i Fünûn as an early manifestation of popular science, growing scientific curiosity, and civic consciousness in the Ottoman Empire. This article evaluates Hamîd Vehbî's pedagogical mission and the journal's public scientific discourse together, positioning Medrese-i Fünûn as one of the early manifestation of popular science,growing scientific curiosity, and modern civic consciousness in the Ottoman Empire. Accordingly, it aims to reveal not only the content and stylistic features of the journal, but also the founding role of its host in the circulation of knowledge.

Anahtar Kelimeler

• Hamid Vehbi
• Medrese-i Fünûn
• History of Ottoman Science
• Popular Science
• Scientific Curiosity

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri
2. BOA. Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye [İ.DH]. 820/66150.
3. BOA. Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye [İ.DH]. 1199/93884.
4. BOA. Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye [İ.DH]. 1252/98273.
5. BOA. Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye [İ.DH]. 1199/93884.
6. BOA. Osmanlı Arşivi. Bâbıâli Evrak Odası Evrakı [BEO]. 73/5429.
7. BOA. Osmanlı Arşivi. Bâbıâli Evrak Odası Evrakı [BEO]. 71/5277.
8. BOA. Osmanlı Arşivi. Bâbıâli Evrak Odası Evrakı [BEO]. 1068/080042.

9. BOA. Osmanlı Arşivi. İrade Taltifat Evrakı [İ.TAL]. 46/13.
10. BOA. Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Başkitabet Dairesi Maruzatı [Y.PRK., BŞK]. 17/14.
11. BOA. Osmanlı Arşiv.i Yıldız Perakende Evrakı Tahrirat-ı Ecnebiye ve Mabeyn Mütercimliği [Y.PRK., TKM]. 7/88.
12. Kitap, Makale ve Tezler
13. Bahadır, Osman. Cumhuriyetin İlk Bilim Dergileri ve Modernleşme, İstanbul: İzdüşüm Yayınları, 2001. Bal, Nurcan. Süleyman Nutki Bey’in Hatıraları. İstanbul: Deniz İkmal Grup Komutanlığı, 2003.
14. Bilmiş, Hüseyin Gürsel. “1880-81 Tarihli Yemen Salnamesinde Marib Antikaları: İsmail Hakkı Paşa’nın Valiliği Döneminde Yemen’den İstanbul’a Gönderilen Arkeolojik Eserler”. Sanat Tarihi Yıllığı 32 (2023), 115-140.
15. Çırpan, Mustafa. Bir Osmanlı Entelektüeli Hamîd Vehbî ve Medrese-i Fünûn İncelemesi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
16. Hamid Vehbi. Yemen Salnâmesi, Birinci Defa. Vilayet Matbaası, 1298/1880-1881. https://kutuphane.ttk.gov.tr/resource?itemId=302136&dkymId=55281).
17. Hamid Vehbi. Medrese-i Fünûn, Sayı 1, Mukaddime. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1300 https://kutuphane.ttk.gov.tr/resource?itemId=295128&dkymId=57552).
18. Hamid Vehbi. Meşâhir-i İslam. İstanbul: Mihran Matbaası, 1301/1883-1884.
19. Hanilçe, Murat – Ak, İlyas. “İstanbul Gazetelerinin Başyazarlarının Kaleminden 31 Mart Vak‘Ası Öncesi ve Sonrası”. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 2/1 (2018), 1-32.
20. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Modernleşme Süreci İçinde Osmanlı Devleti’nde İlmi ve Mesleki Cemiyetleşme Hareketlerine Genel Bir Bakış”. Osmanlı İlmi ve Mesleki Cemiyetleri: 1. Millî Türk Bilim Tarihi Sempozyumu. haz. Ekmeleddin İhsanoğlu. 1-31. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1987.
21. İnuğur, Nuri. Basın ve Yayın Tarihi. İstanbul: Der Yayınevi, 2005.
22. Korkmaz, Mehmet. “Aydın ve Müteşebbis Bir Bahriye Subayı: Süleyman Nutki Bey’in Hayatı (1854-1924) ve Eserleri”, Türk Savaş Çalışmaları Dergisi 2/2 (2021), 170-195.
23. McClellan, James. Science and Culture in the 19th Century Press. Cambridge: Harvard University Press, 2003.
24. Mehmed Tahir, Bursalı. Osmanlı Müellifleri. haz. M. A. Yekta Saraç. 3 cilt. Ankara: TÜBA, 2016.
25. Nutki, Süleyman. Osmanlı Deniz Savaşları (Muhârebât-ı Bahriye-i Osmâniye). haz. İskender Pala vd. İstanbul: Deniz Kuvvetleri Yayınları, 2. Basım, 1993.
26. Öz, Mustafa Emin. Tanzimat İkinci Dönem Yazarlarından Hamid Vehbi. İstanbul: Matruşka Yayınları, 2024.
27. Özdemir, Nihal. Konaklardan Cemiyetlere, Kahvehanelerden Mecmualara Osmanlı’da Yeni Bilimin Kamusallaşması. İstanbul: Ötüken, 2024.
28. Selçuk, Bahir. "MEŞÂHİR-İ İSLÂM (VEHBÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim 06 Kasım 2025, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mesahir-i-islam-vehbi. Somel, Selçuk Akşin. Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908). Ankara: İletişim Yayınları, 2019.
29. Ursinus, Michael. “Ṣanʿāʾ. Eine amtliche osmanische Provinzzeitung im Jemen”. Die Welt des Islams 1/4 (1989), 101-124.