Cabinets of Curiosity in the Circulation of Knowledge: A Comparative Perspective Between Europe and the Ottoman World

Öz

This article examines the circulation of knowledge through a comparative perspective, focusing on cabinets of curiosity that emerged in early modern Europe and analogous collection and display practices in the Ottoman world. The study is based on the premise that knowledge is produced, organized, and circulated not only through written texts but also through objects, collections, and modes of display. In this context, cabinets of curiosity are approached as distinctive epistemic spaces that played an active role in the visualization, classification, and reinterpretation of knowledge. The first section of the article explores the etymology of curiosity, the emergence of cabinets of curiosity in Europe, their content diversity, and modes of operation. It discusses their relationship with geographical discoveries, scientific developments, and a culture of individual curiosity. The reorganization of objects in novel ways demonstrates that these spaces served not only as sites of accumulation but also as active environments for knowledge production. In this framework, cabinets of curiosity are evaluated as functional spaces for the classification, organization, and dissemination of knowledge during the early modern period. The study then analyzes practices of collecting and assembling objects in the Ottoman Empire through examples such as Hagia Irene, the Topkapı Palace collections, and the Müze-i Humayun. This analysis shows that Ottoman collections shared certain similarities with European cabinets of curiosity, while their functions were not limited to individual curiosity or aesthetic accumulation. Ottoman collections also emerged as symbolic spaces that reinforced the sultan’s and palace administration’s authority and prestige, closely intertwined with religious and ideological values. In this context, collections functioned as a form of visual narrative, conveying social hierarchy and state power to viewers. As seen in the Topkapı Palace and Hagia Irene examples, the ways in which objects were assembled, organized, and displayed carried both aesthetic and political significance. In the case of the Müze-i Humayun, the systematic preservation and documentation of collections can be considered foundational steps for modern museology in the Ottoman context. This analysis demonstrates that Ottoman practices developed within a strong institutional and ideological framework, yet shared comparable features with European collections in terms of knowledge and object accumulation. Finally, the article examines the transition to modern museology through the Elvah-ı Nakşiye Collection, highlighting practices of classification, documentation, and public accessibility. The study argues that in both regions, collections were not merely acts of accumulation but served as active structures enabling the circulation, reproduction, and social transmission of knowledge, forming the basis of modern museology.

Anahtar Kelimeler

• Circulation of Knowledge
• Cabinets of Curiosity
• Ottoman Museology
• Collecting Practices

Bilginin Dolaşımında Merak Odaları: Avrupa ve Osmanlı Dünyasında Karşılaştırmalı Bir Perspektif

Öz

Bu makale, bilginin dolaşımını merkeze alarak erken modern dönemde Avrupa’da ortaya çıkan merak odaları ile Osmanlı dünyasında benzer işlevler üstlenen koleksiyon ve sergileme pratiklerini karşılaştırmalı bir perspektifle incelemektedir. Çalışma, bilginin yalnızca yazılı metinler aracılığıyla değil, nesneler, koleksiyonlar ve sergileme biçimleri üzerinden de üretildiği, düzenlendiği ve dolaşıma sokulduğu varsayımına dayanmaktadır. Bu bağlamda merak odaları, bilginin görselleştirilmesi, sınıflandırılması ve yeniden anlamlandırılması süreçlerinde etkin rol oynayan özgün epistemik mekanlar olarak ele alınmaktadır. Makalenin ilk bölümünde merak kelimesinin kökenleri, Avrupa’da merak odalarının ortaya çıkışı, içerik çeşitliliği ve işleyiş biçimleri incelenmektedir. Bu yapıların coğrafi keşifler, bilimsel gelişmeler ve bireysel merak kültürü ile olan ilişkisi tartışılmaktadır. Nesnelerin farklı bir şekilde bir araya getirilmesi, bu odaların sadece toplama değil, bilgi üretme işlevi de gördüğünü gösterir. Bu çerçevede merak odaları, erken modern dönemde bilginin sınıflandırılması, organize edilmesi ve paylaşılması için işlevsel alanlar olarak değerlendirilmektedir. Çalışmanın devamında Osmanlı İmparatorluğu’nda koleksiyon oluşturma ve nesneleri bir araya getirme pratikleri, Aya İrini, Topkapı Sarayı koleksiyonları ve Müze-i Humayun örnekleri üzerinden şekilde analiz edilmektedir. Bu inceleme, Osmanlı koleksiyonlarının Batı’daki merak odalarıyla belirli benzerlikler taşıdığını ortaya koymakla birlikte, bu yapıların işlevlerinin yalnızca bireysel merak veya estetik birikimle sınırlı olmadığını göstermektedir. Osmanlı koleksiyonları, aynı zamanda padişahın ve saray yönetiminin iktidarını ve prestijini pekiştiren sembolik alanlar olarak şekillenmiş, dinsel ve ideolojik değerlerle de sıkı bir ilişki içinde olmuştur. Bu bağlamda, koleksiyonlar hem bir tür görsel anlatı işlevi görmekte hem de izleyicilere toplumsal hiyerarşiyi ve devletin gücünü aktarmaktadır. Topkapı Sarayı koleksiyonları ve Aya İrini örneklerinde görüldüğü gibi nesnelerin bir araya getirilme biçimi, düzenlenişi ve sergilenme yöntemi hem estetik hem de politik anlamlar taşımaktadır. Müze-i Humayun örneğinde ise koleksiyonların sistematik olarak korunması ve belgelenmesi, Osmanlı’da modern müzeciliğin temellerini hazırlayan adımlar olarak değerlendirilebilir. Bu analiz, Osmanlı pratiklerinin Batı’dan farklı olarak güçlü bir kurumsal ve ideolojik çerçeve içinde geliştiğini, ancak bilgi ve nesne birikimi açısından karşılaştırılabilir özellikler barındırdığını göstermektedir. Son olarak Elvah-ı Nakşiye Koleksiyonu üzerinden modern müzeciliğe geçiş süreci ele alınmaktadır. Sınıflandırma, kayıt altına alma ve halkın erişimine açma uygulamaları vurgulanmaktadır. Makale, her iki coğrafyada da koleksiyonların yalnızca biriktirme pratiği olmadığını, bilginin dolaşımını, yeniden üretimini ve toplumsal aktarımını sağlayan etkin yapılar olduğunu ve bu işlevleriyle modern müzeciliğin temelini oluşturduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bilginin Dolaşımı
• Merak Odaları
• Wunderkammer
• Osmanlı’da Müzecilik
• Koleksiyonculuk

Kaynakça

1. Artun, Ali. Müze ve Modernlik: Tarih Sahneleri Sanat Müzeleri 1. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
2. Başgelen, Nezih. Dünden Bugüne Müzeciliğimiz Türkiye’de Müzecilik. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 1999.
3. Coşkun, Yılmaz (Ed.) Uluslararası Üsküdar Sempozyumu V Bildiriler. (İstanbul: Üsküdar Belediyesi, 2008) 18-19.
4. Çakırca, Emine Betül. İmparatorluğun Sonunda Müze ve İslam Sanatı. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi, Medeniyetler İttifakı Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
5. Encyclopaedia Britannica, “Museum: Structure and Operations”. Britannica: https://www.britannica.com/topic/museum-cultural-institution/Museum-structure-and-operations.
6. https://www.biodiversitylibrary.org/page/51143811
7. Jay Gould, Stephen. “Cabinet Museums Revisited”. Amerika: American Natural History Museum, 1994.
8. Mulla, Gözde. “Evrensel Sergilerde Nadireler Olarak Sergilenen İnsanlar”. Sanat Yazıları 40 (Mayıs 2019), 205.

9. Özdemir, Nihal. “Bilginin Dolaşımının Kısa Tarihi”. Doğa Bilimlerinin Tarihi. ed. Şule Taşkıran. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2024.
10. Shaw, Wendy M.K. Osmanlı Müzeciliği Müzeler, Arkeoloji ve Tarihin Görselleştirilmesi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.
11. Tanyeli, Uğur. Topkapı Sarayı Üçüncü Avlusundaki Fatih Köşkü (Hazine) ve Tarihsel Evrimi Üzerine Gözlemler. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Yıllık, 4, 1990.
12. Uzun Aydın, Derya. “Koleksiyon Toplanmasından Müze Yapılarına Geçiş Aşamaları ve İlk Müze Okulu (İzzediniye) Açma Girişimi”. The Journal of International Lingual Social and Educational Sciences 6/1 (Haziran 2020), 84-85.
13. Worm, Ole. Museum Wormianum, Seu Historia Rerum Rariorum. (1655). 1 Mart 2026.