A CRITICAL REVIEW OF SOCIAL MEDIA APPROACHES OF CRITICAL THEORY AND TECHNOLOGICAL DETERMINISIM

Öz

The positive and negative aspects of new media platforms that have emerged amid the rapid advancement of technological developments continue to be a subject of debate today, as they were in the past. These developments, which the two main schools of thought in communication studies have been debating for the past century, are now increasingly discussed through social media platforms. This study aims to reveal how these ongoing debates from past to present continue within the context of social media. Conducted through a literature review method, the study examines the intellectual foundations of critical theory and technological determinism, and discusses in detail the new media approaches of contemporary representatives of these two schools, namely Fuchs, Kellner, Webster, Castells, and Jenkins. In the literature review, primary sources authored by the aforementioned scholars were consulted; where access to these sources was not possible, secondary sources were utilized. Within the scope of the study, it can be stated that the issues previously debated by both schools through traditional mass media channels are now increasingly sustained through social media platforms. While critical theorists criticize social media through concepts such as big data, monopolization, and digital labour, technological determinists tend to praise these platforms through notions such as convergence, participatory culture, and the network society. It is also noteworthy that, for both schools, there are scholars who argue that these critiques should be approached from a dialectical perspective. In conclusion, it would not be inaccurate to argue that addressing social media platforms solely in terms of their positive or negative aspects is insufficient. Therefore, we believe that adopting a dialectical approach that takes into account both the opportunities offered by these platforms and the risks that may arise during their use would be more appropriate.

Anahtar Kelimeler

• Critical Theory
• Technological Determinism
• Social Media.

ELEŞTİREL TEORİ VE TEKNOLOJİK DETERMİNİZMİN İZİNDE SOSYAL MEDYA YAKLAŞIMLARINA İLİŞKİN ELEŞTİREL DEĞERLENDİRME

Öz

Teknolojik gelişmelerin hızla devam ettiği bugünlerde ortaya çıkan yeni medya mecralarının olumlu ve olumsuz yönleri dün olduğu gibi bugün de tartışma konusu olmaya devam etmektedir. İletişim biliminin iki ana akım ekolünün son yüzyıldır üzerinde tartışmaya devam ettiği bu gelişmeler bugün sosyal medya mecraları üzerinden artarak devam etmektedir. Bu çalışma, dünden bugüne süregelen bu tartışmaların sosyal mecralar üzerinden nasıl devam ettiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Literatür taraması yöntemiyle yapılan çalışmada eleştirel teori ve teknolojik determinizm düşüncelerinin temellendiği düşünce akımları irdelenerek her iki ekolün günümüz temsilcilerinden olan Fuchs, Kellner, Webster, Castells ve Jenkins’in yeni medya yaklaşımlarına ayrıntılı biçimde değinilmiştir. Yapılan literatür taramasında adı geçen isimlere ait olan ilk kaynaklara başvurulmuş, bu kaynaklara erişimin olmadığı durumlarda ise ikincil kaynaklardan yararlanılmıştır. Yapılan çalışma bağlamında; her iki ekolün geçmişte geleneksel kitle iletişim mecraları üzerinden tartıştığı konuların bugün sosyal medya mecraları üzerinden artarak sürdüğünü belirtmek yerinde olacaktır. Eleştirel teorisyenler, sosyal medyayı büyük veri, tekelleşme, dijital emek gibi kavramlar üzerinden eleştirirken; teknolojik deterministler bu mecralara yönelik güzellemelerini yöndeşme, katılımcı kültür ve ağ toplumu gibi kavramlar üzerinden yapmaktadır. Her iki ekol için de bu eleştirilerin diyalektik bir tavırla yapılmasını gerektiğini savunanların olduğu da altı çizilmesi gereken bir nokta olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak sosyal medya platformlarının yalnızca olumlu ya da olumsuz yönleriyle ele alınmasının yetersiz kaldığını söylemek yanlış olmayacaktır. Bu nedenle, söz konusu mecraların sunduğu olanaklar ile kullanım süreçlerinde ortaya çıkabilecek risklerin de dikkate alındığı diyalektik bir yaklaşımın benimsenmesi kanımızca daha doğru olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Eleştirel Teori
• Teknolojik Determinizm
• Sosyal Medya

Kaynakça

1. Abadan, N. (1968). Kitap tahlili. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 23(2), 335- 342.
2. Adorno, W. T. (2016). Negatif diyalektik. Metis Yayınları.
3. Aydoğan, F. (2017). Yeni medya kuramları. Der Yayınları.
4. Bağce, H. E., Akkanat, S., Bakırezer, G., Bozkurt, K., Demir, F., Dinçer, H. E., Songurtekin, D. ve Öztürk, A. (2013). Frankfurt okulu. Doğu Batı Yayınları.
5. Bauman, Z. (2012). Küreselleşme: Toplumsal sonuçları. Ayrıntı Yayınları.
6. Begtimur, E. M. (2018). Frankfurt okulu ve kitle iletişim araçları eleştirisi. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 50-63.
7. Castells, M. (2013). Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür: Ağ toplumunun yükselişi (3. Baskı). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
8. Çöllüoğlu, M. (2025). Türkiye’de sosyal medya bilinci: Teknolojik deterministler ve eleştirel teorisyenlerin görüşleri bağlamında Türkiye’de sosyal medya bilincine yönelik bir araştırma [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.

9. Erdoğan, İ. ve Alemdar, K. (2005). Öteki kuram: Kitle iletişim kuram ve araştırmalarının tarihsel ve eleştirel bir değerlendirilmesi. Pozitif Matbaacılık.
10. Fuchs, C. (2015). Dijital emek ve Karl Marx. Nota Bene Yayınları.
11. Fuchs, C. (2020). Sosyal medyaya eleştirel bir giriş. Nota Bene Yayınları.
12. Fuchs, C. (2021). Dijital kapitalizm çağında Marx’ı yeniden okumak. Nota Bene Yayınları.
13. Güngör, N. (2016). İletişim: Kuramlar yaklaşımlar (3. Baskı). Siyasal Kitapevi.
14. Habermas, J. (2003). Kamusallığın yapısal dönüşümü. İletişim Yayıncılık.
15. Horkheimer, M. (2005). Geleneksel ve eleştirel kuram. Yapı Kredi Yayınları.
16. Innis, H. A. (2006). İmparatorluk ve iletişim araçları. Ütopya Yayınevi.
17. Jay, M. (2014). Diyalektik imgelem: Frankfurt okulunun tarihi ve çalışmaları (1923-1950). Ayrıntı Yayınları.
18. Jenkins, H. (2016). Cesur yeni medya: Teknolojiler ve hayran kültürü. İletişim Yayınları.
19. Kellner, D. (2021). Technology and democracy: Toward a critical theory of digital technologies, technopolitics, and technocapitalism. Springer VS.
20. Kellner, D. ve Share, J. (2019). The critical media literacy guide: Engaging media and transforming education. Brill Sense.
21. Marcuse, H. (1994). History of the doctrine of social change. Constellations, 1(1).
22. McLuhan, H. (1960). The medium is the message: An inventory of effects. Gingo Press.
23. McLuhan, M. (2014). Gutenberg galaksisi: Tipografik insanın oluşumu. Yapı Kredi Yayınları.
24. Rigel, N., Batuş, G., Yücedoğan, G. ve Çoban, B. (2005). Kadife karanlık: 21. yüzyıl iletişim çağını aydınlatan kuramcılar. Su Yayınevi.
25. Rutli, E. E. (2011). Max Horkheimer ve Theodore Adorno'da eleştirel teori ve kültür endüstrisi kavramı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
26. Stevenson, N. (2008). Medya kültürleri: Sosyal teori ve kitle iletişimi. Ütopya Yayınları.
27. Todorov, T. (2011). Eleştirinin eleştirisi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
28. Toffler, A. (2008). Üçüncü dalga: Bir fütürist ekonomi analizi klasiği. Koridor Yayıncılık.
29. Webster, F. (2004). The information society reader. Routledge.
30. Webster, F. (2014). Theories of the information society (4. Baskı). Routledge.
31. Webster, F. ve Robins, K. (2005). Times of the technoculture: From the information society to the virtual life. Routledge.
32. Yaylagül, L. (2006). Kitle iletişim kuramları: Egemen ve eleştirel yaklaşımlar. Mattel Matbaacılık.
33. Yengin, D. ve Bayrak, T. (2022). Yeni medya kuramları 101. Der Yayınları.