EŞİK OLARAK T-ERK: HETEROTOPİK MEKÂN VE TEKTONİK ÇÖZÜLME BAĞLAMINDA KORUMA DÜŞÜNCESİNİN YENİDEN ELE ALINMASI

Öz

Mimarlık ve koruma disiplinleri ekseninde "terk" olgusu, fiziksel bir yok oluşun ötesinde, mekânın kimlik ve anlam bağlamında yeniden inşa edildiği üretken bir eşik olarak değerlendirilmektedir. Bu yeniden inşa sürecinde mekanla ilgili karar verici otoritelerin farklılaşıyor olması nedeni ile iktidar kavramı kapsayıcı ana kavram olarak seçilmiştir. Mekânın iktidar mekanizmalarıyla olan diyalektiği; Foucault’nun biyo-politik denetim, gözetim ve heterotopya kavramları üzerinden irdelenerek, metruk alanların normatif düzenin dışına taşma sürecinde geçirdiği dönüşümler ve sonrasında "başka yerler" olarak ifade edilen heterotopyaya dönüşme potansiyeli üzerinde durulmaktadır. Tez kapsamında terk süreçleri; "iktidar kaynaklı çözülmeler" ve "istila-tektonik çaprazındaki dönüşümler" olmak üzere iki ana çerçevede sınıflandırılmaktadır. Yapının işlevini yitirerek rasyonel taşıyıcı sisteminden sıyrılması, maddenin kendi doğal tektoniğiyle kurduğu "strüktürel ihanet" süreci ve doğanın aktif bir aktör olarak mekânı yeniden sömürgeleştirmesi, terkin maddesel ve duyusal boyutlarını belirleyen temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır. Nihayetinde terk; belleğin kristalize olduğu, iktidarın disiplinci ağının çözülmeye başladığı ve mimari nesnenin kendi fiziksel varoluş yasalarına döndüğü bir aradalık durumunu temsil etmektedir. Ele alınan bu yaklaşım, terk edilmiş alanların barındırdığı katmanlı anlamların, güncel tasarım pratikleri için statik bir kayıp değil, dinamik bir başlangıç noktası teşkil ettiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• terk
• koruma
• heterotopik mekan
• mekânsal bellek
• tektonik çözülme

ABANDONMENT AS A THRESHOLD: RECONSIDERING THE IDEA OF CONSERVATION IN THE CONTEXT OF HETEROTOPIC SPACE AND TECTONIC DISINTEGRATION

Öz

Within the framework of architectural and conservation disciplines, the phenomenon of "abandonment" is evaluated as more than a mere physical extinction; it is a generative threshold where space is reconstructed in terms of identity and meaning. Due to the shift in decision-making authorities during this reconstruction process, the concept of power has been selected as the comprehensive overarching theme. The dialectic between space and power mechanisms is scrutinized through Foucault’s concepts of biopolitical control, surveillance, and heterotopia. The research emphasizes the transformations derelict areas undergo as they transcend the normative order and their subsequent potential to evolve into heterotopias, described as "other places". Under the scope of this thesis, abandonment processes are classified into two primary frameworks: "power-induced dissolutions" and "transformations at the tectonic-invasion axis". The liberation of the structure from its rational load-bearing system upon losing its function, the process of "structural betrayal" established by the material's own natural tectonics, and the re-colonization of space by nature as an active actor emerge as the fundamental elements determining the material and sensory dimensions of abandonment. +4 Ultimately, abandonment represents a state of coexistence where memory crystallizes, the disciplinary network of power begins to dissolve, and the architectural object returns to its own laws of physical existence. This approach posits that the layered meanings inherent in abandoned spaces do not constitute a static loss for contemporary design practices but rather serve as a dynamic starting point.

Anahtar Kelimeler

• Abandonment
• conservation
• heterotopic space
• spatial memory
• tectonic decay

Kaynakça

1. Agamben, G. (2001). İstisna Hali. (Atakay, K. Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları
2. Albayrak, K. (2017). Heterokroni Olarak Ev: Andreas Maıer'in Das Haus Adlı Eserinde Mekân ve Bellek. İdil Dergisi, 6(39).
3. Arrhenius, T. (2004). The Cult of Age in Mass-Society: Alois Riegl's Theory of Conservation. Future Anterior: Journal of Historic Preservation, History, Theory, and Criticism, 1(1), 75-81.
4. Assmann, J. (1997). Kültürel Bellek. https://www.scribd.com/document/368605545/Jan-Assmann-Kulturel-Bellek-pdf Erişim Tarihi 29 Nisan 2025.
5. Auge, M. (1995). Non-Places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity. London: Verso.
6. Avar, A. A. (2009). Lefebvre’in Üçlü –Algılanan, Tasarlanan, Yaşanan Mekan– Diyalektiği.
7. Aytaç, Ö. (2023). Modernite, Gözetim ve Düzen Retoriği.
8. Bachelard, G. (1957). Mekânın Poetikası. (Tümertekin, A. Çev.). İstanbul: Minotor Yayınları.

9. Benjamin, W. (1940). The Arcades Project. Harvard University Press.
10. Boito, C. (2018). Korumak Mı Restore Etmek mi? İstanbul: Janus Yayıncılık.
11. Bolattekin, G. (2020). Heterotopik Köşk. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Endüstrisi Dergisi.
12. Bowman, B. M. (2000). Vacant Land in Cities: An Urban Resource. The Brookings Institution.
13. Brandi, C. (1977). Restorasyon Kuramı. (Tümertekin, A. Çev.). İstanbul: Janus Yayıncılık.
14. Choay, F. (1992). The Invention of The Historic Monument. Cambridge University Press.
15. Çakar, D. (2025). Kentsel Endüstriyel Miras Alanlarının Yeniden Değerlendirilmesi: Koruma-Kullanma Dengesi Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz. Kent Akademisi, 18(2).doi: 10.35674.
16. Çavdar, R. Ç. (2018). Farklılığın Mekanı: Foucault ve Lefebvre’deki Heteretopya ve Heteretopi Ayrımı. İdealkent, 9(25), 882-907. doi:10.31198
17. Çekül Vakfı. (2010). Yerelden Ulusala Ulusaldan Evrensele Koruma Bilincinin Gelişim Süreci. https://www.tarihikentlerbirligi.org/wp-content/uploads/KorumaBilinci-Ekitap.pdf Erişim Tarihi 29 Nisan 2025.
18. Çelebi, V. (2013). Michel Foucault'da Bilgi, İktidar ve Özne İlişkisi. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 5(1).
19. Çelik, S. (2024). Foucault’nun İktidar Anlayışındaki Tarihsel Dönüşüm ve Beden Üzerindeki Yansımaları. İmgelem, (15). doi:10.53791
20. Demir, C. G. (2015). Ruh Bedeni Hapishanesidir: Michel Foucault. Ekev Akademi Dergisi, (64).
21. DeSilvey, C. (2006). Observed Decay: Telling Stories with Mutable Things. Journal of Material Culture, 11(3). doi:10.1177
22. Dewidar, K. M. (1997). Viollet Le Duc's Concept on Historic Preservation. Transactions on the Built Environment. Eco, U. (1962). Açık Yapıt. https://www.scribd.com/document/378452901/Ac-ik-Yap-it-Umberto-Eco-pdf Erişim Tarihi 15 Kasım 2025.
23. Edensor, T. (2005). Industrial Ruins: Spaces, Aesthetics and Materiality.
24. Erder, C. (2018). Tarihi Çevre Algısı. İstanbul: YEM Yayıncılık.
25. Erdoğdu, N. Ö. & Ertop, S. (2021). Foucault'nun Heterotopyaları: Kapatma ve Kapanma Pratiklerinin Çağdaş Sanata Yansıması. Yedi: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, (25). doi:10.17484
26. Foucault, M. (1967). Of Other Spaces: Utopias and Heterotopias. Architecture /Mouvement/ Continuité.
27. Foucault, M. (1975). Hapishanenin Doğuşu. (Kılıçbay, M. A. Çev.). İstanbul: İmge Kitabevi Yayınları.
28. Foucault, M. (1978). The Birth of Biopolitics. (M. Senellart, Dü., & G. Burchell, Çev.).
29. Foucault, M. (1984). Of Other Spaces : Utopias and Heterotopias.
30. Foucault, M. (2002). Toplumu Savunmak Gerekir. (Ş. Aktaş, Çev.) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
31. Foucault, M. (2003). Cinselliğin Tarihi. (H. U. Tanrıöver, Çev.) İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
32. Foucault, M. (2003). İktidarın Gözü. (O. A. Işık Ergüden, Çev.) İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
33. Foucault, M. (2005). Özne ve İktidar. (O. A. Işık Ergüden, Çev.) Ayrıntı Yayınları.
34. Freud, S. (2003). Tekinsizlik Üzerine, Tekinsizliğin Psikolojisi Üzerine. (Şahin, H. Çev.). İstanbul: Laputa Kitap.
35. Frost, T. (2023). Biopower And Sovereignty In Foucault And Agamben. Biopower And Sovereignty In Foucault And Agamben.University of Kent.
36. Gilles Deleuze, F. G. (1980). A Thousand Plateaus. Paris: University of Minnesota Press.
37. Güneş, C. D. (2013). Michel Foucault’da Söylem ve İktidar (21).Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi.
38. Hegel, G. W. (1807). The Phenomenology of Spirit. The Phenomenology of Spirit. Cambridge University Press.
39. Heidegger, M. (1951). Building, Dwelling, Thinking. (A. Bobeck, Çev.) New York: Harper Colophon Books.
40. Hertzberger, H. (2005). Lessons for Students in Architecture..Rotterdam.
41. Hülür, H. (2008). İktidar/Bilgi Sarmalı: Michel Foucault'da Disiplinsel Doğruluk ve Özne. Ekev Akademi Dergisi, (35).
42. Işık, S. (2012). Foucault'da İktidar, Özgürlük ve Direniş. Ekev Akademi Dergisi, (51).
43. Işıkkaya, A. D. (2008). Kentsel Çöküntü Bölgelerinin Örgütlenmesi ve Yeniden Kullanım. Megaron: YTÜ Mim. Fak. E-Dergisi, 3(1).
44. Jokilehto, J. (1999). A History of Architectural Conservation. From traditional to modern society,Rediscovery of antiquities. Great Britain by LIBERfabrica.
45. Karaçizmeli, M. (2021, Kasım 20). Lefebvre ve Foucault'da Mekân: Kuramsal Bir Tartışma. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi. doi: 10.17498
46. Karadaban, M. (2020). Delikli Bir Kent Olarak İstanbul'a Bakmak: Kentin Müphem Alanlarına Dair Bir Araştırma.
47. Kiper, P. (2004). Küreselleşme Sürecinde Kentlerimize Giren Yeni Tüketim Mekanları ve Yitirilen Kent Kimlikleri.
48. Kılınç Ürkmez, G. ve Atanur, G. (2016). İşlevini yitirmiş bir sanayi alanının dönüşümünün kent kimliğine etkisi: Bursa Sıcaksu Tabakhaneler Bölgesi. Paradoks Ekonomi, Sosyoloji ve Politika Dergisi, 12(Özel Sayı).
49. Koç, A. (2018). Michel Foucault'nun ''Biyopolitika'' Kavramının Teorik Çerçevesi. Dergipark.
50. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu . (1983, 7 21). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemihttps://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2863&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 Erişim Tarihi 1 Eylül 2025.
51. Lefebvre, H. (1991). Mekânın Üretimi. (Özpınar, C. Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
52. Lowenthal, D. (1985). The Past is a Foreign Country. Cambridge University Press.
53. Mumford, L. (1961). The City in History. https://www.scribd.com/document/362479479/Lewis-Mumford-the-City-in-History Erişim Tarihi 15 Mayıs 2025.
54. Nakıboğlu, G. (2015). Ütopyadan Doğmak, Ütopya Doğurmak: Heterotopya Kavramı ve Heterotopya Bağlamında Balık İzlerinin Sesi. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi.
55. Nora, P. (1989). Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire. University of California Press.
56. Nora, P. (1994). Hafıza Mekânları. (Tümertekin, A. Çev.). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
57. Orbasli, D. A. (2009, 03). Re-using existing buildings towards sustainable regeneration.
58. Özdemir, M. (2020). Foucault Sosyolojisinde İktidarın Serüveni: Pastoral İktidar, Disiplinci İktidar, Biyo-İktidar. Turkish Journal of Political Science.
59. Pallasmaa, J. (2011). Tenin Gözleri. (Kılıç, A. U. Çev.). İstanbul: Yem Yayınları
60. Pösteki, N. (2019). Sinema Yolu ile Oluşturulan Dünyalar: Yok-yer, Heterotopya ve Ömer Kavur Sineması. SineFilozofi Dergisi.
61. Riegl, A. (1903). The Modern Cult of Monuments: Its Essence and Its Development.
62. Ruskin, J. (1903). The Seven Lamps of Architecture.
63. Simmel, G. (1958). Two Essays: The Handle, and The Ruin. The Hudson Review.
64. Simmel, G. (1994). Bridge and Door. Theory, Culture and Society, 11.
65. Solak, S. G. (2017). Mekân-Kimlik Etkileşimi: Kavramsal ve Kuramsal Bir Bakış. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(1).
66. Solà-Morales, I. (1995). Terrain Vague.
67. Sönmez, M., & Ağca, I. (2021). Mimari Tasarım Sürecinde Yeni Tektonikler. 5. Ulusal Yapı Kongresi ve Sergisi
68. Stalker. (1996). Stalker Mamifesto. https://digilander.libero.it/stalkerlab/tarkowsky/manifesto/manifesting.htm Erişim Tarihi: 12 Kasım 2025
69. Stavrides, S. (2010). Kentsel Heterotopya. (Karatay, A. Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
70. Şişmanyazıcı, B., & Yıldız, H. T. (2009). Tarihî Kentsel Alanlarda “Toplumsal ve Mekânsal Yeniden Yapılanma”: Fener ve Balat Örneği. Özyeğin Üniversitesi
71. Tekeli, İ. (2009). Modernizm, Modernite ve Türkiye'nin Kent Planlama Tarihi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
72. Thiry, P. (1959,). Total Desing. XXXII. New York: Journal of the American Institute of Architects, 24. https://usmodernist.org/AJ/AJ-1959-12.pdf Erişim Tarihi:18 Nisan 2025
73. Trigg, D. (2006). The Aesthetics of Decay: Nothingness, Nostalgia, and the Absence of Reason. New York: Peter Lang Publishing.
74. Virilio, P. (1977). Speed and Politics. Paris: United States of America.
75. Virilio, P. (1980). The Aesthetics of Disappearance. Paris: United States of America.
76. Woods, L. (1992). War and Architecture. https://www.scribd.com/document/780414592/war-and-architecture-wood Erişim Tarihi 10 Mayıs 2025.
77. Yılmaz, L., & Arabacıoğlu, F. P. (2019). Kentsel Terk Alanların Oluşum Süreci ve Mekansal Sürdürülebilirliği. Tasarım ve Katmanlaşma Temalı Ulusal Tasarım Sempozyumu.