The impact of transformation in housing consumption on spatial segregation: A sociological analysis of gated communities in Balıkesir

Öz

Neoliberal urbanization transforms urban spaces, creates new tools of capital accumulation. In this process, where the real estate sector is influential, spatial and social segregation becomes more pronounced than in previous periods. One example of this segregation is gated communities. Gated communities began to appear in Turkey after 1980. Although they developed at different times across cities, they present a distinct form that merits scholarly attention. In this context, this study analyzes gated communities -an important indicator of spatial, urban, social transformation- in the case of Balıkesir through the perspective of critical urban theory. This research constitutes the first analysis of gated communities in Balıkesir within the framework of neoliberal urbanization; so housing projects are examined through a holistic single-case design. Data were collected from documents, archival records, observations, physical structures; analyzed using the MAXQDA program. Thus, the study questions the new forms of capital accumulation, the marketing strategies of housing projects, and the changing practices of consumption; traces the trajectory of creative destruction and production in Balıkesir. Gated community projects emphasize five different themes: Modern, secure, nature-oriented lifestyle, prestigious, investment opportunity. The study concludes that gated communities in Balıkesir represent a process of urban reproduction; socio-spatial segregation underlies both suburbanization and green gentrification within these residential developments.

Anahtar Kelimeler

• Spatial segregation
• gated communities
• suburbanization
• green gentrification
• Balıkesir

Konut tüketimindeki dönüşümün mekânsal ayrışmaya etkisi: Balıkesir örneğinde kapalı konut yerleşimlerine ilişkin sosyolojik bir analiz

Öz

Neoliberal kentleşme, kent mekânlarını dönüştürerek yeni sermaye birikimi oluşturmanın farklı yollarına kapı açmaktadır. Gayrimenkul sektörünün etkin olduğu neoliberal kentleşme sürecinde mekânsal ve toplumsal ayrışma önceki dönemlere göre daha fazla belirginleşmektedir. Mekânsal ayrışmanın şekillendiği alanlardan birisi kapalı yerleşimlerdir. Türkiye’de 1980 sonrasında görülmeye başlanan kapalı yerleşimler, her kentte farklı zaman dilimlerinde filizlenmesine karşın kendilerine özgü bir biçimi sunarak araştırılmaya değer olmaktadır. Bu bağlamda bu çalışmada mekânsal, kentsel, toplumsal dönüşümün önemli göstergelerden biri olan kapalı yerleşimler, eleştirel kent teorisi perspektifinden Balıkesir örneğinde analiz edilmektedir. Balıkesir’deki kapalı yerleşimlerin neoliberal kentleşme bağlamında ilk defa analiz edileceği bu çalışmada bütüncül tek durum deseni üzerinden konut projeleri ele alınmaktadır. Doküman, arşiv kayıtları, fiziksel yapılar, gözlem aracılığıyla veriler toplanmış; elde edilen veriler MAXQDA programında analiz edilmiştir. Böylelikle kentin sermaye birikiminin yeni biçimi, konut projelerinin pazarlanma biçimi ve tüketim pratiklerinin değişimi sorgulanmış; Balıkesir’de yaratıcı yıkımın ve üretimin seyri çözümlenmiştir. Veriler doğrultusunda kapalı yerleşim projelerinin modern, güvenli, doğa içinde yaşam, prestijli, yatırım fırsatı olmak üzere beş farklı tema kapsamında öne çıkarıldığı görülmüştür. Balıkesir’deki kapalı yerleşimlerin kentin yeniden üretimi sürecini temsil ettiği; kapalı konut proje alanlarında alt kentleşmenin ve yeşil mutenalaştırmanın temelinde sosyo-mekânsal ayrışmanın yaşandığı gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• mekânsal ayrışma
• kapalı yerleşimler
• alt kentleşme
• yeşil mutenalaştırma
• Balıkesir

Kaynakça

1. Akgün Yüksekli, B., & Akalın, A. (2011). Space as a projection of spatial practices: An urban park in Western Anatolia in the early Republican period. Middle Eastern Studies, 47(4), 641–654. https://doi.org/10.1080/00263206.2011.586145
2. Akyol Altun, T. D. (2012). İzmir’de yeni bir konut üretim süreci olarak kapalı konut siteleri. İdealkent, 3(6), 40–61. Retrieved December 13, 2024, from https://dergipark.org.tr/tr/pub/idealkent/issue/36641/417132
3. Alpagut, L. (2010). Modernleşme projesinin temsilinde önemli bir yapı: İsviçreli mimar Ernst Arnold Egli ve Ankara Siyasal Bilgiler Okulu. Alternatif Politika, 2(2), 126–150. Retrieved September 21, 2025, from https://alternatifpolitika.com/5/cilt-2-sayi-2-ekim-2010
4. Ayata, S. (2012). Yeni orta sınıf ve uydu kent yaşamı. In D. Kandiyoti & A. Saktanber (Eds.), Kültür fragmanları: Türkiye’de gündelik hayat içinde (pp. 37–56). Metis Yayınları.
5. Bal, E., & Akyol Altun, D. (2016). İzmir’de neoliberal kentleşme eğilimleri kapsamında lüks konut üretiminde yeni yaklaşımlar: Folkart konut projeleri. Planlama, 26(1), 65–80. https://doi.org/10.5505/planlama.2016.03522
6. Bali, R. N. (2018). Tarz-ı hayattan life style’a: Yeni seçkinler, yeni mekânlar, yeni yaşamlar. İletişim Yayınları.
7. Baudrillard, J. (2013). Tüketim toplumu (F. Keskin, Trans.). Ayrıntı Yayınları. (Original work published 1970)
8. Bourdieu, P. (2015). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleştirisi (F. Fırat & G. Berkkurt, Trans.). Heretik Yayınları. (Original work published 1979)

9. Brenner, N., & Theodore, N. (2005). Neoliberalism and urban condition. City, 9(1), 101–107. https://doi.org/10.1080/13604810500092106
10. Brenner, N., & Theodore, N. (2008). Cities and the geographies of “actually existing neoliberalism.” In N. Brenner & N. Theodore (Eds.), Spaces of neoliberalism: Urban restructuring in North America and Western Europe (pp. 2–32). Blackwell.
11. Danış, D., & Kayaalp, E. (2005). Bir bağlamlandırma denemesi: Elmadağ’da göçmenlik deneyimleri. In H. Kurtuluş (Ed.), İstanbul’da kentsel ayrışma: Mekânsal dönüşümde farklı boyutlar (pp. 287–305). Bağlam Yayınları.
12. Erbey, S., & Sınmaz, S. (2018). Balıkesir merkez ilçeleri mekânsal gelişme süreci kapsamında sosyal dokunun analizi ve değerlendirilmesi. Uluslararası Necatibey Eğitim ve Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi, 26–28 Ekim, Balıkesir.
13. Ercan, P. (2021). Balıkesir’de dışa kapalı konut sitelerinin kullanıcı memnuniyeti açısından incelenmesi ve yapı bileşenlerinin kalite değerlendirmesi (Unpublished master’s thesis). Balıkesir Üniversitesi.
14. Erman, T. (2020). Mış gibi site: Ankara’da bir TOKİ-gecekondu dönüşüm sitesi. İletişim Yayınları.
15. Firidin Özgür, E. (2006). Sosyal ve mekânsal ayrışma çerçevesinde yeni konutlaşma eğilimleri: Kapalı siteler İstanbul, Çekmeköy örneği. Planlama, 4, 79–95. Retrieved November 12, 2024, from https://www.spo.org.tr/resimler/ekler/c1d4df596d01da6_ek.pdf
16. Geniş, Ş. (2009). Neo-liberal kentleşmenin mekânda yansımaları: İstanbul’da güvenlikli siteler. Toplum ve Bilim, 116, 121–156.
17. Gould, K. A., & Lewis, T. L. (2017). Green gentrification: Urban sustainability and the struggle for environmental justice. Routledge.
18. Harvey, D. (1997). Postmodernliğin durumu (S. Savran, Trans.). Metis Yayınları. (Original work published 1989)
19. İnce Güney, Y. (2018). Balıkesir kent morfolojisi: Tarihsel bir okuma. Değişen Kent, Mekân ve Biçim: Türkiye Kentsel Morfoloji Araştırma Ağı II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu, İstanbul.
20. Keyder, Ç. (2000). İstanbul: Küresel ile yerel arasında (S. Savran, Trans.). Metis Yayınları. (Original work published 1999)
21. Kıray, M. (2007). Kentleşme yazıları. Bağlam Yayınları.
22. Kızıltepe, B. (2023). 21. yüzyılda kentin yeniden üretimi: Aracı kent. Paradigma Akademi Yayınları.
23. Konut Projesi: Asmin Villaları. (n.d.). https://asminvillalari.com.tr/
24. Konut Projesi: Ayyıldız Konutları. (n.d.). https://baynetinsaat.com.tr/?p=858
25. Konut Projesi: Balıkesir Emlak Konut. (n.d.). https://balikesir.emlakkonut.com.tr/
26. Konut Projesi: Citylife 10. (n.d.). https://www.instagram.com/citylife10.balikesir/
27. Konut Projesi: E-Residence. (n.d.). https://eresidence.com.tr/
28. Konut Projesi: Palladium. (n.d.). https://baynetpalladium.com/
29. Konut Projesi: Prestij Paşa Konakları. (n.d.). https://bakyapi.com.tr/projelerimiz/prestij-pasa-konaklari
30. Konut Projesi: Prestij Seyirtepe. (n.d.). https://bakyapi.com.tr/projelerimiz/prestij-seyirtepe
31. Konut Projesi: Terrace. (n.d.). https://baynetterrace.com.tr/
32. Konut Projesi: Yaşam Kent. (n.d.). https://www.yasamkentbalikesir.com/
33. Konut Projesi: Yayla Country. (n.d.). https://yaylacountry.com/ ; https://www.instagram.com/yaylacountry/
34. Konut Projesi: Yaylada Mahâll. (n.d.). https://yayladamahall.com/ ; https://www.instagram.com/yayladamahall/
35. Kurtuluş, H. (2005a). Bir “ütopya” olarak Bahçeşehir. In H. Kurtuluş (Ed.), İstanbul’da kentsel ayrışma: Mekânsal dönüşümde farklı boyutlar (pp. 77–126). Bağlam Yayınları.
36. Kurtuluş, H. (2005b). İstanbul’da kapalı yerleşmeler: Beykoz Konakları örneği. In H. Kurtuluş (Ed.), İstanbul’da kentsel ayrışma: Mekânsal dönüşümde farklı boyutlar (pp. 161–186). Bağlam Yayınları.
37. Low, S. (2003). Behind the gates: Life, security, and the pursuit of happiness in fortress America. Routledge.
38. Öncü, A. (2010). İdealinizdeki ev mitolojisi kültürel sınırları aşarak İstanbul’a ulaştı. In A. Öncü & P. Weyland (Eds.), Mekân, kültür, iktidar: Küreselleşen kentlerde yeni kimlikler (pp. 85–103). İletişim Yayınları.
39. Pérouse, J.-F., & Danış, D. (2005). Zenginliğin mekânda yeni yansımaları: İstanbul’da güvenlikli siteler. Toplum ve Bilim, 104, 92–123.
40. Seyhan Ayten, S., & Aygen, Z. (2022). Kentsel bir fragman olarak kapalı konut yerleşmeleri: Kayseri örneği. Kent Akademisi, 15(4), 1855–1883. https://doi.org/10.35674/kent.1128990
41. Şanlı, T., & Özdemir Sönmez, N. (2016). Üst gelir grubunun sosyo-mekânsal ayrışımı: Ankara Bilkent Angora Evleri örneği. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(42), 1140–1154. Retrieved September 21, 2025, from https://www.sosyalarastirmalar.com/archive/jisr-volume-9-issue-42-year-2016.html
42. Şefika, A. (2022). Küresel kent-bölgenin çeperinde Çorlu’da mahalle, konut ve gündelik yaşamın dönüşümü (Unpublished doctoral dissertation). İstanbul Üniversitesi.
43. Türk, E. (2020). Batman’da mekânsal ve toplumsal ayrışmanın yansıması olarak güvenlikli siteler. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 12(22), 230–244. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakademik.708011
44. Uçar, H. (2021). Balıkesir’de Erken Cumhuriyet dönemi müstakil konut örneği İbrahim Cumalı Evi’nin mimari özellikleri. Kırklareli Üniversitesi Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisi, 7(1), 34–56. https://doi.org/10.34186/klujes.711083
45. Veblen, T. B. (2016). Aylak sınıfın teorisi: Kurumların iktisadi incelemesi (E. Kırmızıaltın & H. Bilir, Trans.). Heretik Yayınları. (Original work published 1899)
46. Weber, R. (2008). Extracting value from the city: Neoliberalism and urban redevelopment. In N. Brenner & N. Theodore (Eds.), Spaces of neoliberalism: Urban restructuring in North America and Western Europe (pp. 172–193). Blackwell.
47. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
48. Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods. Sage Publications.