Tarih, “tarih” olmasın derken: Bir kentsel sit alanının monografisi

Yıl 2025, Sayı: 50, 158 - 195, 31.12.2025

Mete Korhan Özkök

https://doi.org/10.31198/idealkent.1746745

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de kentsel koruma ve dönüşüm süreçlerinin tarihsel, politik ve ekonomik dinamiklerini, Kırklareli Yayla Mahallesi örneği üzerinden eleştirel bir yaklaşımla incelemektedir. 1923-1980, 1980-2000 ve 2000 sonrası olmak üzere üç ana dönemde mekânsal dönüşüm, aktörler arası güç ilişkileri ve karar mekanizmaları özgün olarak geliştirilen “iktidar-rol geometrisi” çerçevesinde tartışılmıştır. Analiz, tarihî metinler ve dönemlere özgü kroki ve haritalar üzerinden gerçekleştirilerek, dokudaki değişim mekânsal, sosyo-ekonomik ve politik boyutları ile incelenmiştir. Bulgular, mahalledeki geleneksel çok kültürlü yapının zamanla çözülerek yerini sosyal ve ekonomik bakımdan homojenleşen, ancak mekânsal açıdan giderek parçalanan bir dokuya bıraktığını göstermektedir. Özellikle planlama ve koruma politikalarının uygulamada çoğunlukla parsel ölçeğinde kaldığı, kentsel kimlik ve toplumsal sürekliliğin sağlanamadığı anlaşılmıştır. Artan yapılaşma baskısı, parsel ve konut büyüklüklerinde küçülme, fonksiyonel dönüşüm ve piyasa dinamiklerinin etkisiyle, mahalle kimliği ile özgün değerler zayıflamıştır. Sonuç olarak, Yayla Mahallesi ve benzeri tarihî alanlarda sürdürülebilir koruma ve dönüşüm için, alan yönetimi temelli, çok aktörlü, katılımcı ve esnek bir yönetim modelinin geliştirilmesi gerekmektedir. Böylelikle tarihî alanlar, sadece geçmişin bir nesnesi değil, yaşayan ve dönüşen bir kent hafızası olarak varlığını sürdürebilecektir.

Anahtar Kelimeler

Kentsel koruma , iktidar , kültürel miras , Yayla Mahallesi , Kırklareli.

History, but not as “history”: A monograph of an urban heritage site

Öz

This study critically investigates the historical, political, and economic dynamics shaping urban conservation and transformation in Turkey, using the Yayla Neighborhood of Kırklareli as a case study. Through the original “power-role geometry” framework, the research analyzes spatial change, power relations, and decision-making mechanisms across three periods (1923–1980, 1980–2000, post-2000). Drawing on historical texts, sketches, and maps, the study evaluates shifts in the neighborhood’s spatial, socio-economic, and political structure. Findings show that the traditional multicultural fabric has gradually eroded, resulting in a more homogeneous yet spatially fragmented urban environment. Planning and conservation efforts remain largely parcel-based, limiting the development of an integrated urban identity and weakening social continuity. Intensifying development pressure, shrinking parcel and dwelling sizes, functional shifts, and market-driven dynamics have diminished the neighborhood’s distinctive character. The study concludes that sustainable conservation requires a site management–based, multi-actor, participatory, and flexible governance model, enabling historic areas to persist not as static relics but as living components of urban memory.

Anahtar Kelimeler

Urban conservation , power , cultural heritage , Yayla Neighborhood , Kırklareli.

Kaynakça

• Ahunbay, Z. (2009). Tarihi çevre koruma ve restorasyon (5. bs.). İstanbul: YEM Kitabevi.
• Akdağ Sarı, K. (2022). Tasfiye talepnamelerine göre mübadillerin iskanı: Kırklareli örneği. Tarih ve Günce, (10), 151-186.
• Akın, N. (2006). Kırklareli’nde kentsel belgeleme ve koruma. M. Özdoğan (Ed.), Yıldız dağları ve yakın çevresi tarih araştırmaları içinde (ss. 51-63). Kırklareli: Arkeoloji Sanat Yayınları.
• Alemdar, N. (2018). İkinci Dünya Savaşı başlarken Trakya’da Yeşilyurt Gazetesine göre Kırklareli (1940). (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 509485).
• Alsaç, O. (1978). Koruma amaçlı imar planlarının yapılmasında gözönünde tutulması gerekli ilkeler. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 4(2), 195-201.
• Altuntaş, B. (2020). Türkiye’de kentsel koruma kavramının değişim sürecinin lisansüstü çalışmalar ve yasal düzenlemeler üzerinden değerlendirilmesi. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 623670).
• Arif, B. (1932). Türk şehirlerinin bünyesi. MİMAR Aylık Mecmua, 2(1), 1-3.
• Ashworth, G. J. ve Tunbridge, J. E. (2010). The tourist-historic city: Retrospect and prospect of managing the heritage city. Oxford: Routledge.
• Avcı, A. (2019). Trakya’da Yeşilyurt Gazetesine göre 1934-1944 yılları arasında Kırklareli’nin siyasi durumu. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 667512).
• Aysu, E., Ökten, A., Ünal, Y., Görgülü, Z., Dinçer, Y., Karahasanoğlu, İ. ve Tavşanoğlu, S. (1984). Kırklareli kentsel yapı araştırması (kent monografisi). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü Yayını.
• Bahçeci Başarmak, H. I. (2022). Türkiye’nin kentsel koruma politikası. Memleket Siyaset Yönetim, 17(38), 337-364. doi:10.56524/msydergi.1187730
• Bartu, A. (2013). Eski mahallelerin sahibi kim? Küresel bir çağda tarihi yeniden yazmak. Ç. Keyder (Ed.), İstanbul: Küresel ile yerel arasında içinde (4. Baskı, ss. 43-60). İstanbul: Metis Yayınları.
• Brenner, N. ve Theodore, N. (2002). Cities and the geographies of “actually existing neoliberalism”. Antipode, 34(3), 349-379. doi:10.1111/1467-8330.00246
• Can, C. (1993). Kentsel koruma alanları ve koruma sorunları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 36(2), 307-314.
• Cansunar, G. (2011). Koruma politikaları bağlamında tarihi dokuların yaşayan kente entegrasyonu. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 285774).
• Cidan, A. (2024a). Kırklareli’nin şehirsel gelişimini değerlendirme açısından önemli bir kaynak: 1929 Şehir Planı. Multidisipliner Yaklaşımlarla Coğrafya, 2(3), 158-176. doi:10.29329/mdag.2024.1044.2
• Cidan, A. (2024b). Kırklareli’nde şehirsel gelişimin mekansal etkileri. (Doktora tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 908897).
• Cinel, T. (2010). Kentsel sit alanında planlama: Koruma ve süreklilik bağlamında sorunlar ve öneriler Giresun örneği. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 269916).
• Court, S. ve Wijesuriya, G. (2015). People-centred approaches to the conservation of cultural heritage: Living heritage. İtalya: ICCROM. 20 Kasım 2024 tarihinde https://www.iccrom.org/publication/people-centred-approaches-conservation-cultural-heritage-living-heritage adresinden erişildi.
• Dağıstan Özdemir, M. Z. (2005). Türkiye’de kültürel mirasın korunmasına kısa bir bakış. Planlama, (1), 20-26.
• Dinçer, İ. (2011). The impact of neoliberal policies on historic urban space: Areas of urban renewal in Istanbul. International Planning Studies, 16(1), 43-60. doi:10.1080/13563475.2011.552474
• Doğruöz, V. T. (2023). Süleyman Şevket Dingiloğlu (1886-1947). Atatürk Ansiklopedisi. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu. 15 Kasım 2024 tarihinde https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1529/S%C3%BCleyman-%C5%9Eevket-Dingilo%C4%9Flu-(1886-1947 adresinden erişildi.
• Dursunkaya, A. R. (1948). Kırklareli vilayetini tarih, coğrafya, kültür ve eski eserleri yönünden tetkik (C. 1). Kırklareli: Yeşilyurt Basımevi.
• Enlil, Z. (2011). The neoliberal agenda and the changing urban form of Istanbul. International Planning Studies, 16(1), 5-25. doi:10.1080/13563475.2011.552475
• Eyüboğlu Erşen, A. (2015). Tarihi kentlerin korunmasında koruma amaçlı imar planlarının getirdiği sınırlamalar ve uygulama sorunlarının Kırklareli örneğinde irdelenmesi. E. Benian ve S. Kartal (Ed.), 9. Uluslararası Sinan sempozyumu bildiri kitabı içinde (ss. 1-8). Edirne: Trakya Üniversitesi.
• Eyüboğlu Erşen, A. ve Vatansever, N. (2007). Kırklareli kentsel sit alanı yerleşimi koruma sorunları ve öneriler. G. Küçükkaya (Ed.), 3. Uluslararası Sinan sempozyumu bildiri kitabı içinde (ss. 1-7). Edirne: Trakya Üniversitesi-Mimarlık ve Mühendislik Fakültesi.
• Florida, R. (2018). The new urban crisis: How our cities are increasing inequality, deepening segregation, and failing the middle class-and what we can do about it. New York: Basic Books.
• Florida, R. (2019). The rise of the creative class. New York: Basic Books.
• Foucault, M. (1982). The subject and power. Critical Inquiry, 8(4), 777-795.
• Friedland, R. (1982). Power and crisis in the city. London: Macmillan Education UK. doi:10.1007/978-1-349-16937-5
• Gardiner, S., Vada, S., Yang, E. C. L., Khoo, C. ve Le, T. H. (2022). Recreating history: The evolving negotiation of staged authenticity in tourism experiences. Tourism Management, 91, 104515. doi:10.1016/j.tourman.2022.104515
• Gündüz, V. D. (2013). Koruma amaçlı imar planlarında uygulama sorunları: Mardin eski kent merkezi örneği. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 341307).
• Güven, İ. (2023). Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Ankara romanı üzerinden başkent’te cumhuriyet dönemi konut mimarisini okumak. Sanat ve Tasarım Dergisi, (31), 25-37. doi:10.18603/sanatvetasarim.1312054
• Harvey, D. (1989). From managerialism to entrepreneurialism: The transformation in urban governance in late capitalism. Geografiska Annaler: Series B, Human Geography, 71(1), 3-17. doi:10.2307/490503
• Harvey, D. (2001). Spaces of capital: Towards a critical geography. New York: Routledge.
• Healey, P. (2006). Collaborative planning (2. bs.). London: Macmillan Education UK. doi:10.1007/978-1-349-25538-2
• Ibrahim, A.-S., Abubakari, M., Cobbinah, P. B. ve Kuuire, V. (2024). Accumulation by dispossession and the truism of urban regeneration. Journal of Planning Literature, 39(4), 548-562. doi:10.1177/08854122241242132
• Işıkalp, G. S. (2021). Kırklareli kentinin oluşum sürecinde Yayla ve İstasyon Mahallelerinin kullanıcı memnuniyeti ve konut şemalarının incelenmesi. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 678519).
• İslam, T. ve Sakızlıoğlu, B. (2015). The making of, and resistance to, state-led gentrification in Istanbul, Turkey. L. Lees, H. B. Shin ve E. López-Morales (Ed.), Global gentrifications: Uneven development and displacement içinde (ss. 245-264). Bristol: Bristol University Press.
• Kamacı, E. (2014). 2863 Sayılı KTVKK’nın uluslararası yasal düzenlemeler bağlamında değerlendirilmesi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 31(2), 1-20. doi:10.4305/metu.jfa.2014.2.1
• Karaçam, N. (1995). Efsaneden gerçeğe Kırklareli. Kırklareli: Kırklareli Belediyesi Yayınları.
• Karaman, O. (2013). Urban renewal in Istanbul: Reconfigured spaces, robotic lives. International Journal of Urban and Regional Research, 37(2), 715-733. doi:10.1111/j.1468-2427.2012.01163.x
• Kayın, E. (2007). “Modern” bir kurgu olarak koruma paradigmasının dönüşümü ve modern mimarlık mirası. Mimarlık Dergisi, (338), 25-29.
• Kayın, E. (2008). Türkiye koruma tarihindeki kırılmalar. Mimarlık Dergisi, (343). 1 Haziran 2024 tarihinde http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=354&RecID=1970 adresinden erişildi.
• Kejanlı, D. T., Akın, C. T. ve Yılmaz, A. (2007). Türkiye’de koruma yasalarının tarihsel gelişimi üzerine bir inceleme. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 6(19), 179-196.
• Kırklareli Belediyesi. (2013). KÖA/0051-"tarih, tarih olmasın"—Yayla mahallesi sokak sağlıklaştırma ve kentsel tasarım hamlesi projesi tanıtım sunumu. Kırklareli: Kırklareli Belediyesi.
• Kiper, P. (2005). “Koruma amaçlı imar planı” kavramına eleştirel bir bakış. Planlama, (1), 26-28.
• Koens, K., Postma, A. ve Papp, B. (2018). Is overtourism overused? Understanding the impact of tourism in a city context. Sustainability, 10(12), 4384. doi:10.3390/su10124384
• Kuban, D. (2010). Türkiye’de kentsel koruma: Kent tarihleri ve koruma yöntemleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Kuyucu, T. ve Ünsal, Ö. (2010). ‘Urban transformation’ as state-led property transfer: An analysis of two cases of urban renewal in Istanbul. Urban Studies, 47(7), 1479-1499. doi:10.1177/0042098009353629
• MacCannell, D. (1973). Staged authenticity: Arrangements of social space in tourist settings. American Journal of Sociology, 79(3), 589-603.
• Madran, E. ve Özgönül, N. (2005). Kültürel ve doğal değerlerin korunması. Ankara: Mimarlar Odası Yayınları.
• Mollenkopf, J. H. (1994). A phoenix in the ashes: The rise and fall of the Koch coalition in New York City politics. Princeton: Princeton University Press. doi:10.2307/j.ctv1ddcxrf
• MSGSÜ. (1991). Kırklareli analitik etüt raporu. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü.
• Mumcu, B. (2023). Türkiye’de kültürel mirası korumaya yönelik politikaların kamu yönetimine yansıması: “Alan başkanlığı uygulaması”. (Doktora tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 803229).
• Omay Polat, E. (2008). Modern mimarlık mirasını onaylamak: Yasal süreç ve tescil kararlarına bakış. Mimarlık Dergisi, (340). 49-53.
• Öz, İ. (2020). Mülksüzleştirme ve Türkleştirme: Edirne örneği. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özbek, R. (2011). Modernizm/postmodernizm ve kuantum estetiği. 1 Haziran 2024 tarihinde http://www.kentli.org/makale/modernizm.html adresinden erişildi.
• Özdemir, D. (2011). The role of the public sector in the provision of housing supply in Turkey, 1950–2009. International Journal of Urban and Regional Research, 35(6), 1099-1117. doi:10.1111/j.1468-2427.2010.00974.x
• Özkök, M. K. (2016). Kentsel yerleşimin, kentsel politikalar ve sürdürülebilir planlama yaklaşımı kapsamında değerlendirilmesi: Kırklareli örneği. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 442542).
• Pala Azsöz, G. (2022). 19. yüzyıl sonlarında Kırklareli merkez ilçede bulunan gayrimüslim okulları. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 4(9), 437-457. doi:10.47994/usbad.1086159
• Peck, J. (2014). Entrepreneurial urbanism: Between uncommon sense and dull compulsion. Geografiska Annaler: Series B, Human Geography, 96(4), 396-401.
• Poulios, I. (2014). The past in the present: A living heritage approach - Meteora, Greece. London: Ubiquity Press.
• Quinn, B. (2005). Arts festivals and the city. Urban Studies, 42(5/6), 927-943.
• Sağlamcı Şahin, S. (2000). Kırklareli’nin tarihsel gelişimi içinde Yayla Mahallesinin çözümlenmesi ve koruma önerileri. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 95100).
• Savaş, S. (2024). Geleneksel yapıların kullanım sonrası değerlendirilmesi: Kırklareli Yayla Mahallesi örneği. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 851121).
• Seçkin, R. (2017). Belgelerle Kırklareli Yahudileri ve 1934 olayları. Edirne: Ceren Yayıncılık.
• Şengül, T. (2009). Kentsel çelişki ve siyaset: Kapitalist kentleşme süreçlerinin eleştirisi (2. bs.). Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• Tekeli, İ. (1998). Türkiye’de cumhuriyet döneminde kentsel gelişme ve kent planlaması. Y. Sey (Ed.), 75 yılda değişen kent ve mimarlık içinde (ss. 106-134). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
• Thorns, D. C. (2002). The transformation of cities: Urban theory and urban cities. New York: Palgrave Macmillan.
• TKGM. (2025). Parsel sorgulama uygulaması. 29 Haziran 2025 tarihinde https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/ adresinden erişildi.
• Trakya Üniversitesi. (1998). Kırklareli kentsel sit alanı koruma amaçlı imar planı raporu. Edirne: Trakya Üniversitesi ARGE İşletmesi.
• Tuğlu Karslı, U. ve Aytıs, S. (2015). Eski kabuk yeni işlev: Yeniden kullanıma adaptasyon. Yapı Dergisi. 1 Haziran 2024 tarihinde https://yapidergisi.com/eski-kabuk-yeni-islev-yeniden-kullanima-adaptasyon/ adresinden erişildi.
• Tuna, A. (2019). Arkeolojik sit koruma pratikleri: Türkiye ve ABD karşılaştırması. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 724-735. doi:10.21547/jss.440106
• Tuncel, M. (2002). Kırklareli. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 25, ss. 479-481). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Tuncer, E. (2009). İktidarın mekânsal örgütlenmesi: İktidarın mekânsal fantazmagorisi olarak İstanbul’daki büyük alışveriş merkezleri. (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. (Tez No: 256624).
• UNESCO. (2011). Recommendation on the historic urban landscape. Paris: UNESCO.
• Ünlü, T. (2009). Kentsel dönüşüm sürecinin tasarlanması: Tarsus tarihi ticaret merkezi. Planlama, 3(4), 145-157.
• Zukin, S. (2011). Naked city: The death and life of authentic urban places. Oxford: Oxford University Press.