H. G. Wells'in makine-kentinde otoriter stratejiler

Öz

Bu makale, H. G. Wells’in 1899 tarihinde kaleme aldığı Efendi Uyanıyor (The Sleeper Awakes; When the Sleeper Wakes) başlıklı romanını kent distopyası bağlamında incelemektedir. Roman, endüstriyel kentlerin boğucu atmosferinin ve biriken sermayenin tetiklediği hızlı kentleşme süreçlerinin, toplumsal yaşam ve bireyler üzerindeki yıkıcı etkilerinin görünür olduğu bir dönemde yazılmıştır. Modern ve endüstriyel kent, fütürist imgeler aracılığıyla temsil edilerek, dönemin toplumsal ve mekânsal sorunları kurmaca kent temsili üzerinden anlatılır. Bu bağlamda eser, bilim kurgu edebiyatında kentsel mekânın otoriter ethos üzerinden inşa edilmesini konu edinen ilk örneklerden biri olmasıyla önem taşır. Romanda kentsel mekânın totaliter kontrol ve manipülasyon amacıyla nasıl kullanıldığını, yazıldığı dönemin sosyo-ekonomik koşullarıyla bağlantılı biçimde incelenmektedir. Eleştirel bir okumayla, Wells’in kent tahayyülünün geleceğin kent distopyaları için nasıl bir model sunduğu ortaya konulmaktadır. Böylece eserin tarihsel konumu içerisinde tüm bu sorunlar ve gelişmelerden yola çıkarak nasıl bir kentsel novum (kurmaca yenilik) ürettiğini değerlendirebiliriz. Bu yönüyle makale, romanı yalnızca edebî değil, kültürel ve mekânsal bir metin olarak yeniden değerlendirmekte ve kent distopyası geleneğine dair erken bir kurucu örnek olarak sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• H. G. Wells
• distopya
• kent
• bilim kurgu
• edebiyat ve mekân.

Authoritarian strategies in H. G. Wells's machine-city

Öz

This article examines H. G. Wells’s 1899 novel Efendi Uyanıyor (The Sleeper Awakes; When the Sleeper Wakes) in the context of urban dystopia. Wells depicts the modern, industrial city through futurist imagery, narrating the social and spatial issues of the era through a fictional representation of the city. The novel was written at a time when the oppressive atmosphere of industrial cities and the destructive effects of rapid urbanization—driven by accumulating capital—had become increasingly visible in social life and on individuals. In this respect, the novel is significant as one of the earliest examples in science fiction to address the construction of urban space through an authoritarian ethos. The article examines how urban space in Wells’s narrative is mobilized as an instrument of totalitarian control and manipulation, situated within the socio-economic conditions of its time. Through critical spatial reading, the article demonstrates how his urban imaginary provides a model for future urban dystopias. Within its historical conditions, Wells’s text is shown to create an urban novum (a fictional innovation), forged out of the period’s social upheavals and unstable conditions. In this respect, the article reconsiders Wells’s work not only as a literary text but also as a cultural and spatial document, foregrounding it as an early foundational example of the urban dystopia tradition.

Anahtar Kelimeler

• H.G. Wells
• dystopia
• city
• science fiction
• space and literature.

Kaynakça

1. Atasoy, E. (2021). Epistemological warfare and hope in critical dystopia. Nobel Yayıncılık.
2. Beauchamp, G. (1986). Technology in the dystopian novel. Modern Fiction Studies, 32(1), 53–63. https://doi.org/10.1353/mfs.0.1315
3. Claeys, G. (2000). Socialism and utopia. In R. Schaer, G. Claeys, & L. T. Sargent (Eds.), Utopia: The search for the ideal society in the western world (pp. 206–240). Oxford University Press.
4. De Certeau, M. (2008). Gündelik hayatın keşfi I: Eylem, uygulama, üretim sanatları (L. Arslan Özcan, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları. (Orijinal çalışma 1980)
5. Dickens, C. (2008). Hard times: For these times. Signet Classics. (Orijinal çalışma 1854)
6. Donelly, I. (1960). Caesar’s column: A story of the twentieth century. Harvard University Press. (Orijinal çalışma 1890)
7. Engels, F. (1987). The condition of the working class in England. Penguin Books. (Orijinal çalışma 1845)
8. Fishman, R. (1982). Urban utopias in the twentieth century: Ebenezer Howard, Frank Lloyd Wright, and Le Corbusier. MIT Press.

9. Hillegas, M. R. (1967). The future as nightmare: H. G. Wells and the anti-utopias. Oxford University Press.
10. Keith, W. (2006). ‘Seeing the future’: Urban dystopia in Wells and Lang. In G. Weiss-Sussex (Ed.), European studies: Urban mindscapes of Europe 23 (pp. 127–145). Rodopi.
11. Keunen, B., & de Droogh, L. (2014). The socioeconomic outsider: Labor and the poor. In K. R. McNamara (Ed.), The city in literature (pp. 99–113). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CCO9781139235617.009
12. Kneale, J. (2009). Space. In M. Bould, A. M. Butler, A. Roberts, & S. Vint (Eds.), The Routledge companion to science fiction (pp. 423–432). Routledge.
13. Lefebvre, H. (1992). Ritimanaliz: Mekân, zaman ve gündelik hayat (A. L. Batur, Çev.). Sel Yayınları. (Orijinal çalışma 1992)
14. Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayınları. (Orijinal çalışma 1974)
15. London, J. (1908). The iron heel. Grosset & Dunlap. (Orijinal çalışma 1907)
16. Manuel, F. E., & Manuel, F. P. (1980). Utopian thought in the western world. Harvard University Press.
17. Moretti, F. (2005). Modern epik: Goethe’den García Márquez’e dünya sistemi (N. İleri & M. Şahin, Çev.). Agora Kitaplığı. (Orijinal çalışma 1996)
18. Mumford, L. (1961). The city in history: Its origins, its transformations, and its prospects. Harcourt, Brace & World.
19. Parrinder, P. (2014). Zaman makinesi: H. G. Wells’in ölüm yolculuğu. In Zaman makinesi (pp. 1–17). İthaki Yayınları. (Orijinal çalışma 1981)
20. Roemer, K. M. (2010). Paradise transformed: Varieties of nineteenth-century utopias. In G. Claeys (Ed.), Utopian literature (pp. 79–106). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CCOL9780521886659.004
21. Sargent, L. T. (2000). Utopian traditions: Themes and variations. In R. Schaer, G. Claeys, & L. T. Sargent (Eds.), Utopia: The search for the ideal society in the western world (pp. 8–17). Oxford University Press.
22. Spurr, D. A. (2012). Architecture and modern literature. University of Michigan Press.
23. Şahin Yeşil, S. (2023a). Korku şehrinin sokakları: Kent distopyaları. In S. Kurtar & C. Kurtar Anlı (Eds.), Parçalanmış kentsel mekân (pp. 169–192). Nika Yayınları.
24. Şahin Yeşil, S. (2023b). Karanlık şehirler, kent distopyaları ve ümitvar açılımlar: Abluka, “Üçüncü çocuk”, Körfez (Doktora tezi, YÖK Ulusal Tez Merkezi, Tez No: 810749).
25. Tally, R. (2017). Introduction. In R. Tally (Ed.), The Routledge handbook of literature and space (pp. 1–6). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315745978-1
26. Tambling, J. (2016). Prologue: City-theory and writing, in Paris and Chicago: Space, gender, ethnicity. In J. Tambling (Ed.), The Palgrave handbook of literature and the city (pp. 1–22). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978-1-137-54911-2_1
27. Vieira, F. (2010). The concept of utopia. In G. Claeys (Ed.), The Cambridge companion to utopian literature (pp. 3–27). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CCOL9780521886659.001
28. Virilio, P. (1998). Hız ve politika (M. Cansever, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal çalışma 1977)
29. Wells, H. G. (1934). Experiment in autobiography: Discoveries and conclusions of a very ordinary brain (Since 1866). Little, Brown and Company.
30. Wells, H. G. (2017). Efendi uyanıyor (E. Yılgür, Çev.). Maya Kitap. (Orijinal çalışma 1899)