Türkiye’de yarışma yoluyla uygulanmış modern mimarlık yapılarının 20. yüzyıl tarihi tematik çerçevesi kapsamında incelenmesi

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de 1930–1980 yılları arasında yarışma yoluyla inşa edilen modern mimarlık yapılarının, 20. yüzyıl tarihi tematik çerçevesi kapsamında incelenmesini amaçlamaktadır. Araştırmada, ISC20C ve GCI iş birliğiyle geliştirilen “Yirminci Yüzyıl Tarihi Tematik Çerçevesi” analitik bir araç olarak benimsenmiş ve “Din, Eğitim ve Kültür Kurumları” teması üzerinden değerlendirmeler yapılmıştır. Belirtilen dönemde açılan mimari proje yarışmaları, yalnızca yapı üretim sürecinin bir yöntemi olarak değil, aynı zamanda modern mimarlığın Anadolu’ya yayılmasında, ulusal kimliğin inşasında ve mesleki söylemin gelişmesinde önemli bir araç olarak görülmüştür. Yarışmalar, dönemin sosyo-kültürel, ekonomik ve politik dinamikleriyle ilişkilendirilerek, üç farklı dönem (1930–45, 1945–60, 1960–80) üzerinden sınıflandırılmıştır. Elde edilen veriler, projelerin mimari özellikleri, değerleri ve güncel durumları üzerinden analiz edilmiştir. Sonuç olarak bu yapıların Türkiye’nin 20. yüzyıl modern mimarlık mirasının temsili örnekleri olduğu ve modern miras olarak değerlendirilerek yasal koruma altına alınmaları gerektiği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Eğitim yapıları
• mimari proje yarışmaları
• modern mimarlık mirası
• 20. yüzyıl Türkiye mimarlığı
• Türk modernleşmesi

An analysis of modern architectural buildings constructed through competitions in Turkey within the twentieth-century historic thematic framework

Öz

This study aims to examine modern buildings produced through architectural competitions in Turkey between 1930 and 1980 within the thematic framework of 20th-century history. The research adopts the analytical tool The Twentieth-Century Historic Thematic Framework: A Tool for Assessing Heritage Places, developed jointly by ISC20C and the GCI, and conducts evaluations based on the theme of ‘Religion, Education and Cultural Institutions’. Architectural design competitions held during the specified period are considered not only as a method of commissioning buildings but also as an important instrument in disseminating modern architecture in Anatolia, constructing national identity, and shaping professional discourse. In the study, competitions are classified into three distinct periods (1930–45, 1945–60, 1960–80) in relation to the socio-cultural, economic, and political dynamics of the era. The data obtained are analyzed with reference to the architectural characteristics, values, and current status of the projects. Consequently, it has been emphasized that these structures are representative examples of Turkey's 20th-century modern architectural heritage and should be legally protected as modern heritage.

Anahtar Kelimeler

• Architectural design competitions
• educational buildings
• modern architectural heritage
• 20th-century Turkish architecture
• Turkish modernization

Kaynakça

1. Abcfuture. (2023). Dicle Üniversitesi galeri. https://abcfuture.com.tr/tr/universities/dicle-university
2. Akar, M., & Pilehvarian, N. K. (2019). Türkiye’de güncel cami mimarisi üzerine bir araştırma: İstanbul Esenler ilçesi örneği. Yakın Mimarlık Dergisi, 2(2), 63–89.
3. Aksüt, L., & Marulyalı, Y. (2001). UMO limited şirketi. Mimarlık Dergisi, 301, 13–21.
4. Arkitekt. (1933). Sergi binası müsabakası. Arkitekt Dergisi, 29, 131–153.
5. Arkitekt. (1947). İstanbul Üniversitesi hukuk ve ekonomi fakülteleri ek binaları proje müsabakası. Arkitekt Dergisi, 191–192, 255–273.
6. Arkitekt. (1959). Samsun koleji proje müsabakası. Arkitekt Dergisi, 294, 18–24.
7. Arkitekt. (1963). Ege üniversitesi ziraat fakültesi proje yarışması. Arkitekt Dergisi, 312, 124–133.
8. Arkitekt. (1964). Antalya bölge müzesi mimari proje yarışması. Arkitekt Dergisi, 314, 28–37.

9. Arkitekt. (1966). Erzurum Atatürk üniversitesi. Arkitekt Dergisi, 323, 109–115.
10. Arkitekt. (1968). Ankara polis eğitim sitesi mimari proje yarışması. Arkitekt Dergisi, 329, 33–44.
11. Arkitekt. (1974). Samsun diyanet sitesi mimari proje yarışması. Arkitekt Dergisi, 355, 133–147.
12. Aydın Sancaroğlu, A. (2023). 1950 sonrası Türkiye mimarlığında modern arayışlar: Karadeniz Teknik Üniversitesi kampüsü yarışma projeleri. In F. Sönmez & S. Arslan Selçuk (Eds.), Anadolu’nun imarında yarışmalar: 1930–1990 (pp. 247–256). İdealkent Yayınları.
13. Başbuğ, T. (2010). Açılış konuşmaları. In T. Çakıroğlu (Ed.), Ulusal mimarlık yarışmaları 2 (pp. 7–16). TMMOB Mimarlar Odası İzmir Şubesi.
14. Biçer, C., & San, R. (1938). Polis jandarma mektebi. Arkitekt Dergisi, 86, 33–39.
15. Bozdoğan, S. (2001). Modernism and nation building: Turkish architectural culture in the early republic. University of Washington Press.
16. Bozdoğan, S., & Akcan, E. (2012). Turkey: Modern architectures in history. Reaktion Books.
17. Bülbül Bahtiyar, T. (2024). Türkiye'de yarışma yoluyla elde edilmiş uygulamaların (1930–1980) modern mimarlık mirası kapsamında değerlendirilmesi (Doktora tezi, Ulusal Tez Merkezi, Tez No: 855768).
18. Çağlar, N. (2013). Mimarlık yarışmaları iyi şeyler (mi)dir? TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi Dosya, 31(1), 4–9.
19. Dalkılıç, N. (2023). Diyarbakır üniversitesi (Dicle üniversitesi) tıp fakültesi ve araştırma hastanesinin yapım serüveni. In F. Sönmez & S. Arslan Selçuk (Eds.), Anadolu’nun imarında yarışmalar: 1930–1990 (pp. 339–348). İdealkent Yayınları.
20. Erder, C., Bilgin Altınöz, A. G., Peker, E., Altan, T. E., Bertram, J. K., Akman, S., & Baş Bütüner, F. (2015). Korumaya esas olarak ODTÜ kampüsü’nün değerlerinin saptanması (ODTÜ BAP 02.01.2014.001 Yükseköğretim Kurumları Destekli Proje).
21. Erkal, N. (2020). Nezih Eldem’in bütüncül mimarlığı: Harbiye askerî müze ve kültür sitesi. Mimarlık Dergisi, 441, 41–47.
22. Erzurumhaber. (2023). Atatürk Üniversitesi’nde yüksek kalite standardına ulaşan merkezi yemekhane hizmetine devam ediyor. https://www.erzurumhaber.com.tr/haber/13011299/ataturk-universitesinde-yuksek-kalite-standardina-ulasan-merkezi-yemekhane-hizmetine-devam-ediyor
23. Eskiistanbul. (2023). Havadan Süleymaniye ve Beyazıt çevresi görünümü. http://www.eskiistanbul.net/6369/havadan-suleymaniye-ve-beyazit-cevresi-gorunumu
24. Googlemaps. (2023). Kadıköy Anadolu Lisesi fotoğrafları. https://www.google.com/maps?client=safari&rls=en&q=kadıköy+anadolu+lisesi&oe=UTF-8&um=1&ie=UTF-8
25. Gül, M. (2017). Architecture and the Turkish city: An urban history of Istanbul since the Ottomans. I.B. Tauris.
26. Gültaş, İ. (2019). Türkiye’de müze yarışma projeleri uygulamaları: Deniz Müzesi’nin sergileme bağlamında değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi, Ulusal Tez Merkezi, Tez No: 584660).
27. Haberkibris. (2017). Lefkoşa Türk Lisesi 120’inci yılını kutlayacak. https://haberkibris.com/lefkosa-turk-lisesi-120inci-yilini-kutlayacak---2017-06-03.html
28. Hadi, Ş. (1972). İstanbul Üniversitesi merkez kütüphanesi. Mimarlık Dergisi, 100, 32–40.
29. Halıcı, K. (2023). 1955’te uluslararası bir yarışma: Atatürk Üniversitesi kampüsü projesi. In F. Sönmez & S. Arslan Selçuk (Eds.), Anadolu’nun imarında yarışmalar: 1930–1990 (pp. 148–159). İdealkent Yayınları.
30. Hasol, D. (2017). 20. yüzyıl Türkiye mimarlığı. YEM Yayınları.
31. Iranfar, M. (2018). The presence of modernist architecture in government’s educational buildings at Lefkosa. Journal of Contemporary Urban Affairs, 2(1), 22–32. https://doi.org/10.25034/ijcua.2018.3653
32. İncedemir, Ş., Özünur Şahin, S. B., & Şekerci Şenoğlu, A. (2021). Zamansal ve mekansal bir bağlantı noktası: Antalya müzesi. Betonart, 71, 62–68.
33. İTÜ. (2023). Prof. Kemal Ahmet Aru 1912–2005. https://www.kemalahmetaru.itu.edu.tr/aru.pdf
34. Jokilehto, J. (2017). A history of architectural conservation. Routledge.
35. Kahvecioğlu, H. (2010). İkinci oturum / yarışmalar düzenine ilişkin yeni öneriler. In T. Çakıroğlu (Ed.), Ulusal mimarlık yarışmaları 2 (pp. 49–78). TMMOB Mimarlar Odası İzmir Şubesi.
36. Kalev. (2025). Pansiyon binası. http://www.kalev.org.tr/pansiyon-binasi/
37. Karaaslan, M., & Öztekin, S. (2001). Merih Karaaslan: Yapılar anılar 1. Karaaslan Mimarlık Limited Şti.
38. Konaçoğlu, M. (2010). Samsun’da yarışma projesiyle yapılan binalar. Mimarlar Odası Samsun Şubesi Mimarlık Bülteni, 19, 7–11.
39. Kortan, E. (1973). Türkiye’de mimarlık hareketleri ve eleştirisi: 1960–1970. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Yayınları.
40. Kulözü, N., & Bulut, A. D. (2013). Erzurum Atatürk Üniversitesi kampüsü. In H. T. Örmecioğlu & İ. Erbaş (Eds.), Türkiye mimarlığında modernizmin yerel açılımları IX özet kitapçığı (p. 36). Akdeniz Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Mimarlık Bölümü.
41. KTU. (2023). Karadeniz Teknik Üniversitesi fotoğrafları. https://www.ktu.edu.tr/mimarlik/fotograflar
42. Lefkosaturklisesi. (2023). Lefkoşa Türk Lisesi galeri. https://lefkosaturklisesi.org/galeri/
43. MacDonald, S., & Ostergren, G. (2011). Developing an historic thematic framework to assess the significance of twentieth-century cultural heritage: An initiative of the ICOMOS International Scientific Committee on Twentieth-century Heritage. The Getty Conservation Institute.
44. Maps. (2025a). A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi (Mülkiye) Kütüphanesi. https://maps.app.goo.gl/dVE7S5F6CkS66Knv5
45. Maps. (2025b). Fırat Üniversitesi AKM (Atatürk Kültür Merkezi). https://maps.app.goo.gl/FciiuGMFAQX7cZeCA
46. Marsden, S., & Spearritt, P. (2021). The twentieth-century historic thematic framework: A tool for assessing heritage places. Getty Conservation Institute.
47. Mimarlık. (1972). Diyarbakır Ziya Gökalp Üniversitesi kampüsü. Arkitekt Dergisi, 110, 79–86.
48. Mimarlık. (1975a). Antalya otelcilik ve turizm meslek lisesi proje yarışması. Mimarlık Dergisi, 135, 19–28.
49. Mimarlık. (1975b). Erzurum Atatürk Üniversitesi yemekhanesi mimari proje yarışması. Mimarlık Dergisi, 143, 49–58.
50. Mimarlık. (1976). İşletme fakültesi proje yarışması sonuçlandı. Mimarlık Dergisi, 148, 7–9.
51. Öksüzoğlu, M. (2008). Rüştiye’den günümüze Lefkoşa Türk lisesi (1862–2002). Ajans Yayın.
52. Özbay, H. (2013). Yarışmalar tabii ki, ama nasıl? TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi Dosya, 31(1), 39–41.
53. Özdemir, G., Alpat, İ., Barışeri, B., Böncü, A., Ergin, İ., Bildirici, A., Karaçöl Özgür, Ö., & Çimen, C. (2007). 50. yılda 50 eser. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası.
54. Özel, M. K. (2023). Modernizmin Türkiye’de cami tasarımına etkisi: Samsun diyanet sitesi yarışması örneği. In F. Sönmez & S. Arslan Selçuk (Eds.), Anadolu’nun imarında yarışmalar: 1930–1990 (pp. 176–187). İdealkent Yayınları.
55. Özmen, A., & Etyemez Çıplak, L. (2023). Ulusal mimari proje yarışmaları ile inşa edilmiş otelcilik ve turizm meslek liseleri: Antalya, Mersin ve Kuşadası örnekleri. In F. Sönmez & S. Arslan Selçuk (Eds.), Anadolu’nun imarında yarışmalar: 1930–1990 (pp. 428–440). İdealkent Yayınları.
56. Pekeren Tunçel, Ö. (2022). MSB Tandoğan öğrenci yurdu. In T. E. Altan (Ed.), Ankara’da iz bırakan mimarlar dizisi III: Şevki Vanlı (pp. 94–117). VEKAM.
57. Pendlebury, J. (2013). Conservation values, the authorised heritage discourse and the conservation-planning assemblage. International Journal of Heritage Studies, 19(7), 709–727. https://doi.org/10.1080/13527258.2012.700282
58. Polisakademisi. (2023). Fotoğraf galerisi. https://www.pa.edu.tr/fotograf-galerisi
59. Roser, M., & Ortiz-Ospina, E. (2019). Global education. https://ourworldindata.org/global-rise-of-education
60. Sade, F. Ö. (2005). Türkiye’de tasarlanmış müze yapıları (Yüksek lisans tezi, Ulusal Tez Merkezi, Tez No: 166801).
61. Saltresearch. (2023). Erzurum Atatürk Üniversitesi: İnşaat fotoğrafları. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/215035
62. Sözen, M., & Tapan, M. (1973). 50 yılın Türk mimarisi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
63. Tekeli, D., & Sisa, S. (1974). Doğan Tekeli–Sami Sisa: 1954–1974 projeler–uygulamalar, architectural works. Apa Ofset.
64. Tekeli, D., Sisa, S., & Tanyeli, U. (1994). Doğan Tekeli Sami Sisa projeler, yapılar 1954–1994. YEM Yayın.
65. Tokay, E., Tabanlıoğlu, H., Tayman, A., & Çinici, B. (1965). Erzurum Atatürk Üniversitesi. Mimarlık Dergisi, 15, 28–30.
66. Tripadvisor. (2025). Samsun Merkez Cami. https://www.tripadvisor.com.tr/Attraction_Review-g298035-d8674155-Reviews-Samsun_Merkez_Mosque-Samsun_Turkish_Black_Sea_Coast.html
67. Yabacı, A. E., Altan, T. E., & Şahin Güçhan, N. (2019). Mülkiye’nin bilinmeyen modern ekleri: Kütüphane ve amfi yapıları. Megaron, 14(1), 74–86. https://doi.org/10.5505/megaron.2018.28190
68. Yakut, B. (2007). Açılış konuşmaları. In T. Çakıroğlu (Ed.), Ulusal mimarlık yarışmaları (pp. 5–12). TMMOB Mimarlar Odası İzmir Şubesi.
69. Yaylalı, B., & Çil, E. (2021). Issues in the planning and design of university campuses in Turkey. A/Z ITU Journal of the Faculty of Architecture, 18(1), 99–114. https://doi.org/10.5505/ITUJFA.2020.03789