Yapay Zekâ ve Otomatik Araçların Kullanımına İlişkin Yayın Politikası

1. Amaç ve Kapsam

Dergimiz, akademik yayıncılıkta bilimsel dürüstlüğü, özgünlüğü, şeffaflığı, tarafsızlığı, hesap verebilirliği ve yayın süreçlerinin güvenilirliğini korumayı temel ilke olarak benimser. Bu doğrultuda, dergimize yollayacağınız bilimsel çalışmaların hazırlanması, dergiye gönderilmesi, değerlendirilmesi ve yayımlanması aşamalarında yapay zekâ (YZ) araçlarının kullanımına ilişkin aşağıdaki esaslar uygulanır. IDEAS’ın bu politikası, yazarları, hakemleri, editörleri, yayın kurulu üyelerini ve yayın süreçlerinde görev alan tüm kişileri kapsar.

Politika kapsamında üretken yapay zekâ (ÜYZ), kullanıcı girdileri doğrultusunda metin, görsel, ses, veri, bilgisayar kodu veya benzeri içerikler oluşturabilen yapay zekâ sistemlerini ifade eder. ChatGPT, Gemini, Claude ve benzeri büyük dil modelleri (LLM) bu kapsamdadır. Benzerlik taraması ve otomatik bütünlük kontrolü gibi üretken olmayan araçlar da ilgili hükümler çerçevesinde değerlendirilir.
Dergimiz IDEAS, yapay zekâ teknolojilerinin akademik araştırma ve yayıncılığa sağlayabileceği katkıları kabul etmekle birlikte, bu teknolojilerin kullanımının araştırmacıların özgün entelektüel katkısını, bilimsel muhakemesini ve etik sorumluluğunu ortadan kaldırmaması gerektiğini esas alır.

2. Yazarların Yapay Zekâ Kullanımı 

Yazarlar, çalışmalarının hazırlanmasında ÜYZ araçlarından destekleyici amaçlarla yararlanabilir. Ancak YZ kullanımı, bilimsel araştırmanın temelini oluşturan özgün fikir geliştirme, eleştirel düşünme, çözümleme, yorumlama ve akademik değerlendirme sorumluluklarının yerine geçemez.

Yazım ve dil bilgisi hatalarının düzeltilmesi, anlatımın ve okunabilirliğin iyileştirilmesi, redaksiyon ve biçimlendirme gibi temel destek işlemlerinde YZ kullanılması durumunda bu kullanımın beyan edilmesi gerekir. Bu kullanım, metnin bilimsel anlamını, temel argümanlarını veya özgün içeriğini değiştirmemelidir. Bu sınırları aşan ÜYZ kullanımları da açıkça beyan edilmelidir. Özellikle aşağıdaki işlemler beyan kapsamındadır:

• Makalenin herhangi bir bölümünün taslağının veya bilimsel içeriğinin oluşturulması;
• Literatür taraması, kaynakların özetlenmesi veya araştırmaya ilişkin içerik geliştirilmesi;
• Araştırma soruları, hipotezler veya yöntem konusunda içerik ve öneri üretilmesi;
• Veri toplama, veri işleme, kod oluşturma, veri analizi veya analiz sonuçlarının yorumlanmasına destek sağlanması;
• Görsel, şekil, grafik, tablo veya diğer araştırma malzemelerinin üretilmesi;
• Basit dil düzeltmelerinin ötesine geçen çeviri, yeniden yazım veya içerik düzenleme işlemleri.

Bu tür kullanımların beyan edilmiş olması, bunların doğrudan yayın etiğine uygun kabul edildiği anlamına gelmez. Dergimiz, kullanımın niteliğini ve araştırmacının özgün katkısını değerlendirerek gerekli gördüğü durumlarda ek açıklama isteyebilir.

Yazarlar, YZ tarafından üretilen bütün içeriklerin doğruluğunu, bilimsel geçerliliğini, özgünlüğünü, kaynaklarını ve etik uygunluğunu kontrol etmekle yükümlüdür. YZ araçları yazar veya ortak yazar olarak gösterilemez. Bu araçlar, bilimsel bilgi ve iddiaların doğrulanması amacıyla akademik kaynak yerine kullanılamaz. YZ kullanımının açıklanması, ilgili bilimsel iddiaların özgün ve doğrulanabilir kaynaklarla desteklenmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Araştırma verilerinin uydurulması, mevcut verilerin veya sonuçların yanıltıcı biçimde değiştirilmesi, gerçekte yapılmamış analizlerin yapılmış gibi gösterilmesi ya da başkalarına ait içeriklerin kaynak gösterilmeden kullanılması amacıyla yapay zekâdan yararlanılması yasaktır.

3. Özgünlük, Fikrî Mülkiyet ve Veri Güvenliği

YZ araçlarının kullanımı sırasında araştırmanın özgünlüğü, fikrî mülkiyet hakları, kişisel verilerin korunması ve gizlilik yükümlülükleri gözetilmelidir. Yazarlar, kendilerine veya üçüncü kişilere ait yayımlanmamış araştırma verilerini, kişisel bilgileri, telif hakkıyla korunan malzemeleri ve gizlilik yükümlülüğü bulunan belgeleri, gerekli hukuki dayanak ve güvenlik güvenceleri bulunmayan yapay zekâ sistemlerine aktaramaz. Özellikle insan katılımcılardan elde edilen veriler, görüşme kayıtları, anket yanıtları ve kişisel veya hassas bilgiler içeren araştırma materyalleri bakımından 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve ilgili mevzuat hükümlerine uyulmalıdır. Bu hususta, anonimleştirme işleminin tek başına bütün gizlilik ve veri güvenliği risklerini ortadan kaldırmadığı göz önünde bulundurulmalıdır. YZ tarafından oluşturulan görsel, metinsel veya diğer malzemelerin üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmemesi ve bilimsel açıdan yanıltıcı olmaması yazarların sorumluluğundadır. 

4. Hakemlerin Yapay Zekâ Kullanımı 

Hakemlik süreci, bağımsız bilimsel değerlendirme ve uzman görüşüne dayanır. Bu nedenle hakemlerin değerlendirme görevi kapsamında ÜYZ araçlarından yararlanmaları yasaktır. Hakemler, değerlendirmek üzere kendilerine gönderilen makaleleri veya bunların herhangi bir bölümünü ÜYZ sistemlerine yükleyemez. Hakemler, bu sistemlerden makaleyi özetlemek, analiz etmek, güçlü veya zayıf yönlerini belirlemek, eleştiri üretmek veya kabul ve ret önerisi geliştirmek amacıyla yararlanamaz. Hakem raporlarının tamamen veya kısmen yapay zekâ sistemlerine hazırlatılması kabul edilmez. Değerlendirme sürecine ilişkin gizli içeriklerin veya hakem raporlarının YZ aracılığıyla yeniden yazılması, çevrilmesi ya da dil bakımından düzenlenmesi de bu yasak kapsamındadır. Hakemler, değerlendirme sürecinde elde ettikleri bütün bilgilerin gizliliğini korumakla yükümlüdür. Bilimsel değerlendirme ve raporların içeriğine ilişkin sorumluluk bütünüyle hakeme aittir. 

5. Editörlerin ve Yayın Kurulunun Yapay Zekâ Kullanımı 

Editörler ve yayın kurulu üyeleri, kendilerine sunulan çalışmaların bilimsel niteliğini ve yayın etiğine uygunluğunu kendi akademik uzmanlıkları doğrultusunda değerlendirir. ÜYZ sistemleri, makalelerin bilimsel yeterliliğini değerlendirmek, hakem raporu veya editöryal değerlendirme oluşturmak ya da kabul ve ret kararları vermek amacıyla insan uzmanlığının yerine kullanılamaz. Değerlendirme sürecindeki makaleler, hakem raporları, yazar bilgileri ve gizli editöryal belgeler, gizlilik ve veri güvenliği bakımından üçüncü taraf YZ sistemleriyle paylaşılamaz. IDEAS, benzerlik taraması, kaynak kontrolü, görsel bütünlük incelemesi ve diğer yayın etiği kontrolleri için iThenticate ve/veya Turnitin gibi uygun araçlardan yararlanabilir. Otomatik sistemler tarafından üretilen uyarılar veya tespitler, yetkili editörlerin ve editör kurulunun incelemesine tabi tutulur. YZ tarafından üretilmiş içerikleri tespit etmeye yönelik araçların sonuçları da dâhil olmak üzere hiçbir otomatik tespit, tek başına etik ihlal kanıtı veya editöryal karar gerekçesi olarak kabul edilmez. 

6. Yapay Zekâ Kullanımının Beyan Edilmesi 

Yazarlar, temel yazım, dil düzeltmesi, redaksiyon ve biçimlendirme işlemlerini ile bunların ötesinde ÜYZ kullanımlarını makale gönderimi sırasında beyan etmekle yükümlüdür. Bu beyanda kullanılan aracın adı ve sürümü, kullanımın gerçekleştirildiği aşama, kullanım amacı, niteliği ve kapsamı açıkça belirtilmelidir. Beyan gerektiren kullanımlar, uygun olduğunda makalenin yöntem bölümünde veya ayrı bir “Yapay Zekâ Kullanım Beyanı” başlığı altında açıklanmalıdır. IDEAS, yayımlanması kabul edilen makalelerde bu açıklamanın okurlar tarafından görülebilir olmasını sağlar. Makale gönderimi sırasında, üretken yapay zekâ kullanılmış olsun veya olmasın, bütün çalışmalar için “Yapay Zekâ Kullanım Beyan Formu” sunulmalıdır. Form, bütün yazarların bilgisi ve onayıyla sorumlu yazar tarafından doldurulur. 

7. Etik İhlal Şüphelerinin İncelenmesi  

YZ kullanımının gizlenmesi veya yanıltıcı biçimde beyan edilmesi, gerçek dışı bilgi veya kaynak üretilmesi, araştırma verilerinin uydurulması ya da çarpıtılması, başkalarına ait içeriklerin izinsiz kullanılması, gizlilik ihlalleri ve hakemlik sürecinde yasaklanmış YZ kullanımları yayın etiği açısından incelenebilir. Etik ihlal şüphesi oluştuğunda editörler, mevcut bilgi ve belgeleri değerlendirir ve gerektiğinde yazarlardan, hakemlerden veya ilgili kişilerden açıklama ve destekleyici belge ister. Otomatik YZ tespit araçlarının sonuçları tek başına ihlal kanıtı sayılmaz. İlgili kişilere açıklama yapma olanağı tanınır ve değerlendirme somut bulgular üzerinden, insan denetiminde yürütülür. İnceleme sonucuna göre açıklama veya düzeltme talebinde bulunulması, değerlendirme sürecinin yeniden yürütülmesi, hakem raporunun geçersiz sayılması, makalenin reddedilmesi veya yayımlanmış çalışmalar hakkında ilgili yayın etiği ilkeleri doğrultusunda işlem yapılması gündeme gelebilir. 

8. Politikanın Dayanağı ve Güncellenmesi 

Dergimizin bu politikası, Directory of Open Access Journals (DOAJ), Committee on Publication Ethics (COPE), International Association of Scientific, Technical and Medical Publishers (STM), Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından yayımlanan ilgili ilke, rehber ve öneriler dikkate alınarak hazırlanmıştır. IDEAS, YZ teknolojilerindeki gelişmeler ve akademik yayın etiği standartlarındaki değişiklikler doğrultusunda bu politikayı düzenli olarak gözden geçirir ve gerektiğinde günceller.