Understanding Religious Doubt: A Psychological View

Öz

The subject of religious doubt, which has been among the primary research areas of the psychology of religion since its inception, has shown a marked increase during the process of postmodern globalization and digitalization. This situation has led to the investigation of religious doubt from various perspectives both domestically and internationally. The focus of this study is limited to examining the phenomenon of religious doubt experienced by believing individuals in terms of its causes, processes, and consequences. Its aim is to evaluate the relevant literature from the perspective of the psychology of religion. In this context, the study seeks to answer five fundamental questions: “What are the sources of religious doubt?”, “What function does religious doubt serve in the individual’s religious development and transformation?”, “What is the relationship between religious doubt and mental health?”, “How do individuals exposed to religious pressure cope with the religious doubt they experience?”, and “What kinds of consequences do religious doubts lead to?” This research employed a qualitative method and utilized the document analysis technique. Data/information were collected through a literature review and analyzed using the descriptive analysis technique. In the analysis and interpretation of the obtained data/information, the basic principles and propositions of psychoanalysis, cognitive dissonance theory, and ecological systems theory were utilized. According to the findings, religious doubts manifest primarily in two forms: emotional and intellectual. The sources of emotional doubts lie in the effects of parental attitudes and attachment styles during childhood, and in the search for identity and the desire for autonomy during adolescence. Religious doubts that emerge especially after adolescence, in individuals experiencing conflict and tension between scientific knowledge and religious beliefs, fall within the scope of intellectual inquiry. Although there are findings indicating that individuals experiencing religious doubt show higher levels of stress, anxiety, low self-esteem, and depressive symptoms, some studies also suggest that these effects are temporary and may even yield positive outcomes. Due to its dual nature, individuals experiencing religious doubt may ultimately move toward either belief or unbelief. The direction in which this process evolves varies depending on the individual’s personality structure, their relationships with their social environment, their coping style in the face of doubt, the degree of identification with their religious identity, and the internal or external pressures to which they are subjected.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Religious Doubt
• Mental Health
• Faith
• Unbelief

Dinî Şüpheyi Anlamak: Psikolojik Bir Bakış

Öz

Kuruluşundan günümüze din psikolojisinin temel araştırma alanları arasında yer alan dinî şüphe konusu, postmodern küreselleşme ve dijitalleşme sürecinde belirgin bir artış göstermiştir. Bu durum hem yurt içinde hem de yurt dışında dinî şüphenin farklı bakış açılarından hareketle araştırılmasını beraberinde getirmiştir. Bu çalışmanın konusu; inanan insanın yaşadığı dinî şüphe olgusunu neden, süreç ve sonuçlarıyla incelemekten ibarettir. Amacı ise ilgili literatürü din psikolojisi bakış açısıyla değerlendirmektir. Bu bağlamda “Dinî şüphenin kaynakları nelerdir?”, “Dinî şüphe bireyin dini gelişim ve değişiminde nasıl bir işleve sahiptir?”, “Dinî şüphe ile ruh sağlığı arasında nasıl bir ilişki vardır?”, “Dini baskıya maruz kalan bireyler, yaşadıkları dinî şüpheyle nasıl başa çıkmaktadır?”, “Dinî şüpheler ne tür sonuçları beraberinde getirmektedir?” şeklinde ifade edebileceğimiz beş temel soruya cevap aranmıştır. Nitel yöntemin kullanıldığı bu araştırmada doküman analizi tekniğinden faydalanılmıştır. Veriler/bilgiler, literatür taramasıyla toplanmış; betimsel analiz tekniğiyle çözümlenmiştir. Ulaşılan verilerin/bilgilerin çözümlenmesinde ve yorumlanmasında psikanaliz, bilişsel çelişki ve ekolojik sistem kuramlarının temel ilke ve önermelerinden destek alınmıştır. Ulaşılan bulgulara göre dinî şüpheler temelde duygusal ve entelektüel olmak üzere iki görüntü içinde tezahür etmektedir. Duygusal şüphelerin kaynağı; çocukluk döneminde anne baba tutumları ve bağlanma stilleri, ergenlik yıllarında ise kimlik arayışı ve özerklik arzusudur. Daha ziyade ergenlik dönemi sonrası bilimsel bilgi ile dini inançları arasında çelişki ve gerilim yaşayan bireylerde ortaya çıkan dinî şüpheler, entelektüel arayış kapsamındadır. Dinî şüphe yaşayanlarda stres, kaygı, öz saygı düşüklüğü ve depresif belirtilerin daha fazla gözlendiği yönünde bulgular olsa da bunların geçici olduğunu hatta olumlu sonuçlar doğurduğunu ifade eden çalışmalara da rastlanmaktadır. İkili doğası itibarıyla dinî şüphe yaşayanlar, süreç sonunda inanca veya inançsızlığa doğru yönelebilir. Sürecin nereye evrileceği; bireyin kişilik yapısı, sosyal çevresiyle ilişkileri, şüpheyle başa çıkma tarzı, dinî kimliğiyle özdeşleşme düzeyi ve maruz kaldığı içsel ya da dışsal baskılara bağlı olarak değişmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Dini Şüphe
• Ruh Sağlığı
• İnanç
• İnançsızlık.

Kaynakça

1. Acredolo, Curt - O'Connor, Jacqueline. “On The Difficulty of Detecting Cognitive Uncertainty”. Human Development 34/4 (1991), 204–223. https://doi.org/10.1159/000277055
2. Aktürk, Gökçehan. Genç Yetişkinlerde Ateizme Yönelimin Din Eğitimi Açısından İncelenmesi. Ankara: Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi, İslami Araştırmalar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
3. Alejandro, Jedd P., Religious Doubt as a Mediator of the Relationship between Religious Identity and Well-Being, Loma Linda University Electronic Theses, Dissertations and Projects (2020). https://scholarsrepository.llu.edu/etd/1815
4. Allport, Gordon W. Birey ve Dini. çev. Bilal Sambur. Ankara: Elis Yayınları, 2004.
5. Altemeyer, Bob - Hunsberger, Bruce. Amazing Conversions: Why Some Turn to Faith and Others Abandon Religion. New York: Prometheus Books, 1997.
6. Altınlı Macic, Merve. "Dini Şüphe ve İnançsızlık". Din Psikolojisi. ed. Nevzat Gencer - Muammer Cengil. 111-135. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 2021.
7. Ano, Gene - Vasconcelles, Erin. “Religious Coping and Psychological Adjustment to Stress: A Meta-Analysis”. Journal of Clinical Psychology 61/4 (2004), 373-528.
8. Argyle, Michael - Beit-Hallahmi, Benjamin. The Social Psychology of Religion. London-Boston: Routledge-Kegan Paul, 1975.

9. Atay, Hüseyin “Müslümanlarda Şüphecilik”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28 (1986), 1-22.
10. Bahadır, Abdülkerim. “Ergenlik Döneminde Dinî Şüphe ve Tereddütler”.Gençlik Din ve Değerler Psikolojisi. ed. Hayati Hökelekli. 307-368. İstanbul: Dem Yayınları, 2015.
11. Bahadır, Abdülkerim. Ergenlik Döneminde Dinî Şüphe ve Tereddütler. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1994.
12. Bahçekapılı, Mehmet. “Üniversite Gençliğinde Dini Çatışmalar”. Hz. Peygamber ve Gençlik Sorunları. ed. Mehmet Bayyiğit vd. 347-369. Konya: Palet Yayınları, 2019.
13. Bancaud-Besoin, Sandra B. L’athéisme des Psychanalystes: Les Acceptions du Terme Athéisme dans la Théorie Psychanalytique. Toulouse: Thèse de Doctorat de l’Université Toulouse 2 Le Mirail, 2012.
14. Batson, C. Daniel - Raynor-Prince, Lynn. “Religious Orientation and Complexity of Thought About Existential Concerns”. Journal for the Scientific Study of Religion 22 (1983), 38–50.
15. Batson, C. Daniel vd. Din ve Birey: Sosyal Psikolojik Bir Yaklaşım. çev. Ali Kuşat - Abdulvahap Taştan. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2017.
16. Bauman, Zygmunt. Cemaatler: Güvenli Olmayan Bir Dünyada Güvenlik Arayışı. çev. Nurdan Sosyal. İstanbul: Say Yayınları, 2016.
17. Bayrakdar, Nazım vd. Disiplinlerarası Bir Yaklaşımla Dinsel Şüphe Problemi. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2017.
18. Beit-Hallahmi, Benjamin - Argyle, Michael. The Psychology of Religious Behaviour Belief and Experience. London & New York: Routledge, 1997.
19. Bronfenbrenner, Urie. “Ecological Models of Human Development”. Readings on the Development of Children 2/1 (1994), 37-43.
20. Burris, Christopher vd. “By Faith Alone’: Religious Agitation and Cognitive Dissonance”. Basic and Applied Social Psychology 19/1 (1997), 17-31.
21. Clark, Walter Houston. The Psychology of Religion: An Introduction to Religious Experience and Behavior. New York: The Macmillan Company, 1958.
22. Çağlar, Kemal. Ergenlik Çağındaki Gençlerin Dini Şüphe ve Tereddütleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1986.
23. Çağrıcı, Mustafa. “Şüphecilik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/265-268. Ankara: TDV Yayınları, 2010.
24. Çayır, Celal. “Ergenlerin Dini İnanç, Şüphe ve Dinî Tutumları Üzerine Bir Araştırma”. Bilimname 27/2 (2014), 59-88.
25. Çoban, Yasemin. Ergen Genç Kızlarda Dinî Şüphe ve Tereddütlerin Öznel İyi Olma Haline Etkisi Üzerine Bir Araştırma. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
26. Demiryürek, Merve. Gençlerde Dini Şüphe: Üniversite Öğrencileri Üzerine Nitel Bir Araştırma. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
27. Denizer, Nurullah. “Kur’ân’da Dinî Şüphe”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (DEUİFD) 46 (2017), 63-99.
28. Ellison, Christopher. “Religious Involvement and Subjective Well-Being”. Journal of Health and Social Behavior 32/1 (1991), 80–99.
29. Erikson, Erik H. Childhood and Society. New York: Norton, 1963.
30. Exline, Julie Juola - Rose, Ephraim. “Religious and Spiritual Struggles”. Handbook of The Psychology of Religion and Spirituality. ed. Raymond F. Paloutzian - Crystal L. Park. 315-330. New York: Guilford, 2005.
31. Festinger, Leon. A Theory of Cognitive Dissonance. California: Stanford University Press, 1957.
32. Festinger, Leon. “Cognitive Dissonance”. Scientific American 207/4 (1962), 93-106.
33. Fowler, James. “İman Bilincinin Evreleri”. çev. Ali Ulvi Mehmedoğlu. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2000), 85-104.
34. Gall, Terry Lynn - Grant, Karen M. “Spiritual Disposition and Understanding Illness”. Pastoral Psychology 53 (2005), 515-533.
35. Gülfil, Derya. Ateizmin Psikolojisi. Ankara: Maarif Mektepleri, 2019.
36. Jacques Philippe Leyens - Georges Schadron - Vincent Yzerbyt. Stereotypes et Cognition Sociale. Sprimont: Mardaga, 1966.
37. Hood, Ralph. vd. Psychology of Religion: An Empirical Approach. New York: The Guilford Press, 4. Basım, 2009. Hökelekli, Hayati. Ergenlik Çağı Gençlerinin Dini Gelişimi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1983.
38. Hökelekli, Hayati. “Ergenlik Döneminde Dini Şüpheler”. MEB Din Öğretimi Dergisi 14 (1988), 73-82.
39. Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2005.
40. Hunsberger Bruce vd. “A Longitudinal Study of Religious Doubt in High School and Beyond: Relationships, Stability, and Searching for Answers”. Journal for the Scientific Study of Religion. 41 (2002), 255–266.
41. Hunsberger, Bruce vd. “Religious Fundamentalism and Religious Doubts: Content, Connections and Complexity of Thinking”. The International Journal for the Psychology of Religion 6 (1996), 201-220.
42. Hunsberger, Bruce vd. “Adolescent Identity Formation: Religious Exploration and Commitment”. Identity: An International Journal of Theory and Research 1/4 (2001), 365–386.
43. Hunsberger, Bruce vd. “Religious Doubt: A Social Psychological Analysis”. Research in the Social Scientific Study of Religion 5 (1993), 27–51.
44. el-Isfahânî, Râgıb. Müfredat: Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Abdülbaki Güneş - Mehmet Yolcu. İstanbul: Yarın Yayınları, 2015.
45. Johnson, Chad V. - Hayes, Jeffrey A. “Troubled Spirits: Prevalence and Predictors of Religious and Spiritual Concerns Among University Students and Counseling Center Clients”. Journal of Counseling Psychology 50 (2003), 409-419.
46. Kanca, Fatih - Oral, Kenan Oral (ed.), İslam Düşüncesinde Şüphe, (Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023).
47. Kandemir, Sibel. “Lise Öğrencilerinde Din Dışı Yönelim: Bir Ölçek Geliştirme Çalışması”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Eylül 2021), 230-256.
48. Kaplan, Hasan. “Dini İnanç, Dini Tasavvur, Şüphe ve İnançsızlık”. Din Psikolojisi, ed. Halil Apaydın, 65-88, İstanbul: Lisans Yayıncılık, 2017.
49. Kasapoğlu, Abdurrahman. “Dinsel Şüphe”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 3/2 (2009), 65-82.
50. Kayacan, Şeyma Nur. Z Kuşağında Dini Şüphe. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
51. Kayıklık, Hasan. “Psikolojik Açıdan İnanç, İman ve Şüphe”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46/1 (2005), 133-55.
52. Koç Kanca, Hatice. “İnsan ve Şüphe”. İslam Düşüncesinde Şüphe. ed. Fatih Kanca-Kenan Oral. 231-256. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
53. Kooistra William P. – Pargament, Kenneth I. “Religious Doubt in Parochial School Adolescents”. Journal of Psychology and Theology 27 (1999), 33–42.
54. Krause Neal. “Religious Doubt and Psychological Well-Being: A Longitudinal Investigation”. Review of Religious Research 47 (2006), 287–302.
55. Krause, Neal - Wulff, Keith M. “Religious Doubt and Health: Exploring The Potential Dark Side of Religion”. Sociology of Religion 65 (2004), 35-56.
56. Krause, Neal vd. “Aging, Religious Doubt and Psychological Well-Being". Gerontologist 39 (1999), 525–533.
57. Krause, Neal. - Ellison, Christopher. “The Doubting Process: A Longitudinal Study of The Precipitants and Consequences of Religious Doubt in Older Adults”. Journal for the Scientific Study of Religion 48/2 (2009), 293–312. https://doi.org/10.1111/j.1468-5906.2009.01448.x
58. Kula, Tahsin. Ergenlerde Dinî Düşüncede Yaşanan Güçlükler. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
59. Lacan, Jacques. “Conférences et Entretiens dans des Universités Nord-Américaines”, Scilicet 6/7 (1976), 5-63. Marcia, James E. “Development and Validation of Ego-İdentity Status”. Journal of Personality and Social Psychology 3/5 (1966), 551–558. https://doi.org/10.1037/h0023281
60. Mehmedoğlu, Ali Ulvi. İnanç Psikolojisine Giriş. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2013.
61. Nielsen, Michael E. “An Assessment of Religious Conflicts and Their Resolution”. Journal for the Scientific Study of Religion 37 (1998), 181–190.
62. Nipkow, Karl -Schweitzer, Friedrich. “Adolescents’ Justifications for Faith or Doubt in God: A Study of Fulfilled and Unfulfilled Expectations”. New Directions for Child and Adolescent Development 52 (1991).
63. Ok, Üzeyir. “Dini Düşüncede Yaşanan Stresin (Şüphe, Uyumsuzluk, Çelişki v.b.) Boyutları”. Dini Araştırmalar 8/22 (Haziran 2005), 11-40.
64. Osmani, Medjit. Makedonya’da Yaşayan Gençlerde Dini Şüphelerin Kaynakları ve Etkileri (Kalkandelen Örneği). Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
65. Öner, Hasibe. Ergenlik Döneminde Dini Şüphe ve Sorgulamalar: Lise Öğrencileri Üzerinde Nitel Bir Araştırma. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
66. Özdemir, Metin. “Kelam ve Şüphe”. İslam Düşüncesinde Şüphe. ed. Fatih Kanca - Kenan Oral. 121-144. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
67. Puffer, Keith A vd. “Religious Doubt and Identity Formation: Salient Predictors of Adolescent Religious Doubt”. Journal of Psychology and Theology 36/4 (2008), 270-284. https://doi.org/10.1177/009164710803600403
68. Rhodes, Melinda G. - Walker, Andrea C. “Spiritual Struggle and Spiritual Growth of Bereft College Students in a Christian Evangelical University”. Spiritus: ORU Journal of Theology 6 /2 (2021), 309-332.
69. Sağlam, Ahmet Rıfat. Dinden Uzaklaşmanın Psiko-Sosyal Sebepleri. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
70. Sevinç, Kenan. İnançsızlık Psikolojisi. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2017.
71. Solmaz, Seda. Ortaöğretim Öğrencilerinin Güncel İnanç Problemleri İle İlgili Soru ve Sorunları: Aksaray Örneği. Aksaray: Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
72. Streib, Heinz vd. “The Religious Schema Scale: Construction and Initial Validation of a Quantitative Measure for Religious Styles”. The International Journal for the Psychology of Religion 20 (2010), 151–172.
73. Tajfel, Henri. “La Categorisation Sociale”. lntroduction à la Psychologie Sociale. ed. Serge Moscovici. 272-302. Paris: Librairie Larousse, 1972.
74. Tamminen, Kalevi. “Religious Experiences in Childhood and Adolescence: A Viewpoint of Religious Development between the Ages of 7 and 20”. International Journal for the Psychology of Religion 4/2 (1994), 61–85. https://doi.org/10.1207/s15327582ijpr0402_1
75. Tokur Behlül - Ahsen Doğan, Hümeyra. “Dini Şüphe”. İslam Düşüncesinde Şüphe. ed. Fatih Kanca-Kenan Oral. 211-230. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
76. Twenge, Jean M. Ben Nesli. çev. Esra Öztürk. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2009.
77. Twenge, Jean M. İ-Nesli. çev. Okhan Gündüz. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2018.
78. Walker, A. C.- D. Lang, A. S. I. “Perceived Religious Pressures as an Antecedent to Self-Reported Religious/Spiritual Development and Well-Being for Christians”. Journal of Psychology and Theology 51/3 (2023), 439-455.
79. Walker, Andrea C. vd. “Religious Doubts and the Problem with Religious Pressures for Christian Students”. Education Sciences 13/975 (2013),1-14. https://doi.org/10.3390/educsci13100975
80. Walker, Andrea C. vd. “Perceived Religious Pressures as an Antecedent to Self-Reported Religious/Spiritual Development and Well-Being for Christians”. Journal of Psychology and Theology 51/3 (2023), 439-455.
81. Walker, Andrea C.- Rhoades, Melinda G. “Religious Schemas Through The Lens of Self-Determination Theory”. Christian Higher Education 21/3(2022),191–213.
82. Watson, Angela vd.“Subjective Well-being and Religious Ego Identity Development in Conservative Christian University Students”.Journal of the Scholarship of Teaching and Learning for Christians in Higher Education 1/11(2021), 64–86.
83. Watson, P. J. vd. “Age and Religious Orientation”. Review of Religious Research 3/29 (1988), 271-280.https://doi.org/10.2307/3511224
84. Yapıcı, Asım. “Müslüman Türk Kültüründe İnanç Gelişimi: Bir Model Denemesi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi Din Psikolojisi Özel Sayısı (2016), 83-113.
85. Yapıcı, Asım - Yıldırım, Münir. “Küreselleşme Sürecinin Dinî Kimliklere Etkisi Sosyal Psikolojik Bir Değerlendirme”. Dini Araştırmalar 6/17 (2003), 117-138
86. Yapıcı, Asım. Toplumsal Cinsiyet Din ve Kadın. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2016.
87. Yapıcı, Asım. “Şüphe ve İnanç Kıskacında Gençlerin Din ve Dindarlık Algıları”. İlahiyat Akademi 12 (2020), 1-44. Yapıcı, Asım. Evren ve İnsanın Varoluşu Bağlamında Dini Şüphe ve Sorgulamalar. Din İşleri Yüksek Kuruluna Sunulan Rapor, 2022.
88. Yapıcı, Asım. “Dindarlıktan Dini İnkâra/İnançsızlığa Yönelimin Psikolojik Nedenleri: Dip Dalga 2 Kadın Örneği”. Dip Dalga'nın Başka Kadınları ed. Fatih Köktaş, 91-119. Ankara Okulu Yayınları: 2024.
89. Yapıcı, Asım. “Postmodern Dönemde Din, Kimlik ve Anlam Problemi”. Dinin Kaderi. ed. Abdüllatif Tüzer. 117-174. Ankara: Elis Yayınları, 2017.