Tasavvufun Teşekkül Döneminde Bağdat’ta Sâmerrâ’lı Bir Sufi: Hayr en-Nessâc’ın Hayatı ve Tasavvufi Portresi
Öz
Çalışma nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizine dayanmakta ve Sâmerrâ’dan Bağdat’a göç eden bir sufinin Bağdat tasavvufuna katkısını incelemektedir. Tasavvufun teşekkül dönemi bazı mühim merkezlerde yine bazı şahıslar etrafında tebarüz etmeye başlamıştır. Tevhit ve aşk vurgusuyla ön plana çıkan Bağdat farklı beldelerden sufilerin göç ettiği bir cazibe merkezidir. Bağdat’a gelen sufilerden birisi de Hayr en-Nessâc’tır (öl. 322/934). O uzunca bir ömür sürmesinden dolayı hicrî üçüncü yüzyılın tamamında yaşamış bir sufi olarak Bağdat’taki mühim sufilerle iletişim hâlinde olmuştur. Cüneyd-i Bağdâdî’nin dayısı Serî es-Sakatî onun mürşitlerinden biridir. O, Cüneyd’le sıkı bir dostluk içindedir. Nessâc’ın müritlerinden olan Şiblî, Cerîrî, Rûzbârî gibi önemli sufiler aynı zamanda Cüneydiyye mektebinin temsilcileri arasındadır. Bundan dolayı Nessâc’ın Cüneydiyye mektebine doğrudan etki ettiği söylenebilir. Ebü’l Hüseyin en-Nûrî de onun müritleri arasındadır. Dolayısıyla Nessâc’ın Nûrîyye mektebine de etki ettiği görülmektedir. Öte taraftan kesbin tevekküle zarar vermediğini dokumacılıkla uğraşarak gösteren Nessâc müridi İbrâhim el-Havvâs’ın tevekkül anlayışına etki etmiştir. Literatürde kendisinden müstakil olarak bahsedilmesine rağmen Nessâc’ın tasavvufi görüşlerinin pek fazla eserlerde yer almaması, yaşamış olduğu dönemde önemli simaların ve müritlerinin gölgesinde kaldığını göstermektedir. Onunla ilgili bilgi veren eserlerde genellikle kerametlerine yer verilmiştir. Nessâc’ın birçok sufinin sema şeyhi olduğu, sohbetle irşat metodunu seçtiği bilinmektedir. Nessâc aynı zamanda tevhit konusunda Bağdat’ta söz söyleyenlerin ilklerindendir. Nessâc hakkında bilgi veren eserler incelendiğinde, onun yaşadığı dönemde yalnızca kendi müritlerini irşat etmekle kalmadığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, yaşına duyulan hürmet ve Bağdat’taki konumu sebebiyle farklı mürşitlerin sohbetlerine katılan müritlerin de kendisine danıştığı görülmektedir. Mevcut çalışmayla alandaki bir boşluğu doldurmak amaçlanmakta ve akademik camiaya mütevazı bir katkı sunmak hedeflenmektedir.
Anahtar Kelimeler
A Sufi from Sāmarrāʾ in Baghdād during the Formative Period of Sufism: The Life and Mystical Portrait of Khayr al-Nassāj
Öz
This study is based on document analysis, one of the qualitative research methods, and examines the contribution to Baghdād Sufism of a Sufi who migrated from Sāmarrā. The formative period of Sufism began to emerge around certain important figures in some significant centers. Baghdād, which came to the forefront with its emphasis on Tawhīd (Oneness of God) and love (ishq), was a center of attraction for Sufis migrating from various regions. One of the Sufis who migrated to Baghdād was Khayr al-Nassāj (d. 322/934). Due to his long life, he lived throughout the third century Hijrī and was in communication with important Sufis in Baghdād. Sarī al-Saqatī, the maternal uncle of Junayd al-Baghdādī, was one of his spiritual guides (murshid). He maintained a close friendship with Junayd. Important Sufis who were among Nassāj's disciples (murīd), such as Shiblī, Jarīrī and Rūzbārī, were also representatives of the Junaydiyya school. Therefore, it can be said that Nassāj directly influenced the Junaydiyya school. Abū al-Husayn al-Nūrī was also among his disciples. Consequently, Nassāj is seen to have influenced the Nūriyya school as well. On the other hand, Nassāj, by engaging in weaving, demonstrated that earning a livelihood (kasb) does not harm reliance on God (tawakkul), thereby influencing the understanding of tawakkul of his disciple Ibrāhīm al-Khawwās. Although he is mentioned independently in the literature, the lack of extensive coverage of Nassāj's Sufi views in primary sources indicates that he remained in the shadow of important figures and his disciples during his lifetime. Information about him in relevant works usually includes his miraculous deeds (karāmāt). It is known that Nassāj was a shaykh of samāʿ (spiritual audition) for many Sufis and chose the method of spiritual guidance (irshād) through conversation (suhba). Nassāj was also among the first to speak on the subject of tawhīd in Baghdād. When examining the works providing information about Nassāj, it is understood that he not only guided his own disciples during his lifetime, but also became a figure whom disciples attending the gatherings of different masters consulted, owing to the respect for his age and his stature in Baghdād. This current study aims to fill a gap in the field and offer a modest contribution to the academic community.
Anahtar Kelimeler
