Bir Peygamberin İnşası: Vahyin Devamlılığı ile Soyun Sürekliliği Arasında Şîs b. Âdem

Öz

Bu çalışma, İslam tarih yazıcılığında Hz. Adem’in oğlu olarak geçen Şîs b. Âdem’in tarihsel ve dinî konumunu karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Araştırma, disiplinler arası bir yaklaşımla hem tarih yazıcılığı hem de dinler tarihi perspektifini birleştirmekte, rivayetlerin tarihsel işlevini ve düşünsel arka planını çözümlemeyi hedeflemektedir. Kur’an’da adı geçmeyen ancak hadis ve tarih literatüründe peygamber olarak kabul edilen Şîs’in kimliği; vahiy, soy, vasiyet ve nur kavramları etrafında şekillenmiştir. Erken dönem olarak nitelendirilen 3/9. ile 4/10. yüzyıllarda yaşayan Müslüman tarihçilerin eserlerinde kronolojik olarak Şis anlatılarının izi sürüldüğünde, Şîs’in hem insan soyunun devamı hem de ilahi bilginin sürekliliği için işlevsel bir öğe olarak sunulduğu görülmektedir. İlgili tarih eserlerinde konu farklı yoğunluklarda yer bulurken, Şis’in peygamberliği, kendisine sahife verilmesi ve insanlığın soyunun ondan devam ettiği yönündeki bilgiler genellikle İsrâiliyât kaynaklı rivayetlerle desteklenmektedir. Yahudi-Hristiyan literatüründe ise Şit’in biyolojik bir soy devamı olarak anılması dışında peygamberliği ya da kendisine kitap verilmesi gibi niteliklere rastlanılmamaktadır. Bu figür, Yahudi apokrif metinlerinde Tanrı’nın adının yeniden yeryüzünde anılmasını sağlayan bir kurtarıcı olarak, gnostik geleneklerde ise metafizik bir varlık düzeyinde sunulmuştur. Çalışma, bu anlatıların İslami bağlama nasıl uyarlandığını, tarihsel ve teolojik temsillerin nasıl dönüştüğünü incelemektedir. Sonuç olarak Şis anlatısı, sadece bir peygamber kıssası değil, İslam tarih yazıcılığının kutsal soy ve vahiy sürekliliği fikrini temellendirdiği simgesel bir yapı taşı olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda çalışmada, karşılaştırmalı tarih yazımı ve metinler arası analiz yöntemi esas alınmakta; rivayetler tarihsel doğruluk iddiasından ziyade taşıdıkları teolojik ve epistemolojik işlevler açısından değerlendirilmekte ve bu yönüyle literatürdeki çalışmalardan ayrılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Şîs
• İslam Tarih Yazıcılığı
• İsrâiliyât
• Apokrif Metinler

Constructing a Prophet: Shith b. Adam Between the Continuity of Revelation and the Continuity of Lineage

Öz

This study deals with the historical and religious position of Shith b. Adam, who is mentioned in Islamic historiography as the son of Adam, in a comparative manner. The research aims to combine both historiography and the history of religions perspectives with an interdisciplinary approach, seeking to analyse the historical function and intellectual background of the narratives. The identity of Shith, who is not mentioned in the Qur’an but is regarded as a prophet in hadith and historical literature, has been shaped around the concepts of revelation, lineage, will, and ‘light’. When tracing the chronological narrative of Shith in the works of Muslim historians living in the early period, between the 3rd/9th and 4th/10th centuries, it is seen that Shith is presented as a functional element for both the continuation of the human lineage and the continuity of divine knowledge. While the subject is covered with varying degrees of intensity in the relevant historical works, the information about Shith’s prophethood, the pages scrolls revealed to him, and the continuation of the human lineage from him is generally supported by accounts from Israiliyat sources. In Jewish-Christian literature, however, apart from mentioning Shith as a biological continuation of the lineage, there is no mention of his prophethood or the giving of a book to him. This figure is presented in Jewish apocryphal texts as a saviour who enables God’s name to be mentioned again on earth, and in Gnostic traditions as a metaphysical being. The study examines how these narratives are adapted to the Islamic context and how historical and theological representations are transformed. Consequently, the story of Shith is evaluated not merely as a prophet’s tale, but as a symbolic cornerstone that underpins the concept of sacred lineage and the continuity of revelation in Islamic historiography. In this context, the study is based on comparative historiography and intertextual analysis methods; it evaluates the narratives in terms of their theological and epistemological functions rather than their claims to historical accuracy, and in this respect, it differs from studies in the literature.

Anahtar Kelimeler

• History of Islam
• Shith b. Adam
• Islamic Historiography
• İsrāʾīliyyāt
• Apocryphal Texts

Kaynakça

1. Ağarı, Murat. “Ya‘kûbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/287-288. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
2. Altuntaş, Mehmet. “Kur’an’da Peygamberlere Gönderilen ‘Suhuflar/Kitaplar’ Üzerine Bir Değerlendirme”. Turkish Studies, 11/12, (2016), 1-24.
3. Apak, Adem. “Şuûbiyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/244-246. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
4. Avcı, Câsim. “Mes‘ûdî, Ali b. Hüseyin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/353-355. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
5. Bacher, Wilhelm–Selingsohn, Max. “Seth in Rabbinic Literature”. The Jewish Encylopedia. ed. Isidore Signer. 11/207. New York: Funk and Wagnalls Company, 1906.
6. Brockelmann, Carl. Geshichte der Arabischen Litteratur. Leipzig: C. F. Amelangs Verlag, 1909.
7. Bozkurt, Nahide. Müslüman Tarihçilerin Dünya Tarihi Tasarımları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
8. Charlesworth, James H. (ed.). “Life of Adam and Eve”. The Old Testament Pseudepigrapha. 2 Cilt. çev. M. D. Johnson. 267-268. New York: Doubleday&Company, 1985.

9. Çınar, Aynur. “Tufan Öncesinin Bilinmeyen Atası”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27, 1 (2025), 126-142.
10. Demir, Mahmut-Özafşar, Mehmet Emin. “Vehb b. Münebbih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/608-610. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
11. Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd b. Venend. el-Ahbâru’t-Tıvâl, thk. Abdülmunim Amir, Beyrut: Vizâretü’s-Sekâfe, tsz.
12. Ebu’l-Fazl Cemâlüddin Muhammed b. Mükerrem b. Ali b. Ahmed b. el-Ensârî, er-Rüveyfiî, Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru’s-Sadr, t.y.
13. Eliade, Mircea. The Sacred and The Profane The Nature of Religion, çev. Willard R. Trask. New York: Harcourt, Brace&World, tsz.
14. Faruqi, Maysam J. “Is There a Shi‘a Philosophy of History? The Case of Mas‘ûdî”. The Journal of Religion 86/1 (2006), 23-54.
15. Freedman, Harry-Maurice Simon (ed.). Midrash Rabbah Genesis. London: Soncino Press, 1939.
16. Green, Tamara M. “The City of the Moon God Religious Traditions of Harran”. Religions in the Graeco-Roman World. ed. H. J. W. Drijvers-H. S. Versnel Leiden: E. J. Brill, 1992.
17. Günaltay, Şemseddin. İslam Tarihinin Kaynakları Tarih ve Müverrihler. İstanbul: Endülüs Yayınları, 1991. Gündüz, Şinasi. Mitoloji ile İnanç Arasında. İstanbul: Hikav Yayınları, 2018.
18. Hamidullah, Muhammed. Siretü İbn İshak el-Müsemmatü bi-Kitabi’l-Mübtedei ve’l-Mea’asi ve’l-Meğazî. Konya: Hayra Hizmet Vakfı, 1981.
19. Hamidullah, Muhammed. “Ebû Hanife Dîneverî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9/356-358. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
20. Hatiboğlu, İbrahim. “İsrâiliyât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Erişim 9 Temmuz 2025).
21. Hazineler Mağarası Ataların, Kralların ve Haleflerinin İsa’nın Çarmığa Gerilişine Kadarki Tarihi. çev. Belisem, 2023.
22. Hodgson, Marshall G. S. İslam’ın Serüveni: İslam’ın Klasik Çağı. çev. Berkay Ersöz. Ankara: Phoenix Yayınları, 2017.
23. Horovitz, Josef. “Vehb b. Münebbih”. İslam Ansiklopedisi. 13/260-262. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1993.
24. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed et-Temîmî, Sahîh-i İbn Hibbân. thk. Şuayb Arnavut, Müessesetü’r-Risâle, t.y.
25. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. el-Maarif. thk. Servet Akkâşe. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1989.
26. İbnü’n-Nedîm, Ebu’l-Ferec Muhammed b. Yakub İshak b. Muhammed b. İshak. el-Fihrist. thk. Rıza Teceddüd. Lübnan: Dâru’l-Ma‘rife, 1994.
27. İbnü’n-Nedîm, Ebu’l-Ferec Muhammed b. Yakub İshak b. Muhammed b. İshak. el-Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
28. İbrahimoğlu, Fatmanur. “Hamza el-İsfahânî”. Bağdat’ın Ünlü Tarihçileri. ed. Nahide Bozkurt. 145-154. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
29. İsfahânî, Hamza b. Hasen. Târîhu Sinî-Hükümdarlar Tarihi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
30. Khalidi, Tarif. Arabic Historical Thought in the Classical Period. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.
31. Khalidî, Tarif. “Mutezilî Tarih Yazıcılığı: Makdisî’nin Kitâbü’l-Bed’ ve’t-Târih’i”. çev. Hayreddin Nebi Güdekli. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41/2 (2011), 237-252.
32. Köse, Mustafa. Mutezile’de Entelektüel Düşünce: Câhız. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
33. Kurt, Hasan. Taberî’nin Hayatı ve Tarihçiliği. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 1991.
34. Layton, Bentley. The Gnostic Scriptures. Second ed. David Brakke. New Hawen and London: Yale University Press, 2021.
35. Makdisî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir. Kitâbü’l-Bed’ ve’t-Târîh. Kahire: Mektebetü’s-Sekfeti ve’d-Diyâne, tsz. Martin, Sean. Gnostikler: İlk Hristiyan Sapkınlar. çev. Eylem Ç. Babaoğlu. Ankara: Kalkedon Yayıncılık, 2010.
36. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn b. Alî el-Mes‘ûdî el-Hüzelî. Mürûcü’z-Zeheb ve el-Meâdinü’l-Cevher. thk. Kemal Hasan Mer’î. Beyrut: y.y., 2005.
37. Minow, Sergey. “Date And Provenence of The Syriac Cave of Treasures: A Reappraisal”. Hugoye: Journal of Syriac Studies 20/1 (2016), 130-131.
38. Öz, Şaban. İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2006.
39. Özaydın, Abdülkerim. “el-Bed’ ve’t-Târih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5/289-290. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
40. Özaydın, Abdülkerim. “Hamza el-İsfahânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/513-514. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
41. Özcan, Emine Sonnur. İslam Tarih Yazımında Gerçeklik ve el-Mes‘ûdî. İstanbul: Doğu-Batı Yayınları, 2004.
42. Özer, Hüsnü. İbn Kuteybe’nin Tarihçiliği. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 1997.
43. Öztürk, Mustafa. “Kur’an Kıssaları Bağlamında İsrâiliyyât Meselesine Farklı Bir Yaklaşım- Tefsirde İsrâiliyyât Karşıtı Söylemin Tahlil ve Tenkidi-”. İslâmî İlimler Dergisi 9/1 (2014), 11-68.
44. Ricoeur, Paul. Time and Narrative I. Chicago and London: University of Chicago Press, 1984.
45. Sayar, Süleyman. “Makdisî, Mutahhar b. Tâhir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 27/432-433. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
46. Schechter, Solomon vd. (ed.). The Wisdom of Ben Sira. Cambridge: At The University Press, 1899, 46 (Ch. 49).
47. Sezgin, M. Fuat. “İslam Tarihinde Rivayetlerin Değeri”. V. Türk Tarih Kongresi: Ankara 12-17 Nisan 1956-Kongreye Sunulan Tebliğler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1960.
48. Shokri-Foumeshi, Mohammad. “Manichaean Jacob, Seth and Arhant: A Comparative Textual Analysis of the Transformation of the Three Apostles into Angels”. Journal of Comparative Theology 15/32 (2024), 25-32.
49. Şeşen, Ramazan. Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı. İstanbul: İsar Vakfı Yayınları, 1998.
50. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Târîḫu’l-ümem ve’l-mülûk-Târihu’t-Taberî. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1967.
51. The Book of Jubilees: The Little Genesis. çev. R. H. Charles. London: Adam and Charles Black, 1902.
52. Tigchelaar, Elbert. “Seth in Sirach (Ben Sira 49/16)”. Eve’s Children: The Biblical Stories Recall and İnterpreted in Jewish and Christian Traditions. ed. Gerald P. Luttikhuizen. 177-186. Leiden: Brill, 2003.
53. Tottoli, Roberto. “İslami Literatürde İsrâiliyât Teriminin Kökeni ve Kullanımı”. çev. Mesut Kaya. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi (Bilimsel Birikim) 2 (2010), 201-215.
54. Tubach, J. “Seth and Setthies in Early Syriac Literatur”. Eve’s Children: The Biblical Stories Retold and İnterpreted in Jewish and Christian Traditions. ed. G. P. Luttikhuizen. 187-202. Leiden: y.y., 2003.
55. Turner, John D. Sethian Gnosticism and the Platonic Tradition. Paris: Les Presses De L’Universite Laval Quebec, 2001.
56. Weber, Max. Economy and Society. California: Univercity of California Press, 1978.
57. Ya‘kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Târihu’l-Ya‘kûbî, thk. Seyyid Muhammed Sâdık. Beyrut: Menşûrâtü’l-Mektebe, 1974.
58. Yâkut el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî. Mu’cemü’l-Üdebâ. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru’l-Arabi’l-İslâmî, 1993.