Enerji Dönüşümü ve Küçük Çiftlik Verimliliği: Enerji Fiyatları ve Çevre Politikalarının Rolü

Öz

Bu çalışmada, Türkiye’de 1990-2023 döneminde enerji dönüşümünün küçük ölçekli çiftlik verimliliği üzerindeki etkileri ARDL eşbütünleşme, kısa ve uzun dönem analizleri, FMOLS, DOLS, CCR ve Granger nedensellik testleriyle incelenmiş ve üç temel araştırma sorusuna yanıt aranmıştır. (i) Petrol fiyatlarındaki değişimler kısa dönemde üretim maliyetlerini artırarak küçük çiftlik verimliliğini baskılamakta, ancak uzun dönemde enerji verimli teknolojilere geçişi teşvik ederek verimlilik artışına yol açmaktadır. Bu durum, kısa vadeli maliyet baskısının uzun vadede yenilikçilik ve enerji verimliliği yatırımlarıyla dengelendiğini göstermektedir. (ii) Yenilenebilir enerjinin payındaki artış, küçük çiftliklerde enerji maliyetlerini düşürmekte, üretim süreçlerini daha istikrarlı ve çevre dostu hale getirerek hem kısa hem uzun vadede verimliliği anlamlı biçimde artırmaktadır. FMOLS, DOLS ve CCR sonuçları, yenilenebilir enerji kullanımı, petrol fiyatları ve çevre politikası sıkılığının küçük ölçekli çiftlik verimliliği üzerinde istatistiksel olarak anlamlı pozitif etkiler yarattığını göstermektedir. (iii) Çevre politikası sıkılığındaki artış, kısa dönemde uyum maliyetleri nedeniyle üretim üzerinde sınırlı bir baskı yaratmakla birlikte, uzun dönemde teşvik, yenilik ve yönlendirme mekanizmaları aracılığıyla net bir verimlilik artışı sağlamaktadır. TARIMREN, PETROLF, TARIMCO₂ ve POL değişkenlerinden TARIMVERİM’e doğru tek yönlü anlamlı nedensellik ilişkileri belirlenmiştir. Sonuç olarak, kısa vadede enerji fiyat şokları üretimi baskılarken, uzun vadede yenilenebilir enerji yatırımları ve çevresel politika sıkılığı küçük ölçekli çiftliklerde sürdürülebilir verimliliği destekleyen temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• yenilenebilir enerji
• tarımsal sverimlilik
• Türkiye

Energy Transition and Small-Scale Farm Productivity: The Role of Energy Prices and Environmental Policies

Öz

Bu çalışmada, Türkiye’de 1990-2023 döneminde enerji dönüşümünün küçük ölçekli çiftlik verimliliği üzerindeki etkileri ARDL eşbütünleşme, kısa ve uzun dönem analizleri, FMOLS, DOLS, CCR ve Granger nedensellik testleriyle incelenmiş ve üç temel araştırma sorusuna yanıt aranmıştır. (i) Petrol fiyatlarındaki değişimler kısa dönemde üretim maliyetlerini artırarak küçük çiftlik verimliliğini baskılamakta, ancak uzun dönemde enerji verimli teknolojilere geçişi teşvik ederek verimlilik artışına yol açmaktadır. Bu durum, kısa vadeli maliyet baskısının uzun vadede yenilikçilik ve enerji verimliliği yatırımlarıyla dengelendiğini göstermektedir. (ii) Yenilenebilir enerjinin payındaki artış, küçük çiftliklerde enerji maliyetlerini düşürmekte, üretim süreçlerini daha istikrarlı ve çevre dostu hale getirerek hem kısa hem uzun vadede verimliliği anlamlı biçimde artırmaktadır. FMOLS, DOLS ve CCR sonuçları, yenilenebilir enerji kullanımı, petrol fiyatları ve çevre politikası sıkılığının küçük ölçekli çiftlik verimliliği üzerinde istatistiksel olarak anlamlı pozitif etkiler yarattığını göstermektedir. (iii) Çevre politikası sıkılığındaki artış, kısa dönemde uyum maliyetleri nedeniyle üretim üzerinde sınırlı bir baskı yaratmakla birlikte, uzun dönemde teşvik, yenilik ve yönlendirme mekanizmaları aracılığıyla net bir verimlilik artışı sağlamaktadır. TARIMREN, PETROLF, TARIMCO₂ ve POL değişkenlerinden TARIMVERİM’e doğru tek yönlü anlamlı nedensellik ilişkileri belirlenmiştir. Sonuç olarak, kısa vadede enerji fiyat şokları üretimi baskılarken, uzun vadede yenilenebilir enerji yatırımları ve çevresel politika sıkılığı küçük ölçekli çiftliklerde sürdürülebilir verimliliği destekleyen temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• renewable energy
• producrivily
• Türkiye

Kaynakça

1. Ağır, S., Güre, P. D., & Şentürk, B. (2023). Türkiye’de tarım ve enerjinin kesişimi: Güncel yazın ışığında bir ön değerlendirme. Hacettepe Üniversitesi İİBF Dergisi, 41, 1-22.
2. Ahmed, S., Ullah, A., Khan, M. Z., & Li, J. (2025). Linear and Non-Linear Impact of Key Agricultural Variables on Greenhouse Gas Emissions: Evidence from developing economies. Scientific Reports, 15(1), 88159. https://doi.org/10.1038/s41598-025-88159-1
3. Aydınbaş, G. (2024). Tarımsal verimlilik ile ilişkili faktörlerin tespiti: BRICS-T ülkeleri örneği. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 11(2), 524–535.
4. Basso, A., Cecchini, M., & Petriccione, G. (2023). Analyzing the land and labour productivity of farms producing/not producing renewable energy. Agricultural Economics Review.
5. Cevheri, M. A., & Küçük, N. (2025). Türkiye tarım sektöründe toplam faktör verimliliği (TFV): 1961–2021 Döneminin Malmquist TFV endeksiyle analizi. Verimlilik Dergisi, 59(4), 787–802.
6. Chen, N., Yang, X., & Shadbolt, N. (2020). The Balanced scorecard as a tool evaluating the sustainable performance of Chinese emerging family farms: Evidence from Jilin province in China. Sustainability, 12(17), 6793.
7. Coelli, T., & Rao, D. S. P. (2005). Total factor productivity growth in agriculture: A Malmquist index analysis of 93 countries, 1980-2000. Agricultural Economics, 32(1), 115–134.
8. Coşkun, N. Y. (2025). Süt çiftliklerinde hayvansal atık kaynaklı biyogaz üretimi: Yozgat ili için enerji verimliliği ve çevresel etkileri. Journal of Innovative Engineering and Natural Science, 5(2), 607–622.

9. Çetinbakış, M., & Kutlu, Ş. Ş. (2022). Türkiye’de yenilenebilir enerji tüketimi ve çevresel sürdürülebilirliğin ekonomik büyüme üzerine etkisi. Journal of Empirical Economics and Social Sciences, 4(1), 20–38.
10. Dilay, Y. (2021). Mısır tarımında enerji bilançosunun belirlenmesi (Zea mays L.). Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (27), 583-587.
11. Dilnot, A. W., & Morris, C. N. (1982). The distributional effects of the common agricultural policy. Fiscal Studies, 92-100.
12. Dumortier, J., & Elobeid, A. (2021). Effects of a carbon tax in the United States on agricultural markets and carbon emissions from land-use change. Land use policy, 103, 105320.
13. Fu, Z. (2025). An empirical study of farmers' livelihood risks and the green transformation of food production. Journal of Cleaner Production, 480, 142507.
14. Fuglie, K. (2018). R&D capital, R&D spillovers, and productivity growth in world agriculture. Applied Economic Perspectives and Policy, 40(3), 421–444.
15. Fuglie, K., Gautam, M., Goyal, A., & Maloney, W. F. (2020). Harvesting prosperity: Technology and productivity growth in agriculture. World Bank.
16. Gültekin, R. (2022). Avrupa Birliği sınırda karbon düzenlemesi ve Türkiye açısından bir değerlendirme. Balkan & Near Eastern Journal of Social Sciences, 8, 1–14.
17. Hayami, Y., & Ruttan, V. W. (1985). Agricultural development: An international perspective. Johns Hopkins University Press.
18. Heinicke, A. (2018). Performance measurement systems in small and medium-sized enterprises and family firms: A systematic literature review. Journal of Management Control, 28(4), 457–502.
19. Hu, Y. (2025). How digital economy and green and low-carbon policies affect non-agricultural employment? Evidence from China. Humanities and Social Sciences Communications, 12(1), 5398.
20. IRENA. (2023). World energy transitions outlook . International Renewable Energy Agency.
21. Karaagac, M. O., Ogul, H., & Bardak, S. (2020). Güneş enerji sistemi tasarımı: Kanatlı hayvan çiftliği örneği. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 8(1), 711–722.
22. Karagöl, E., & Erbaykal, E. (2012). Enerji fiyatları ve üretim maliyetleri arasındaki ilişki: Türkiye örneği. Enerji Ekonomisi Dergisi, 7(2), 64–82.
23. Karakaya, A., & Kök, R. (2015). Türkiye tarımında enerji kullanımı ve verimlilik ilişkisi. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 21(2), 101-115.
24. Korkmaz, B., & Hacısalihoğlu, S. (2024). Fotovoltaik ve biyogaz enerji sistemlerinin enerji ve çevresel potansiyellerinin incelenmesi: Süt sığırı çiftliği örneği. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi, 29(1), 245–262.
25. Li, M., Zhao, P., & Sun, Y. (2025). Impacts of green perception benefits and environmental regulation intensity on farmers’ agricultural green production willingness. Agriculture, 15(13), 1414.
26. Ma, W., Renwick, A., & Zheng, H. (2022). The impact of energy price shocks on agricultural production and welfare: Evidence from China. Energy Economics, 108, 105863.
27. Ma, Y., Zhang, L., Song, S., & Yu, S. (2022). Impacts of energy price on agricultural production, energy consumption, and carbon emission in China. Sustainability, 14(5), 3002.
28. Mola, H., Kutlu, Ş. Ş., & Adin, S. S. (2025). Ekolojik ayak izi farkındalığı: Türkiye’de gençler üzerine bir araştırma. Dynamics in Social Sciences and Humanities, 6(1), 1–9.
29. Narayan, P. K., & Narayan, S. (2005). Estimating income and price elasticities of imports for Fiji in a cointegration framework. Economic Modelling, 22, 423–438.
30. Nor, B. A., & Yusof, Y. (2025). Government spending and economic growth dynamics in Somalia: Time series evidence from ARDL bounds testing. Discover Sustainability, 6(1), 1–21.
31. Odhiambo, N. M. (2015). Government expenditure and economic growth in South Africa: An empirical investigation. Atlantic Economic Journal, 43(3), 393–406.
32. Ömür, G. A. (2022). Yönetim Yazınında Porter Hipotezinin Bibliyometrik Analizi. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(Sp. Issue), 74-98.
33. Peng, L., Wang, J., Zhao, Y., & Li, H. (2024). Energy transition, fossil dependency, and green agricultural productivity: Evidence from China (2008–2020). Nature Sustainability, 7(4), 512–526.
34. Pesaran, M. H., Shin, Y., & Smith, R. J. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16, 289–326.
35. Popp, D. (2019). Environmental policy and innovation: A decade of research. Review of Environmental Economics and Policy, 13(1), 26–44.
36. Qin, Y., Zhao, X., & Liu, H. (2024). Low-carbon irrigation practices for sustainable agriculture: Global evidence on energy efficiency and emission reduction. Journal of Cleaner Production, 457, 141276.
37. Rahman, M. M., Hossain, M. A., & Chowdhury, M. A. (2025). Renewable energy transition and agricultural productivity: Evidence from panel quantile analysis. Journal of Cleaner Production, 460, 142092.
38. Sands, R. D., Malcolm, S. A., Suttles, S. A., & Marshall, E. (2011). Impacts of higher energy prices on agriculture and rural economies (USDA-ERS Report No. 123). U.S. Department of Agriculture, Economic Research Service.
39. Şentürk, B., Kuzyaka, D., Yalçın, Ö., Akyıldız, U. M., Eröz, M., & Özden, T. (2024). Gıda ve enerji üretimini birleştiren arazilerde verimlilik analizi: Komşuköy agrivoltaik çiftlik modeli. Verimlilik Dergisi, 58(3), 443–460.
40. Uçar, M., Ülger, M., Atamer, M. A., & Alptürker, H. (2025). Tarımsal verimlilik, ekonomik büyüme ve karbon emisyonu arasındaki ilişki: Türk Cumhuriyetlerinden kanıtlar. Tarım Ekonomisi Dergisi, 31(2), 389-404.
41. Wang, S. L., & McPhail, L. L. (2014). Impacts of energy shocks on U.S. agricultural productivity growth and commodity prices: A structural VAR analysis. Energy Economics, 46, 435–444.
42. Wang, X., & Pan, L. (2025). Agricultural low-carbon transformation driven by the integration of agriculture and tourism: Empirical evidence from China. Frontiers in Sustainable Food Systems, 9, 1646260.
43. Wineman, A. (2025). Agricultural transition processes and sustainability. Science of the Total Environment, 174662.
44. Xia, Y., Guo, H., Xu, S., & Pan, C. (2024). Environmental regulations and agricultural carbon emissions efficiency: Evidence from rural China. Heliyon, 10(4).
45. Zhang, L., & Li, T. (2024). Assessing the role of renewable energy investment and environmental regulation in agricultural productivity across developing economies. Energy Economics, 125, 107258.
46. Zhou, D., & Zhang, T. (2020). Energy efficiency, agricultural productivity, and environmental regulation in China. Ecological Economics, 169, 106219.
47. Zhou, Q., & Li, T. (2025). Digital economy–agriculture integration empowers low-carbon transformation of agriculture: Theory and empirical evidence. Environmental Science and Pollution Research, 32(4), 42188–42206.