Celaladdin al-Dawwānī’s (d. 908/1502) Objection to al-Ghazālī’s (d. 505/1111) Takfīr of the Philosophers in His Sharh al-ʿAqāʾid al-ʿAdudiyya

Öz

Abū Hāmid al-Ghazālī (d. 505/1111) criticized the philosophers on nearly twenty issues, declaring them infidels in three of these matters. Following his takfīr discourse, which also aligned with the expectations of the ruling authorities, the Sunni/Ashʿarī tradition developed a reserved stance -if not outright opposition- toward philosophy. However, as completely distancing oneself from philosophical thought was implausible, philosophy continued to persist covertly, infiltrating both Sufism and Kalām. This situation persisted until Celaladdin al-Dawwānī (d. 908/1502), in his commentary on a creed (ʿaqīda) text, intervened as if taking on a necessary duty. While maintaining respect for al-Ghazālī, he contested his takfīr of philosophers on the three famous issues, arguing that they had been misunderstood and thus defending them. Al-Dawwānī, who had embraced the philosophy of Illuminationism (Ishrāq) and waḥdat al-wujūd and authored works in these fields, gained significant esteem for both himself and philosophy through this endeavor. Thus, al-Dawwānī, who held a significant position in the major currents of Islamic thought -Kalām, Sufism, and philosophy- was later regarded with high appreciation. In this study, we will present and translate the relevant section of al-Dawwānī’s commentary, wherein he respectfully objects to al-Ghazālī on the issues of God’s knowledge of particulars (juzʾiyyāt), the nature of resurrection, and the eternity of the universe. Furthermore, we will briefly analyze and evaluate these discussions on an analytical level.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• al-Ghazālī
• al-Dawwānī
• Philosopher
• Takfīr

Devvânî’nin (ö.908/1502) Şerhu'l-Akaidi'l-Adudiyye’sinde Gazzâlî’nin (ö.505/1111) Filozofları Tekfirine İtirazı

Öz

Ebu Hamid el-Gazzâlî (ö.908/1502), filozofları yirmi kadar konuda eleştirmiş, bunlardan üçünde ise tekfir etmiştir. Onun, saltanatın beklentisini de karşılayacak biçimde geliştirdiği tekfir söyleminden sonra özellikle Sünnî/Eş‘arî gelenekte felsefeye karşı mesafe ve dahası bir tepki oluşmuştur. Ancak felsefî düşünceden bigâne kalmak mümkün olmadığından felsefe örtük biçimde (tasavvuf ve kelâma sızarak) varlığını hep sürdüregelmiştir. Ta ki Celâleddîn ed-Devvânî’nin (ö.908/1502) adeta durumdan vazife çıkarırcasına bir akaid metnine yazdığı şerhte Gazzâlî’ye saygı çerçevesinde meşhur üç meselede itiraz ederek filozofların yanlış anlaşıldığını belirtmek suretiyle onları tezkiye edinceye kadar. İşrâk ve vahdet-i vücûd felsefesini benimsemiş ve bu sahalarda eserler yazmış Devvânî’nin bu çıkışı hem kendisine hem de felsefeye güçlü bir itibar kazandırmıştır. Böylece İslâm düşüncesinin ana akımları kelâm, tasavvuf ve felsefe alanlarında önemli bir konumu olan Devvânî, kendisinden sonra son derece önemli bir takdire şayan olmuştur. Bu makalemizde Devvânî’nin yazdığı şerhte Allah’ın cüziyyat bilgisi, dirilişin keyfiyeti ve âlemin kıdemi konularında Gazzâlî’ye nezaketli itirazlarını içeren görüşlerini ifade ettiği kısmın metin ve çevirisini verip kısaca muhtevasını yorumlayarak analitik düzlemde bir değerlendirme yapacağız.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Gazzâlî
• Devvânî
• Filozof
• Tekfir

Kaynakça

1. Abdulgani, A. (1999). “İbn-i Sînâ’da Ölümsüzlük Hulûd Problemi ve Mead’ı Anlamasına Olan Etkisi”. çev. Selim Özarslan. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4, 279-314.
2. Akman, M. (2017a). “Devvânî’nin Akâidu’l-Adudîyye Şerhi ve Kelâmcılığı”. e-Makâlât Mezhep Araştırmaları, X/2, 471-530.
3. Akman, M. (2017b). Celâleddin ed-Devvânî’nin Kelâm Sistemi. İstanbul: Ensar Neşriyat.
4. Akman, M. (2017c). İbn-i Arabî: Kelâmî Tartışmalar Sorular Şüpheler. İstanbul: Ekin Yayınları.
5. Akman, M. ve Bardak, A. (2026). “İslam Düşüncesinde Tekfir Tartışmaları: Gazzâlî’nin Tehafüt’ü ve Devvânî’nin Yorumu”. Marifetname 13/1, 319-343.
6. Anay, H. (1994b). Celaleddin Devvânî: Hayatı, Eserleri Ahlak ve Siyaset Düşüncesi. [Yayımlanmamış Doktora Tezi], İstanbul Üniversitesi.
7. Anay, H. (1994a). Devvânî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (c.9, ss.257-262). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Arslan, M. F. (2017). “Sühreverdi’nin Heyâkülu’n-Nûr’u Nasıl Anlaşılmalı?: Devvânî ve Deştekî Şerhleri Bağlamında Bir İçerik Analizi”. İslami İlimler Dergisi. 12(1), 239-258.

9. Aykaç, M. (2020). “Kelâmında Mâtürîdîlik Vurgusu: Şerhu’l-‘Aḳāid Haşiyelerindeki Tekvin Tartışmaları Bağlamında Bir İnceleme”. Kader dergisi, 18(1), 1-30.
10. Bekiryazıcı, E. (2009). Devvânî Felsefesinin Ontolojik Temelleri. Ankara: Araştırma Yayınları.
11. Câbirî, M. Â. (2003). “Gazâlî Düşüncesinin Temel Unsurları ve Çelişkileri”. çev. Mesut Okumuş. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XLIV(1), 399-413.
12. Çağrıcı, M. (1994). Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (c.10, ss.300-309). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
13. Demirci, O. (2012). Osmanlı Medreselerinde Kelam Öğretimi (İznik, Bursa, Edirne, İstanbul), [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Marmara Üniversitesi.
14. Demirli, E. (2012). Vahdet-i Vücûd. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (c. 42, 431-435). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Deniz, G. (2011). “Gazâlî’yi Anlamanın Usulü”. Diyanet İlmi Dergi, XLVII(3), 7-26.
16. Deniz, G. (2012). “Gazzali Düşüncesinde Üç Meselenin Evrilmesi”. 900. Vefat Yılında İmam Gazzali: Milletlerarası Tartışmalı İlmi Toplantı 07-09 Ekim 2011 İstanbul, 703-712.
17. Devvânî, C. (1290). Celâl Şerhu el-Akâid el-Adudîyye. İstanbul: Matbaa-ı el-Hac Muharrem Efendi el-Bosnevî, yy.
18. Devvânî, C. (2021). Akaid-i Adudiyye Şerhi. çev. Mustafa Akman. Batman: Mütercim Yayınları.
19. Esen, M. (2011). “Tekfir Söyleminin Dinî ve İdeolojik Boyutları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 52(2), 97-110.
20. Gazâlî, İ. (2021). Tehâfütü’l-Felâsife Filozofların Tutarsızlıkları, çev. İsmail Karagözoğlu, İstanbul: Kayıhan Yayınları.
21. Gazzâlî İ. (1385/1966). Tehafütü'l-Felasife. thk. Süleyman Dünya. Kahire: Dâru'l-Maârif.
22. Harman, V. (2015). “Osmanlı Dönemi Eş'arî Mezhebinin Güçlü Olmasının Muhtemel Sebepleri”. Kader dergisi, 13(1), 167-189.
23. Kaya, M. (2001). İşrâkıyye, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (c. 23, ss. 435-438). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Kaya, M. (2004). Meşşâiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (c.29, ss. 393-396). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
25. Özarslan, S. (2015). Kelam Tarihi, 2. Bsk., Ankara: Nobel Yayınları.
26. Râzî, F. (1978). el-Muhassal Kelam'a Giriş. çev. Hüseyin Atay. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
27. Rosenthal, E. I.J. (1996). Ortaçağda İslâm Siyaset Düşüncesi. çev. Ali Çaksu. İstanbul: İz Yayınları.
28. Toktaş, F. (2014). “Te’vîl ve Tefsir Bağlamında Fahreddin er-Râzî’nin Cismânî Haşr Meselesine Yaklaşımı”. Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 268-276.