Zori Çayı Kanyonu’nun (Sason-Batman) doğal ortam özellikleri ve turizm potansiyeli

Öz

Bu çalışmada, yakın çevresi ile birlikte Zori Çayı Kanyonu’nun doğal ortam özellikleri, kanyonun oluşumu ve turizm potansiyeli analiz edilmiştir. Batman Çayı’nın bir kolu olan Zori Çayı, Balbaşı güneybatısı ile Sındı arasında kanyon karakteri göstermektedir. Zori Çayı Kanyonu, tektonik ve flüvyal süreçlere bağlı olarak oluşmuş, morfolojisi ile dikkat çekici bir jeomorfolojik birimdir. Bu çalışmada kanyonun çevresi ile birlikte jeolojisi, jeomorfolojisi, iklim özellikleri, hidrografik ağı, bitki örtüsü ve toprak özellikleri ayrıntılı olarak incelenmiştir. 1/25.000 ölçekli topografya ve 1/ 100.000 ölçekli jeoloji haritaları, meşcere haritaları, il arazi kullanım verileri ile Sason ve Kulp meteoroloji istasyonlarının sıcaklık ve yağış verileri temel veri kaynaklarıdır. Yaklaşık 10 km uzunluğa, ortalama 425 m derinliğe ve 20–150 m genişliğe sahip olan Zori Çayı Kanyonu’na, Sason-Kulp karayolu üzerinden Balbaşı köyüne kadar asfalt yol ile ulaşım sağlanırken, köyden kanyona doğrudan araçla ulaşmak mümkün değildir. Kanyon, yürüyüş rotaları ve doğa sporları açısından uygun koşullara sahip olup, yamaçlarında gelişen kornişler, peribacaları, mağara, lapya ve şelale gibi şekiller doğal peyzaj çeşitliliğini artırmaktadır. Mevcut durumda bölgede yönlendirici tabelalar, dinlenme alanları, konaklama ve temel hizmet tesisleri bulunmamaktadır. Bu eksiklikler, kanyonun turistik açıdan değerlendirilmesini sınırlamaktadır. Ancak doğal çevre özellikleri bakımından Zori Çayı Kanyonu’nun turizm potansiyeli yüksektir. Kanyonun sürdürülebilir turizm ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi, tabiat parkı statüsüne kavuşturulması ve gerekli koruma tedbirlerinin alınması gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Zori Çayı Kanyonu
• Batman
• doğal ortam özellikleri
• turizm potansiyeli

Natural environmental characteristics and tourism potential of the Zori creek canyon (Sason- Batman)

Öz

This study analyzes the natural environmental characteristics, the formation and tourism potential of the Zori Creek Canyon, along with its immediate surroundings. Being a tributary of Batman Creek, Zori Creek shows the characteristics of a canyon between the southwest of Balbasi and Sindi. Zori Creek Canyon, formed by tectonic and fluvial processes, is a remarkable geomorphological unit due to its morphology. This study investigates the geology, geomorphology, climatic conditions, hydrographic network, vegetation, and soil characteristics of the canyon as well as its surroundings in detail. The primary data sources include 1/25.000 scale topographic and geological maps at scale of 1/100.000, forest stand maps, provincial land use data, and temperature and precipitation data from the Sason and Kulp meteorological stations. The Zori Creek Canyon, approximately 10 km long, 425 m deep and 20-150 m wide, can be reached via an asphalt road from the Sason-Kulp highway up to Balbasi village, while direct vehicle access from the village to the canyon is not possible. The canyon offers suitable conditions for hiking routes and nature sports, and the shapes such as cornices, fairy chimneys, caves, lapies and waterfalls developed on its slopes increase the diversity of the natural landscape. Currently, there are no directional signs, resting places, accommodation facilities, or basic service facilities in the area. These drawbacks limit the touristic utilization of the canyon. However, Zori Creek Canyon has a high tourism potential in terms of its natural environmental characteristics. The canyon needs to be evaluated within the framework of sustainable tourism principles, granted natural park status, necessary conservation measures implemented.

Anahtar Kelimeler

• Zori Creek Canyon
• Batman
• natural environment characteristics
• tourism potential

Kaynakça

1. Anonim (2018). Batman İli 2017 Yılı Çevre Durum Raporu. T.C. Batman Valiliği, Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, ÇED ve İzin Şube Müdürlüğü, Batman, 82.
2. Atalay, İ., & Mortan, K. (2008). Türkiye bölgesel coğrafyası (Genişletilmiş 4. Baskı). İnkılap Kitabevi.
3. Atasoy, A., & Ercik, C. (2021). Gülnar (Mersin) Gezende Kanyonu’nun turizm potansiyeli. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(51), 151– 177. https://doi.org/10.17498/kdeniz.958058
4. Avci, V. (2022). Bir jeomorfosit olarak Ambar Çayı Kanyonu (Hani-Diyarbakır), E. Cihangir & A. S. Can (Ed.). Güncel turizm konuları içinde (s. 190–206). Paradigma Yayınevi.
5. Aydın, Y. (2019). Batman ili toprak ve su kaynaklarının tarımsal açıdan değerlendirilmesi. Yuzuncu Yıl University Journal of Agricultural Sciences, 29(1), 178–186. https://doi.org/10.29133/yyutbd.511801
6. Bağcı, G. (1995). Güneydoğu Anadolu bindirme zonunda deprem oluşumlarının “Gumbel Extrem Dağılımı” ile incelenmesi. Jeofizik Dergisi, 9(1), 259–262.
7. Batman ili arazi varlığı. (1996). T.C. Başbakanlık Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
8. Božić, S., & Tomić, N. (2015). Canyons and gorges as potential geotourism destinations in Serbia: Comparative analysis from two perspectives—general geotourists’ and pure geotourists’. Open Geosci., 7, 531–546. https://doi.org/10.1515/geo-2015-0040

9. Böyükyılmaz, S., & Oğan, Y. (2020). Kastamonu ilinde bulunan kanyonların turizm potansiyelinin değerlendirilmesi üzerine bir inceleme. Journal of Tourism Intelligence and Smartness, 3(2), 203–222.
10. Çelik, S. (2018). Alternatif turizm. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(56), 193–204. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.201.856.38991
11. Chen, A., Ng, Y., Zhang, E., & Tian, M. (2020). Canyon and river tourism landscape. In Dictionary of geotourism. Springer.
12. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (2006). Akım gözlem istasyonları akım verileri. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü.
13. Diyarbakır ili arazi varlığı. (1994). T.C. Başbakanlık Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
14. Doran, İ., Koca, Y. K., & Kılıç, T. (2008). Olası iklim değişiminin Diyarbakır tarımına etkileri. V. Ulusal Coğrafya Sempozyumu, 369–377.
15. Dowling, R., & Newsome, D. (2006). Geotourism: Sustainability, impacts and management. Routledge.
16. Dowling, R.K., & Newsome, D. (2010). Global geotourism perspectives. Goodfellow Publishers Ltd, Oxford, 266 pp.
17. Dowling, R. K. (2011). Geotourism’s global growth. Geoheritage, 3, 1–13. https://doi.org/10.1007/s12371.010.0024-7.
18. Ekingen, N., & Şahin, H. M. (2021). Batman merkezinde ve ilçelerinde rekreasyon alanlarının incelenmesi. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 6(1), 161–175.
19. Elkaichi, A., Errami, E., & Patel, N. (2024). Canyons as potential geotourism attractions of central High Atlas, Morocco: Comparative analysis of Aït Bouguemaz Valley and Zaouiat Ahansal-Taghia Valley by using GAM model. International Journal of Geoheritage and Parks, 12(1), 20–36. https://doi.org/10.1016/j.ijgeop.2024.01.001
20. Emre, Ö., Duman, T. Y., Olgun, Ş., Özalp, S., & Elmacı, H. (2012). 1/250.000 ölçekli Türkiye diri fay haritası serisi, Muş (NJ 37-8) paftası. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü.
21. Emre, Ö., Duman, T. Y., Özalp, S., Elmacı, H., Olgun, Ş., & Şaroğlu, F. (2013). Açıklamalı Türkiye diri fay haritası, Ölçek 1:1.250.000. (Özel Yayın Serisi-30). Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü.
22. Erinç, S. (2000). Jeomorfoloji I. Der Yayınları.
23. Erinç, S. (2001). Jeomorfoloji II. Der Yayınları.
24. Farsani, N. T., Coelho, C. O., Costa, C. M., & Amrikazemi, A. (2014). Geo-knowledge management and geoconservation via geoparks and geotourism. Geoheritage, 6(3), 185–192. https://doi.org/10.1007/s12371.014.0099-7
25. Genç, V., Seven, E., Gülertekin Genç , S., Çiftçi , B., Arslan , Z., & Girgin , E. (2025). Batman’ın turizm rotasındaki yeni ufuklar: Kültür, trekking ve kelebek gözlemciliği. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 13(3), 3342– 3366. https://doi.org/10.21325/jotags.2025.1715
26. Gray, M. (2004). Geodiversity: Valuing and conserving abiotic nature. John Wiley & Sons: Chichester, UK.
27. Gray, M. (2008). Geodiversity: The origin and evolution a paradigm. In the History Geoconservation. Geological Society; Burek, C.V., Prosser, C.D., Eds.; Special Publications: London, UK, 300, 31–36.
28. Gray, J. M. (2013). Geodiversity: Valuing and conserving abiotic nature. Chichester: John Wiley & Sons
29. Gül, A., & Özkul, M. (2023). Çal Kanyonu ve çevresinin (Denizli, GB Anadolu) jeolojik-jeomorfolojik özellikleri ve jeoturizm potansiyeli. Türkiye Jeoloji Bülteni, 66(1), 107–126. https://doi.org/10.25288/tjb.935447
30. Gürgen, G. (2002). Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin iklimi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Yayınları.
31. Gürgöze, S., & Uzun, A. (2020). Ozan Kanyonu’nun jeomorfolojisi, Malatya/Türkiye. Kesit Akademi Dergisi, 6(25), 116–128. http://dx.doi. org/10.29228/kesit.46784
32. Harita Genel Müdürlüğü. (2007). 1/100.000 ve 1/25.000 ölçekli topoğrafya haritaları. Harita Genel Müdürlüğü.
33. Hergarten, S., Robl, J.,& Stüwe, K. (2014). Extracting topographic swath profiles across curved geomorphic features, Earth Surf. Dynam., 2, 97–104, https://doi.org/10.5194/esurf-2-97-2014.
34. Hoşgören, M. Y. (2004). Hidrografyanın ana çizgileri I (Yeraltı suları-kaynaklar-akarsular). Çantay Kitabevi.
35. Huggett, R. J. (2015). Jeomorfolojinin temelleri (Çeviri Editörü: Prof.Dr. U.Doğan). (3. Baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
36. İbret, B. Ü., & Cansız, E. (2016). Kanyon turizmi ve ekoturizm açısından değerlendirilmesi gereken bir yöre: Küre Ersizlerdere-Karacehennem Kanyonu. Marmara Coğrafya Dergisi, 34, 107–117.
37. İmamoğlu, M. Ş., & Çetin, E. (2007). Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve yakın yöresinin depremselliği. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 9, 93–103.
38. Kaymak, H., & Kafalı Yılmaz, F. (2018). Dim Çayı Havzası’nda (Alanya) lapya çeşitliliği. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 2067–2092.
39. Ketin, İ. (1966). Anadolu’nun tektonik birlikleri. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 66(66), 20–37.
40. Meteoroloji Genel Müdürlüğü. (2022). Sason ve Kulp istasyonlarının sıcaklık ve yağış verileri. Meteoroloji Genel Müdürlüğü.
41. Meteoroloji Genel Müdürlüğü. (2024a). Diyarbakır istasyonunun sıcaklık ve yağış verileri. https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=DIYARBAKIR
42. Meteoroloji Genel Müdürlüğü. (2024b). Batman istasyonunun sıcaklık ve yağış verileri. https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=BATMAN
43. Meteoroloji Genel Müdürlüğü. (2024c). Muş istasyonunun sıcaklık ve yağış verileri. https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=MUS
44. Openstreetmap. (2025). https://www.openstreetmap.org/#map=9/38.255/41.243
45. Orman Genel Müdürlüğü. (2019). Meşcere verisi, Orman Genel Müdürlüğü.
46. Özdemir, E., & Demir, T. (2024). Köklüce Kanyonu ve Kömürlü Deresi Vadisi’nden on kaya mezarı. Journal of Universal History Studies, 7(2), 163-188. https://doi.org/10.38000/juhis.1518788
47. Özdemir, M. A., & Kaymak, H. (2025). Alternatif turizme yeni bir destinasyon: Örenler Kanyonu (Sandıklı- Afyonkarahisar). Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, 15, 15–42. https://doi.org/10.46453/jader.1639817
48. Özgürel, G., Değişgel, S., & Eröz, S. S. (2019). Tunceli ili kırsal turizm potansiyeli ve yerel halkın turizme yönelik bakışları. International Journal of Social and Economic Sciences, 5(2), 64–76.
49. Paulo, A., Gałaś, A., & Gałaś, S. (2014). Planning the Colca Canyon and the Valley of the Volcanoes National Park in South Peru. Environmental Earth Sciences, 71(3), 1021–1032. https://doi.org/10.1007/s12665.013.2506-9
50. Pekcan, N. (1999). Karst jeomorfolojisi. Filiz Kitabevi.
51. Pérez-Peña, J. V., Al-Awabdeh, M., Azañón, J. M., Galve, J. P., Booth-Rea, G., & Notti, D. (2017). Swathprofiler and Nprofiler: Two new Arcgıs Add-ins for the automatic extraction of swath and normalized river profiles. Computers & Geosciences, 104, 135–150. https:// doi.org/10.1016/j.cageo.2016.08.008
52. Pourahmad, A., Hosseini, A., Pourahmad, A., Zoghi, M., & Sadat, M. (2018). Tourist value assessment geotourism and environmental capabilities in Qeshm Island, Iran. Geoheritage, 10, 687–706. https://doi.org/10.1007/s12371.017.0273-9
53. Ranney, W., & Glotfelty, M. (2019). Journey to the Grand Canyon: A geologic and hydrologic excursion across Arizona’s magnificent heartland. In Geologic Excursions in Southwestern North America; Geological Society America: Boulder, CO, USA.
54. Siler, M., & Şengün, M. T. (2016). İdil (Şırnak) kuzeyinin jeomorfolojik özellikleri. Türk Coğrafya Dergisi, 66, 11–17. https://doi.org/10.17211/ tcd.72734
55. Sözer, A. N. (1984). Güneydoğu Anadolu’nun doğal çevre şartlarına coğrafî bir bakış. Ege Coğrafya Dergisi, 2(1), 8–30.
56. Sunkar, M., & Uysal, A. (2024). Eğil Kanyonu (Diyarbakır) ve çevresinin jeomorfolojik özellikleri. K. Kıranşan (Ed.). Fiziki coğrafya alanında uluslararası araştırmalar I içinde (s. 77–97). Eğitim Yayınevi.
57. Sütçü, Y. F. (2008). 1/100.000 ölçekli Türkiye jeoloji haritaları Muş L46 paftası. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü.
58. Tomić, N. (2011). The potential of Lazar Canyon (Serbia) as a geotourism destination: Inventory and evaluation. Geographica Pannonica, 15(3), 103–112. https://doi.org/10.5937/GeoPan1103103T
59. Tomić, N., Sepehriannasab, B., Marković, S. B., Hao, Q., & Lobo, H. A. S. (2021). Exploring the preferences of İranian geotourists: Case study of Shadows Canyon and Canyon of Jinns. Sustainability, 13(2), 798. https://doi.org/10.3390/su13020798
60. Türk Dil Kurumu. (2024). Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr/
61. Yıldız, S., & Zaman, S. (2024). Adıyaman ilinin kanyon turizm potansiyeli ve planlama önerileri. Route Education and Social Science Journal , 87, 195-209. https://doi.org/10.17121/ressjournal.3575.
62. Zorer, H., & Öztürk, Y. (2021). Masiro Kanyonu’nun (Pervari) flüvyo-karstik gelişimi ve yakın çevresinin jeomorfik özellikleri. Coğrafya Dergisi, 42, 49–65. https://doi.org/10.26650/JGEOG2021-825470