Son Milenyumda Kürt Nüfusun Anadolu’da Yayılmasının Dokuz Tarihi Aşaması ve Sosyolojik Analizi

Öz

Bu çalışmada, Kürt halkının son bin yılda Orta Doğu'da Zagros Dağları'ndan çevre bölgelere ve Orta Anadolu'ya doğru yayılmasının dokuz aşaması incelenecektir. Makale çalışması literatüre dayalı olarak yürütülmüş, elde edilen bilgiler tarih, sosyoloji ve demografi bilimleri kapsamında yorumlanmış, tartışılmış ve sonuca bağlanmıştır. Bu aşamalar, kaynaklardan elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi sonucu, yorumlanarak elde edilmiştir. Literatürde ağırlıklı olarak Kürtlerin anavatanı İran'ın kuzeybatısındaki Zagros Dağları olarak bilinmektedir ve hala buralarda göçebe olarak yaşayan Kürt aşiretleri mevcuttur. Göçebe yaşam tarzının doğal bir sonucu olarak Kürt halkının unsurları merkezden çevreye kolaylıkla yayılmıştır. Sonuç olarak bu tarihi aşamalar iki gerçeği somutlaştırmıştır. İlk olarak, Kürtlerin bugünkü Türkiye topraklarına Anadolu dışından göç ettikleri sistemli bir şekilde açıklanmıştır. İkinci olarak, bu göçlerle birlikte Kürtler İran’dan Türkiye’ye, Şii bir devletten laik, seküler bir devlete ve son olarak göçebelikten yerleşikliğe de göç ederek, kapsamlı bir değişim de yaşamışlardır.

Anahtar Kelimeler

• Kürtler
• Kürt Nüfus
• Demografik Yayılma
• Anadolu
• Tarihi Aşamalar

The Nine Historical Stages of the Spread of the Kurdish Population in Anatolia in the Last Millennium and Sociological Analysis

Öz

This study examines the nine stages of the Kurdish people's expansion from the Zagros Mountains to surrounding regions and Central Anatolia in the Middle East over the past thousand years. The article is based on literature, and the information obtained is analyzed and discussed within the frameworks of history, sociology, and demography, and brought to a conclusion. In the literature, the Kurdish homeland is predominantly known as the Zagros Mountains in the northwest of Iran, and there are still Kurdish tribes living as nomads in these areas. As a natural consequence of the nomadic lifestyle, the elements of the Kurdish people spread easily from the center to the periphery. As a result, these historical stages have substantiated two facts. First, it has been systematically explained that the Kurds migrated to present-day Turkish territory from outside Anatolia. Second, along with these migrations, the Kurds underwent a comprehensive transformation as they moved from a Shia state in Iran to a secular, laic state in Turkey, and from a nomadic lifestyle to a settled one.

Anahtar Kelimeler

• Kurds
• Kurdish Population
• Demographic Spread
• Anatolia
• Historical Stages

Kaynakça

1. AKYOL, M. (2006). Kürt sorununu yeniden düşünmek. İstanbul: Doğan Kitap.
2. ALAKOM, R. (2007). Orta Anadolu kürtleri. İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
3. ALPTEKİN, M. Y. (2017a). Nation state and reconciliation of ethnic conflicts: Kurdish question in Turkey. AGP Humanities and Social Sciences Conferences, 26-29 Ocak 2017, (14-21), Barselona/İspanya.
4. ALPTEKİN, M. Y. (2017b). Nation state and ethnic challenges on the contemporary world: analytic suggestions for Turkey, International Social Sciences and Humanities Conference. Humboldt University, 18-21 Mayıs 2017, (163-170), Berlin/Almanya.
5. ALPTEKİN, M. Y. (2009). Toplumsal Ortak Kaderin Siyasi Tezahürü Olarak Ulus-Devlet veya Küresel Bir Siyasi Proje Olarak Etnik Devlet: Ortadoğu Kürt Siyasetinin Toplumsal Analizi. Stratejik Öngörü, (13), (91-112).
6. ATTAR, A. R. Ş. (2008). Kürtler bölgesel ve bölgedışı güçler. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.
7. AVŞAR, A. (2007). Kürtleşen Avşarlar/Ardahan. Avşarelleri Dergisi, (1), (38-40).
8. AYTAÇ, Ö., SARI, M. (2021). Terör nedeniyle yaşanan göç olgusu ve yarattığı sorunlar: Mardin örneği. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 31 (2), 1017-1028. doi: 10.18069/firatsbed.744107

9. BEG, M. E. Z. [1937] (2018). Kürtler ve Kürdistan tarihi. (V. İnce, vd., Çev.) İstanbul: Nubihar Yayınları.
10. BENEDIKTER, T. (2016). Modern özerklik sistemleri. (Ü. Kaya, Çev.). Ankara: Nika Yayınları.
11. BİLGESAM, (2012). Kurds and societal perceptions in Turkey. (M. S. Bilgiç ve S. Akyürek, Hz.) (Kurumsal Rapor), İstanbul.
12. BOIS, T., MINORSKY, V. vd. (2009). Kurds, Kurdistan. (P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs, Ed.), Encyclopaedia of Islam içinde, Brill.
13. BRUINESSEN, M. V. (2018). Agha, shaigh and state the social and political structures of Kurdistan. (B. Yalkut, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
14. BRUNEAU, M. (2018). Küçük Asya’dan Türkiye’ye azınlıklar, etnik-milli homojenleştirme, diasporalar. (A. Güneş, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
15. CAHEN, C. (2000). Osmanlılardan önce Anadolu. (E. Üyepazarcı, Çev.) İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
16. ÇAĞAPTAY, S. (2002). Reconfiguring the Turkish Nation in the 1930s. Nationalism and Ethnic Politics, 8(2), 67-82. doi: 10.1080/13537110208428662
17. ÇAĞAPTAY, S. (2009). Türkiye’de İslam, laiklik ve milliyetçilik Türk kimdir?. (Ö. Bircan, Çev.) İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
18. CENGİZ, S. (2006). Kürk Aşiretleri, Gelenekleri ve Hanedanlıkları (Şerefname Analizi). Erişim Tarihi: 28.09.2018,https://docplayer.biz.tr/38960166-Kurt-asiretleri-gelenekleri-ve-hanedanliklari.html
19. ÇELİK, G. (1999). Osmanlı Devleti’nin nüfus ve iskân politikası. Divan, 1, 49-110.
20. ÇETİN, S. (2013). Yakut el-Hamevi’nin Mu’cemü’l-Buldan adlı eserinde Kürtler. (Yüksek Lisans Tezi). Dicle Üniversitesi, Diyarbakır.
21. DURAN, H. (2015). Between Turkishness and Kurdishnes: social cohesion of central Anatolian Kurds. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Şehir Üniversitesi, İstanbul.
22. DÜNDAR, F. (2001). İttihat ve Terakki’nin Müslümanları iskan politikası. İstanbul: İletişim Yayınları.
23. ELİBOL, N. (2007). Population issue and research on demography in the Ottoman Empire. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 135-160.
24. ERGİL, D. (2008). Doğu sorunu teşhisler tespitler. İstanbul: Akademi Kültür Sanat Yayıncılık.
25. ERÖZ, M. (1983). Hıristiyanlaşan Türkler. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
26. ERÖZ, M. (2015). Doğu Anadolu’nun Türklüğü. Ankara: Ötüken Neşriyat AŞ.
27. GÖKALP, Z. (1992). Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler. (Ş. Beysanoğlu, Hz.) İstanbul: Sosyal Yayınlar.
28. GÜNAY, Ü., GÜNGÖR, H. (1997). Başlangıçtan günümüze Türklerin dini tarihi. İstanbul: Ocak Yayıncılık.
29. GÜRBÜZ, M., KARABULUT, M. (2008). Kırsal göçler ile sosyo-ekonomik özellikler arasındaki ilişkilerin analizi, Türk Coğrafya Dergisi, 50, 37-60. Doi: 10.17211/tcd.40740
30. Harita-2: En kalabalık bölgelerin haritası Kaynakta belirtilmiştir: “Aşağıdaki haritalar, aksi belirtilmedikçe ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) tarafından üretilmiştir.” - Perry-Castañeda kütüphane harita koleksiyonu, Teksas Üniversitesi Austin, http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpglinked, Perry-Castañeda Kütüphane Harita Koleksiyonu, Teksas Üniversitesi Austin, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1656189
31. Harita-4: Osmanlı döneminde Kürdistan eyaletini gösteren harita, (Erişim: 03. 07. 2024), https://ku.wikipedia.org/wiki/Eyaleta_Kurdistan%C3%AA
32. HENNERBICHLER, F. (2012). The origin of Kurds. Advances in Anthropology, 2(2), 64-79.
33. IŞIK, Ş. (2005). Türkiye’de kentleşme ve kentleşme modelleri. Ege Coğrafya Dergisi, 14(1-2), 57-71.
34. IZADY, M. (1992). A concise handbook: the Kurds. Washington DC-Londra: Taylor and Francis.
35. İBN HALDUN, (1982). Mukaddime,S. Uludağ (Çev.), İstanbul: Dergâh Yayınları.
36. İÇDUYGU, A., SİRKECİ, İ. (1999). Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinde göç hareketleri. (O. Baydar, Ed.), 75 Yılda Köylerden Şehirlere İçinde: (s. 249-268), İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
37. İNALCIK, H. (1997). Doğu Anadolu tarihine toplu bir bakış. Sosyal Bilimler Kavşağında Doğu ve Güneydoğu Anadolu Sempozyumu Bildirisi, Van Valiliği ve Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
38. JABAR, F. A.; DAWOD, H. (2013). Aşiretler ve iktidar Ortadoğu’da etnisite ve milliyetçilik. (Ö. Öğünç, Çev.) İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
39. JWAIDEH, W. (2016). Kürt milliyetçiliğinin tarihi kökenleri ve gelişimi. (İ. Çekem ve A. Duman, Çev.) İstanbul: İletişim Yayınları.
40. KARATAY, O. (2005). Etnik tutumun tarihsel kökleri ve Türk kimliğinin geleceği. Stratejik Rapor No: 10, İstanbul: TASAM Yayınları.
41. KARPAT, K. H. (2003). Osmanlı nüfusu (1830-1914) demografik ve sosyal özellikleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
42. KAISER, H. L. (2013). Iskalanmış barış Doğu Vilayetleri’nde misyonerlik, etnik kimlik ve devlet 1839-1938. (A. Dirim, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
43. KEPENEK, Y., YENTÜRK, N. (2009). Türkiye ekonomisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
44. KİRİŞÇİ, K., WINROW G. M. (1997). Kürt sorunu kökeni ve gelişimi. (A. Fethi, Çev.) İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
45. KOÇ, İ. vd., (2008). Demographic differentials and demographic integration of Turkish and Kurdish population in Turkey. Population Research and Policy Review, 27, 447-457. doi: 10.1007/S11113-008-9072-Y
46. KONDA (2011), Biz kimiz’10 Kürt meselesinde algı ve beklentiler. İletişim Yayınları, İstanbul.
47. LEVINE, R. A. (2004). Assimilating immigrans why America can and France cannot. Occasional Paper, RAND-Initiated Research, www.rand.org, Açık Erişim, 02/06/2011.
48. LINDHOLM, C. (2004). İslami Ortadoğu tarihsel antropoloji. (B. Şafak, Çev.) Ankara: İmge Yayınevi.
49. MANSIZ, N. (2015). İbnü’l-Esir’in el-Kamil Fi’t-tarih adlı eserine göre Kürtler ve yaşadıkları bölgeler. (Yüksek Lisans Tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Muğla.
50. McDOWALL, D. (2004). Modern Kürt tarihi. (N. Domaniç, Çev.) İstanbul: Doruk Yayınları.
51. MELIKOF, I. (1999). Hacı Bektaş efsaneden gerçeğe. (T. Alptekin, Çev.) İstanbul: Cumhuriyet Yayınları.
52. MEMİŞ, E. (2005). İlkçağda Türkler. Konya: Çizgi Yayınevi.
53. MINORSKY, V. (1992). Kürtler (Kurds). İstanbul: Koral Yayınevi.
54. MINORSKY, V.; BOIS, T. vd. (2004). Kürtler&Kürdistan, İslam Ansiklopedisi. (K. Fıratlı, Çev.) İstanbul: Doz Yayınevi.
55. MUTLU, S. (1996). Ethnic Kurds in Turkey: a demographic study. International Journal Middle East Studies, 28, 517-541. doi: 10.1017/S0020743800063819
56. MYERS, C. (2017). Refugee flows through Turkey: 1980 to 2017. https://www.turkheritage.org/en/publications/issue-briefs/refugee-flows-through-turkey-1980-to-2017-4421). Erişim Tarihi: 08.28.2018.
57. NATALI, D. (2009). Kürtler ve devlet Irak, Türkiye ve İran’da ulusal kimliğin gelişmesi. (İ. Bingöl. Çev.) İstanbul: Avesta Yayınları.
58. NIKITIN, B. (1994). Kürtler sosyolojik ve tarihi inceleme. (H. Demirhan ve C. Süreyya, Çev.) İstanbul: Deng Yayınları.
59. ÖKSÜZ, H., KÖSE İ. (2015). ABD yüksek komiseri Amiral Bristol’un rapor ve savaş günlüklerinde Ermeni meselesi (1919-1927). Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi Yayınları.
60. ÖZDEMİR, A. R. (2014). Kayıp Türkler: etnik coğrafya bakımından Kürtleşen Türkmen aşiretleri. Ankara: Kripto Yayınları.
61. SARI, M. (2011). Atatürk döneminin iskan politikasında iç iskana yönelik çalışmalar. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(14), 87-113.
62. SİRKECİ, İ. (2000). Exploring the Kurdish population in the Turkish context. Genus, 56(1-2), 149-175. doi: 10.2307/29788634
63. SOMERSAN, S. (2004). Sosyal Bilimlerde Etnisite ve Irk. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
64. SÖNMEZ, İ. (2019). Ulusların kendi kaderini tayin hakkı. (Doktora Tezi). İstanbul Ticaret Üniversitesi, İstanbul.
65. SÜMER, F. (1992). Safevi Devletinin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
66. SÜMER, F. (1999). Oğuzlar. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
67. ŞEKER, M. (2005). Anadolu’da birarada yaşama tecrübesi Türkiye Selçukluları ve Osmanlılar’da Müslim-Gayr-i Müslim ilişkileri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
68. ŞEKER, M. (2006). Anadolu’nun türkleşmesi ve kültürel hayatı. Ankara: Ötüken Yayınları.
69. TİMUR, T. (2000). 1915 ve sonrası Türkler ve Ermeniler. Ankara: İmge Yayınevi.
70. TURAN, O. (2004). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Yayınları.
71. UMAR, B. (1999). İlkçağda Türkiye halkı. İstanbul: İnkilâp Kitabevi.
72. URFALI, M. (1987). Chronicle (952-1136). (H. D. Andreasyan, Çev.) Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
73. UYGUN, O. (2007). Federal devlet -temel ilkeler, kurumlar ve uygulamalar. İstanbul: On İki Levha Yayınevi.
74. ÜNGÖR, U. Ü. (2016). Modern Türkiye’nin inşası Doğu Anadolu’da ulus, devlet ve şiddet (1913-1950). İstanbul: İletişim Yayınları.
75. YEĞEN, M. vd. (2016). Kürtler ne istiyor Kürdistan’da etnik kimlik, dindarlık, sınıf ve seçimler. İstanbul: İletişim Yayınları.
76. YILDIZ, K. (2007). The Kurds in Iraq past, present and future. London: Pluto Press.
77. Zagros Mountains, http://www.eecrg.uib.no/projects/AGS_BotanyExp/Iran/Iran.htm
78. ZURCHER, E. J. (2015). Osmanlı İmparatorluğu’ndan Atatürk Türkiye’sine bir ulusun inşası Jön Türk mirası. (L. Yalçın, Çev.) Ankara: Akılçelen Kitabevi.