Öz Denetim ile Duygusal Yeme Arasındaki İlişkide Yaşam Anlamının Aracı Rolünün İncelenmesi

Öz

Amaç: Bireylerin duygusal deneyimleri ile beslenme alışkanlıkları arasındaki bağlantı, sağlık bilimleri ve psikoloji alanlarının kesişiminde önemli bir araştırma alanı oluşturmaktadır. Duygusal yeme davranışlarını etkileyen psikolojik faktörlerin anlaşılması, bütüncül sağlık yaklaşımları için giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Çalışmanın temel amacı öz denetim ile duygusal yeme arasındaki ilişkide yaşam anlamının aracı rolünün incelenmesidir.

Yöntem: Öz denetim bağımsız değişken, duygusal yeme bağımlı değişken olarak belirlenmiş ve ikisinin arasındaki ilişkide yaşam anlamının aracılık etkisi ölçümlenmiştir. Araştırmaya 18-65 yaş aralığında (Ort. = 35.14) toplam 421 yetişkin (%64.6 kadın, % 35.4 erkek) gönüllü olarak katılmıştır. Veri toplama araçları olarak Sosyo-Demografik Bilgi Formu, Öz-Denetim Ölçeği, Duygusal Yeme Ölçeği ve Yaşamda Anlam Ölçeği kullanılmıştır. Veriler SPSS 25.0 programı kullanılarak analiz edilmiştir. Değişkenler arasındaki ilişkiler Pearson korelasyon analizi ile, aracılık etkisi ise Hayes'in PROCESS Macro (Model 4) kullanılarak bootstrap yöntemi (5000 örneklem, %95 güven aralığı) ile test edilmiştir.

Bulgular: Korelasyon analizi sonuçlarına göre, öz denetim ile duygusal yeme arasında zayıf düzeyde negatif ilişki (r = -.135, p < .01), yaşam anlamı ile duygusal yeme arasında zayıf düzeyde negatif ilişki (r = -.189, p < .01) ve öz denetim ile yaşam anlamı arasında orta düzeyde pozitif ilişki (r = .376, p < .01) tespit edilmiştir. Aracılık analizi sonuçları, yaşam anlamının öz denetim ile duygusal yeme arasındaki ilişkide kısmi aracı rol oynadığını ortaya koymuştur. Yenileyici öz denetim alt boyutu (β = -.022), onarıcı öz denetim alt boyutu (β = -.028) ve toplam öz denetim için (β = -.017) aracılık anlamlı bulunurken, yaşantısal öz denetim alt boyutunda aracılık etkisi anlamlı değildir.

Sonuç: Bu bulgu, beslenme davranışlarının psikolojik temellerini anlamada ve duygusal yeme ile ilişkili sorunlara yönelik etkili müdahale programları geliştirmede önemli çıkarımlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Duygusal Yeme
• Tıkınırcasına Yeme
• Öz Denetim
• Anlam
• Yaşamda Anlam

Examining the Mediating Role of Meaning in Life in the Relationship Between Self-Control and Emotional Eating

Öz

Aim: The connection between individuals' emotional experiences and eating habits constitutes an important research area at the intersection of health sciences and psychology. Understanding the psychological factors affecting emotional eating behaviors is becoming increasingly important for holistic health approaches. The main purpose of this study is to examine the mediating role of meaning in life in the relationship between self-control and emotional eating.

Methodology: Self-control was determined as the independent variable, emotional eating as the dependent variable, and the mediating effect of meaning in life on the relationship between the two was measured. A total of 421 adults (64.6% female, 35.4% male), aged 18-65 years (M = 35.14), voluntarily participated in the study. The Socio-Demographic Information Form, Self-Control Scale, Emotional Eating Scale, and Meaning in Life Questionnaire were used as data collection tools. Data were analyzed using SPSS 25.0. The relationships between variables were examined using Pearson correlation analysis, and the mediation effect was tested using Hayes' PROCESS Macro (Model 4) with the bootstrap method (5000 samples, 95% confidence interval).

Findings: Correlation analysis revealed a weak negative relationship between self-control and emotional eating (r = -.135, p < .01), a weak negative relationship between meaning in life and emotional eating (r = -.189, p < .01), and a moderate positive relationship between self-control and meaning in life (r = .376, p < .01). Mediation analysis results revealed that meaning in life played a partial mediator role in the relationship between self-control and emotional eating. While the mediation was found to be significant for the regenerative self-control sub-dimension (β = -.022), restorative self-control sub-dimension (β = -.028) and total self-control (β = -.017), the mediation effect was not significant for the experiential self-control sub-dimension.

Conclusion: This finding provides important implications for understanding the psychological foundations of eating behaviors and developing effective intervention programs for problems related to emotional eating.

Anahtar Kelimeler

• Emotional Eating
• Binge Eating
• Self-Control
• Meaning
• Meaning in Life

Kaynakça

1. ARAZ, R. (2024). Yeme bozukluğu (Anoreksiya Nervoza - Bulimiya Nervoza - Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu) tanılı ergenlerin sosyal biliş ve nörobilişsel özelliklerinin birbirleriyle ve sağlıklı kontroller ile karşılaştırılması [Uzmanlık tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı.
2. ARSLANTAŞ, H., DEREBOY, F., YÜKSEL, R., ve İNALKAÇ, S. (2020). Duygusal Yeme Ölçeği’nin Türkçe çevirisinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Türk Psikiyatri Dergisi, 31(2), 122-130. https://doi.org/10.5080/u23520
3. ARSLANTAŞ, H., DEREBOY, İ. F., İNALKAÇ, S., ve YÜKSEL, R. (2021). Sağlık eğitimi alan üniversite öğrencilerinde duygusal yeme ve etkileyen faktörler. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 6(1), 105-111.
4. BAUMEISTER, R. F., ve VOHS, K. D. (2016). Strength model of self-regulation as limited resource: Assessment, controversies, update. In J. M. Olson & M. P. Zanna (Eds.), Advances in experimental social psychology (Vol. 54, pp. 67-127). Academic Press. https://doi.org/10.1016/bs.aesp.2016.04.001
5. BAUMEISTER, R. F., GAILLIOT, M., DEWALL, C. N., ve OATEN, M. (2006). Self-regulation and personality: How interventions increase regulatory success, and how depletion moderates the effects of traits on behavior. Journal of Personality, 74(6), 1773-1802. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2006.00428.x
6. BEKKER, M. H. J., VAN DEN MEERENDONK, C., ve MOLLERUS, J. (2004). Effects of negative mood induction and impulsivity on self-perceived emotional eating. International Journal of Eating Disorders, 36(4), 461-469. https://doi.org/10.1002/eat.20041
7. BELL, B., SPRUIJT-METZ, D., NAYA, C., LANE, C., WEN, C., DAVIS, J., ve WEIGENSBERG, M. (2021). The mediating role of emotional eating in the relationship between perceived stress and dietary intake quality in Hispanic/Latino adolescents. Eating Behaviors, 42. https://doi.org/10.1016/j.eatbeh.2021.101537
8. BOUTELLE, K. N., ZUCKER, N., PETERSON, C. B., RYDELL, S., CARLSON, J., ve HARNACK, L. J. (2014). An intervention based on Schachter’s externality theory for overweight children: The regulation of cues pilot. Journal of Pediatric Psychology, 39(4), 405-417. https://doi.org/10.1093/jpepsy/jst142

9. CANETTI, L., BACHAR, E., ve BERRY, E. M. (2002). Food and emotion. Behavioral Processes, 60(2), 157-164. https://doi.org/10.1016/s0376-6357(02)00082-7
10. COHEN, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
11. CRESCIONI, A. W., BAUMEISTER, R. F., AINSWORTH, S. E., ENT, M., ve LAMBERT, N. M. (2016). Subjective correlates and consequences of belief in free will. Philosophical Psychology, 29(1), 41-63. https://doi.org/10.1080/09515089.2014.996285
12. DE LAUZON-GUILLAIN, B., BASDEVANT, A., ROMON, M., KARLSSON, J., BORYS, J. M., CHARLES, M. A. (2006). Is restrained eating a risk factor for weight gain in a general population? American Journal of Clinical Nutrition, 83(1), 132-138. https://doi.org/10.1093/ajcn/83.1.132
13. DECKER, R., PINHATTI, M. M., DECASTRO, T. G., ve BIZARRO, L. (2021). Emotional eating: Associations among impulsivity, depression, sex, and body weight in young adults. Psycho, 52 (1). https://doi.org/10.15448/1980-8623.2021.1.35452
14. DEMİR, P. (2021). Algılanan stres ve duygusal yeme arasındaki ilişki: Duygusal zeka ve psikolojik sağlamlık değişkenlerinin aracı rolü [Yüksek lisans tezi]. Hasan Kalyoncu Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Psikoloji Anabilim Dalı.
15. DEMİRBAŞ ÇELİK, N. (2010). Yaşamda anlam ve yılmazlık [Meaning in life and ego-resilience]. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.21550.41288
16. DURAN, S., ve ADABALI, M. (2023). Emotional eating (Duygusal yeme). Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 11, 1873-1890. https://doi.org/10.21325/jotags.2023.1272
17. DUYAN, V., GÜLDEN, Ç. ve GELBAL, S. (2012). Öz-Denetim Ölçeği- ÖDÖ: Güvenirlik ve geçerlik çalışması. Toplum ve Sosyal Hizmet, 23(1), 25-38.
18. FIELD, A. (2013). Discovering statistics using IBM SPSS statistics (4th ed.). Sage Publications.
19. FRANKL, V. E. (2018). İnsanın anlam arayışı (Çev. S. Budak; 43.baskı). Okuyan Us Yayınları. (Orijinal çalışma yayımlanma yılı: 1946)
20. GARAULET, M., CANTERAS, M., MORALES, E., LÓPEZ-GUIMERA G., SÁNCHEZ-CARRACEDO D., CORBALÁ-TUTAU MD. (2012). Validation of a questionnaire on emotional eating for use in cases of obesity: The Emotional Eater Questionnaire (EEQ). Nutritional Hospital, 27, 645-651. https://doi.org/10.1590/S0212-16112012000200043
21. GÜRBÜZ, S. (2021). Aracı, düzenleyici ve durumsal etki analizleri (2. baskı). Seçkin Yayıncılık.
22. HAGGER, M. S., WOOD, C., STIFF, C., ve CHATZISARANTIS, N. L. D. (2010). Ego depletion and the strength model of self-control: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 136(4), 495-525. https://doi.org/10.1037/a0019486
23. HAWKS, S. R., GOUDY, M. B., ve GAST, J. A. (2003). Emotional Eating and Spiritual Well-Being: A Possible Connection? American Journal of Health Education, 34(1), 30–33. https://doi.org/10.1080/19325037.2003.10603522
24. HAYES, A. F. (2018). Introduction to mediation, moderation, and conditional process analysis: A regression-based approach (2nd ed.). Guilford Press.
25. HEATHERTON, T. F., ve BAUMEISTER, R. F. (1991). Binge eating as escape from self-awareness. Psychological Bulletin, 110(1), 86-108. https://doi.org/10.1037/0033-2909.110.1.86
26. HERMAN, C. P., ve POLIVY, J. (2008). External cues in the control of food intake in humans: The sensory-normative distinction. Physiology & Behavior, 94(5), 722-728. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2008.04.01
27. KARASAR, N. (2023). Bilimsel araştırma yöntemleri (38. baskı). Ankara: Nobel Yayınevi.
28. LUMLEY, T., DIEHR, P., EMERSON, S., ve CHEN, L. (2002). The importance of the normality assumption in large public health data sets. Annual Review of Public Health, 23(1), 151-169. https://doi.org/10.1146/annurev.publhealth.23.100901.140546
29. MABOÇOĞLU, F. (2006). Duygusal zeka ve duygusal zekanın gelişimine katkıda bulunan etkenler [Yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. MACHT, M. (2008). How emotions affect eating: A five-way model. Appetite, 50(1), 1-11. https://doi.org/10.1016/j.appet.2007.07.002
31. MARCO, J. H., CAÑABATE, M., MARTINEZ, C., BAÑOS, R. M., GUILLEN, V., ve PEREZ, S. (2021). Meaning in life mediates between emotional deregulation and eating disorders psychopathology: A research from the meaning-making model of eating disorders. Frontiers in Psychology, 12, Article 635742. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.635742
32. MAXWELL, S. E., COLE, D. A., ve MITCHELL, M. A. (2011). Bias in cross-sectional analyses of longitudinal mediation: Partial and complete mediation under an autoregressive model. Multivariate Behavioral Research, 46(5), 816-841. https://doi.org/10.1080/00273171.2011.606716
33. MOSKOVICH, A., HUNGER, J. M., ve MANN, T. (2012). The psychology of obesity. The Oxford handbook of the social science of obesity (Ed. J. Cawley; ss. 87-104). Oxford. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199736362.013.0006
34. ORTH, U., CLARK, D. A., DONNELLAN, M. B., ve ROBINS, R. W. (2021). Testing prospective effects in longitudinal research: Comparing seven competing cross-lagged models. Journal of Personality and Social Psychology, 120(4), 1013-1034. https://doi.org/10.1037/pspp0000358
35. OUWENS, M. A., VAN STRIEN, T., ve VAN DER STAAK, C. P. (2003). Tendency toward overeating and restraint as predictors of food consumption. Appetite, 40, 291-298. https://doi.org/10.1016/S0195-6663(03)00006-0
36. PANDEY, S., & ELLIOT, W. (2010). Suppressor variables in social science research: Ways to identify in multiple regression models. Journal of the Society for Social Work and Research, 1(1), 28-40. https://doi.org/10.5243/jsswr.2010.2
37. PARK, C. L. (2010). Making sense of the meaning literature: An integrative review of meaning making and its effects on adjustment to stressful life events. Psychological Bulletin, 136(2), 257–301. https://doi.org/10.1037/a0018301
38. PREACHER, K. J., ve HAYES, A. F. (2008). Asymptotic and resampling strategies for assessing and comparing indirect effects in multiple mediator models. Behavior Research Methods, 40(3), 879-891. https://doi.org/10.3758/BRM.40.3.879
39. ROSENBAUM, M. (1980). A schedule for assessing self-control behaviors: Preliminary findings. Behavior Therapy, 11(1), 109-121. https://doi.org/10.1016/S0005-7894(80)80040-2
40. ROSENBAUM, M. (1993). The three functions of self-control behaviour: Redressive, reformative and experiential. Work & Stress, 7(1), 33-46. https://doi.org/10.1080/02678379308257048
41. RYAN, R. M., ve DECI, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
42. SÁNCHEZ-VILLEGAS A., DELGADO-RODRÍGUEZ M., ALONSO A. (2009). Association of the Mediterranean Dietary Pattern With the Incidence of Depression: The Seguimiento Universidad de Navarra/University of Navarra Follow-up (SUN) Cohort. Arch Gen Psychiatry, 66(10):1090-1098. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2009.129
43. SCHNELL, T., ve KRAMPE, H. (2020). Meaning in life and self-control buffer stress in times of COVID-19: Moderating and mediating effects with regard to mental distress. Frontiers in Psychiatry, 11, Article 582352. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2020.582352
44. SCHNETTLER, B., MIRANDA H., SEPULVEDA J., ORELLANA, L., ETCHEBARNE S., LOBOS, G., MORA, M., DENEGRI M., ve GRUNERT KG. (2014). Dietary restraint and subjective well-being in university students in Chile. Nutricion Hospitalaria, 30(2), 453-461. https://www.doi.org/10.3305/nh.2014.30.2.7561
45. SCHULENBERG, S. E., ve MELTON, A. M. A. (2010). A confirmatory factor-analytic evaluation of the Purpose in Life Test: Preliminary psychometric support for a replicable two-factor model. Journal of Happiness Studies, 11(1), 95-111. https://doi.org/10.1007/s10902-008-9124-3
46. SEVİNÇER, G. M., ve KONUK, N. (2013). Emosyonel yeme. Journal of Mood Disorders, 3(4), 171-178. https://doi.org/10.5455/jmood.20130926052526
47. SPOOR, S. T., BEKKER, M. H., VAN STRIEN, T., ve VAN HECK, G. L. (2007). Relations between negative affect, coping, and emotional eating. Appetite, 48, 368-376. https://doi.org/10.1016/j.appet.2006.10.005
48. STAVROVA, O., PRONK, T., ve KOKKORIS, M. (2018). Finding meaning in self-control: The effect of self-control on the perception of meaning in life. Self and Identity, 19(2), 201-218. https://doi.org/10.1080/15298868.2018.1558107
49. STEGER, M. F., FRAZIER, M., OISHI, S., ve KALER, M. (2006). The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 53(1), 80-93. https://doi.org/10.1037/0022-0167.53.1.80
50. ŞULE, O. T., KARATAŞ, E., ATAŞ, T., ve ŞANLI, E. (2023). Psikolojik sağlamlığın yordayıcısı olarak stresle başa çıkma stratejileri: Lise öğrencileri üzerinde bir çalışma. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(15), 182-201. https://doi.org/10.57135/jier.1257879
51. TABACHNICK, B. G. ve FIDELL, L. S. (2020). Çok değişkenli istatistiklerin kullanımı (Çev. M. Baloğlu; 6. baskı), Nobel Akademik Yayıncılık.
52. TZELGOV, J., ve HENIK, A. (1991). Suppression situations in psychological research: Definitions, implications, and applications. Psychological Bulletin, 109(3), 524-536. https://doi.org/10.1037/0033-2909.109.3.524
53. World Health Organization (WHO). Frequently asked questions. Erişim tarihi: 15.07.2024, https://www.who.int/about/frequently-asked-questions
54. YURTSEVER, S. S., ve SÜTCÜ, S. T. (2022). Duygusal yeme: Değerlendirme yöntemleri üzerine bir inceleme. Nesne Dergisi, 10(23), 151-168. https://doi.org/10.7816/nesne-10-23-09
55. YÜCEL, B. (2009). Estetik bir kaygıdan hastalığa uzanan yol: Yeme bozuklukları. Klinik Gelişim Dergisi, 22(4), 39-45.