II. Meşrutiyet Dönemi Hukukçularından Ahmed Şuayb’ın Yerel Yönetimler ve Taşra İdaresi Üzerine Görüşleri

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı II. Meşrutiyet döneminde edebiyattan, tarihe, sosyolojiden hukuka kadar birçok alanda yazı kaleme alan Ahmed Şuayb’ın, Osmanlı yerel yönetimler ve taşra idaresi üzerine yapmış olduğu tespitleri incelemektir.

Yöntem: Bu çalışmada, II. Meşrutiyet dönemi aydınlarından hukukçu Ahmed Şuayb’ın Osmanlıca olarak kaleme aldığı Hukuk-ı İdare adlı eseri temel alınarak, dönemin yerel yönetimleri ile taşra idaresi incelenmiştir. Ayrıca, Osmanlı idare hukuku, hukuk düşüncesinin gelişimi ve idare hukukunun kurumsallaşma sürecine ilişkin çok sayıda akademik makale ve ikincil kaynak taranmıştır.

Bulgular: Ahmed Şuayb, farklı alanlarda kaleme aldığı eserlerine rağmen esasen bir hukukçudur. Bir süre Hukuk Mektebi’nde idare hukuku dersleri vermiştir. Ancak araştırmacılar, Şuayb’ın bu yönünü büyük ölçüde göz ardı etmiş; çalışmalarında daha çok onun edebî ve sosyolojik yönleri üzerinde durmuştur. Bu durum, mevcut çalışmada Şuayb’ın hukukçu kimliğinin özellikle ele alınmasını gerekli kılmıştır.

Sonuç: Bu çalışmada, Ahmed Şuayb’ın söz konusu eserinin yerel yönetimler ve taşra idaresine ilişkin bölümü incelenmiştir. Böylece Şuayb’ın Osmanlı yerel yönetimleri ve taşra idaresine dair değerlendirmeleri ortaya konulmuştur. Eserinde ağırlıklı olarak Osmanlı Devleti’nin yerel yönetim ve taşra idaresine ilişkin hukuki ve fiilî durumunu ele alan Şuayb, dönemin Osmanlı koşullarını Avrupa ülkeleriyle karşılaştırarak kendine özgü üslubuyla çeşitli çözüm önerileri geliştirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ahmed Şuayb
• Yerel Yönetimler
• Taşra İdaresi
• İdare Hukuku
• II. Meşrutiyet

The Views of Ahmed Şuayb, A Jurist of The Second Constitutional Era, On Local Governments and Provincial Administration

Öz

Aim: The aim of this study is to analyse the observations of Ahmed Şuayb, who wrote in many fields ranging from literature, history, sociology and law during the Second Constitutional Monarchy period, on Ottoman local governments and provincial administration.

Method: In this study, the work Hukuk-ı İdare (Administrative Law), written in Ottoman Turkish by Ahmed Şuayb, a jurist and intellectual of the Second Constitutional Era, is used as the primary source for examining the local administrations and provincial governance of the period. In addition, numerous academic articles and secondary sources concerning Ottoman administrative law, the development of legal thought, and the institutionalization process of administrative law have been reviewed.

Results: Although Ahmed Şuayb produced works in various fields, he was essentially a jurist by profession. He taught administrative law at the Law School for a period of time. However, scholars have largely overlooked this aspect of Şuayb, focusing instead on his literary and sociological works. This situation has made it necessary for the present study to emphasize Şuayb’s identity as a jurist.

Conclusion: In this study, the section on local governments and provincial administration, which constitutes a part of Şuayb's work, is analysed. Thus, Şuayb's evaluations on Ottoman local governments and provincial administration were revealed. In his work, Şuayb mostly deals with the legal and de facto situation of the Ottoman Empire regarding local administration and provincial administration, compares the situation of the Ottoman Empire with European countries and offers solutions in his own unique style.

Anahtar Kelimeler

• Ahmed Şuayb
• Local Governments
• Provincial Administration
• Administrative Law
• Second Constitutional Era

Kaynakça

1. Ahmed Şuayb. (1910). Hukuk-ı idare. I. İstanbul: Hürriyet Matbaası.
2. AKPOLAT, Y. (2008). Ahmed Şuayıb Türkiye’de sosyoloji. I. Der. M. Çağatay Özdemir. Ankara: Phoenix Yayınları.
3. AKYILDIZ, A. (1993). Tanzimat dönemi Osmanlı merkez teşkilatında reform. İstanbul: Eren Yayınları.
4. AKYILDIZ, A. (2010). Şehremini. TDVİA. 38. 459-461.
5. ALTAN, Y. (2009). Meclis-i mebusân zabıt cerideleri (1277=1877) üzerinden Türk belediyeciliğini anlamak. Süleyman Demirel İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 14(2). 293-310.
6. BAYKARA, T. (2022). Kaza. TDVİA. 25. 119-120.
7. BELGE H. & C. REYHAN (2018). Osmanlı taşra idaresinde âdem-i merkeziyet sorunu: Aynaroz örneği. OTAM. 44. 221-253.
8. ÇADIRCI, M. (1970). Türkiye'de muhtarlık teşkilatının kurulması üzerine bir inceleme. Belleten. 34(135). 409-420.

9. ÇADIRCI, M. (1989). Türkiye’de kaza yönetimi (1840-1876). Belleten. 53(206). 237-258.
10. ÇAĞLAYAN, R. (2022). Ahmed Şuayb Bey’in hukuk-ı idare eseri üzerine notlar. Kırıkkale Hukuk Mecmuası. 2(1). 45-55.
11. ÇELİK, C. (1996). Ahmet Şuayb ve tenkid (Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. ÇİL, H. (2017). Tanzimat dönemi’nde Türkiye’de valilik kurumu (1839-1876) (Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. DEĞİRMENDERE, M. (2019). Osmanlı Devleti’nin son döneminde valilerin çalışma hayatı üzerine bir inceleme (Hudâvendigâr vilâyeti örneği. 1839-1908). Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi. 2(3). 525-541.
14. DENİZ vd. (2017). Osmanlı’da belediyeciliğin gelişimi ve modernleşme çabaları. Akademik Bakış Dergisi. 64. 314-325.
15. DORU, S. R. (2016). Ahmet Şuayb ve hukuk-ı idare kitabında idare malları konusu. II. Türk Hukuku Tarihi Kongresi Bildirileri, I, (601-612). 13-14 Mayıs.
16. Düstur. (Osmanlı Kamu Hukuku Kanunu).
17. ERGİN, O. (1936). Türkiye’de şehirciliğin tarihi inkişafı. İstanbul: Cumhuriyet Gazete ve Matbaası.
18. EVSEL, G. (2023). Cumhuriyet'in kuruluşundan bugüne Türkiye’de sosyoloji geleneğindeki değişimler: bibliyografya incelemesi. Akademik Hassasiyetler. 10. Cumhuriyet Özel Sayısı. 746-768.
19. FINDLEY, C. (2014). Osmanlı imparatorluğunda bürokratik reform babıâli 1789-1922. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
20. GENÇOĞLU, M. (2011). 1864 ve 1871 vilâyet nizamnamelerine göre Osmanlı taşra idaresinde yeniden yapılanma. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2(1). 29-50.
21. GÖZLER, K. (2019). Osmanlı mülkî idare sistemi üzerinde Fransız etkisi: 1864 ve 1871 vilayet nizamnameleri Fransa’dan mı iktibas edilmiştir? Amme İdaresi Dergisi. 52(1). 1-32.
22. GÖZLER, K. (2019). Osmanlı/Türk köy idaresi sistemi üzerinde Fransız etkisi: 1864 ve 1871 Osmanlı nizamnamelerinin köylere ilişkin hükümleri ve 1924 köy kanunu Fransa’dan mı iktibas edilmiştir? Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 68(2). 413-443.
23. GÜMÜŞÇÜ, O.& M. Sabri KÜÇÜKAŞÇI. (2019). Köy, TDVİA. 85-87.
24. GÜNEŞ, M. (2015). Osmanlı döneminde İstanbul’da vilayet idaresinin teşekkülü. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 37. 181-199.
25. GÜZEL, E. (2024). Servet-i fünûn edebiyatında yeni ifade veya kusursuz dil arayışları. Erdem. 87. 61-80.
26. İHTİYAR, A. (2020). II. Meşrutiyet sonrası Osmanlı Türkiye’sinde pozitivizm telakkisi: Hüseyin Cahid ve Ahmed Şuayb bağlamında bir inceleme. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 19(2). 713.
27. KILIÇ, Ü. (2012). Vali. TDVİA. 42. 492-494.
28. OKTAY, T. (2007). İstanbul’da belediye örgütlenmesi ve ilk belediye seçimleri: Beyazıt-Belediye dairesi seçimleri ve seçmen profili. Kamu Yönetimi Yazıları. Edit: Bilal Eryılmaz vd. Nobel Yayınları. 339-357.
29. OKTAY, T. (2008). Belediye kurumunun tarihsel gelişimi. Edit: Recep Bozlağan &Yüksel Demirkaya. Nobel Yayınları. 119-156.
30. OKTAY, T. (2021). Desantralizasyon ve özerklik kavramları bağlamında yerel yönetimler. Edit: Mustafa Lütfi Şen. Prof. Dr. Bilal Eryılmaz’a Armağan-Sessiz Gemi. Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları. 35-53.
31. ORTAYLI, İ. (1992). Belediye. TDVİA. 5. 399.
32. ORTAYLI, İ. (2000). Tanzimat devrinde Osmanlı mahallî idareleri (1840-1880). Ankara: TTK Basımevi.
33. ORTAYLI, İ. (2008). Türkiye teşkilat ve idare tarihi. Ankara: Cedit Neşriyat.
34. ÖNER, E. (2008). İstanbul şehremâneti (belediyesi)’nin kuruluşu ve 1917 yılı bütçesi. Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Yayınları.
35. ÖZKUL, O. (2017). Ahmet Şuayb ve tarih felsefesi. Kesit Akademi Dergisi. 3(12). 77-87.
36. SAKALLI, F. (2012). Ahmet Şuayb’ın “Musahabe-i Edebiyye” ve diğer yazıları. Türkbilig. 24. 171-186.
37. SUNAY, C. (2002). Belediyeciliğin doğuşu sürecinde Osmanlı mirası. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 3. 113-133.
38. TORUN, F. S. (2012). Osmanlı taşra idaresinin yeniden yapılanma süreci (1842‐1876). Karadeniz Araştırmaları Dergisi. 32(32). 81-97.
39. ÜLKEN, H. Z. (1992). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. Ülken Yayınları.
40. ÜNAL, F. (2011). Tanzimattan cumhuriyete Türkiye’de yerel yönetimlerin yasal ve yapısal dönüşümü. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 30. 241-248.
41. YAPRAK, N. (2020). Mahallî idarelerin Türk idare tarihi açısından gelişim süreci ve hizmet sunum yöntemleri. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 19(37). 319-341.