İslâm Hukukunda Mülkiyetin Sosyal Fonksiyonu: Mısır Medeni Kanunu Madde 802

Yıl 2025, Sayı: 45, 85 - 114, 30.06.2025

Hüseyin İçen

https://doi.org/10.59777/ihad.1511838

Öz

Çağdaş dönemde mülkiyet kavramı birçok çalışmaya konu olmuştur. Mülkiyet kavramının modern dönemdeki felsefî ve hukukî temellerinin tespiti, kavramın gelişimini incelemek açısından önemlidir. Mülkiyet ile ilgili çalışmalarda öne çıkan bir diğer önemli kavram sosyal fonksiyondur. Bu çalışmanın konusu sosyal fonksiyon teorisinin İslâm hukuku açısından Mısır Medeni Kanunu Madde 802 ve sonrasındaki gelişimini ele almaktır. Aslında mülkiyetle ilişkisi bağlamında sosyal fonksiyon kavramı Fransız hukukçu Léon Duguit (ö. 1928) ile özdeşleşmiştir. Duguit, mülkiyetin yalnızca bireysel bir hak olmadığını, aynı zamanda topluma karşı sorumluluklar içerdiğini savunmuştur. Bu yaklaşıma göre mülkiyetin toplumsal yönü vurgulanmış ve mülk sahiplerinin genel sosyal refah için belli sorumluluklarının olduğu ifade edilmiştir. Sosyal fonksiyon, Arap-İslâm dünyasında Abdürrezzâk Ahmed Senhûrî (ö. 1971) ile kanunlaştırma aşamasında tartışılmış ve İslâm hukukçuları tarafından benimsenmiştir. Senhûrî, modern hukuk ile İslâm hukuku alanında mukayeseli çalışmalar ortaya koymuş ve kanunlaştırma aşamasında mülkiyetin çerçevesinin çizilmesinde önemli bir role sahip olmuştur. Sosyal fonksiyonu teorik olarak Muhammed Ebû Zehre (ö.1974) ile Ali el-Hafîf (ö.1978) incelemiş ve İslâmî bir bakış açısıyla açıklamışlardır. Her ne kadar sosyal fonksiyon teorisi Muhammed Ebû Zehre ve Ali el-Hafîf tarafından İslâmî bir çerçevede ele alınmış olsa da bu makalede söz konusu açıklamaların Duguit’in teorisine tepki olarak geliştiği ifade edilmiştir. Bu durum, teorinin hem Batı hukuk felsefesi hem de İslâm hukuku bağlamında önemli bir tartışma konusu olduğunu göstermektedir. Çağdaş literatürde sosyal fonksiyon kavramının mülkiyetle irtibatlı olarak İslâm hukuku açısından teorik ve pratik şekilde detaylı bir incelemesi tespit edilememiştir. Bu çalışmanın amacı sosyal fonksiyon teorisinin İslam hukukuna taşınmasını ve teorinin kanun yapımıyla literatürdeki ifade ediliş biçimini bazı aktörler ile ilişkili olarak ele almaktır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Mülkiyet , Sosyal Fonksiyon , Kanunlaştırma , Léon Duguit , Abdürrezzâk Ahmed Senhûrî

Etik Beyan

Bu çalışma Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2021 yılında tamamladığımız “Çağdaş Dönemde İslam Hukukçularının Mülkiyet Kavramına Yaklaşımları” başlıklı yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır. Ayrıca bu çalışma, 1. Uluslararası Mukayeseli Hukuk Sempozyumu’nda (13-14 Ekim 2023, Konya) sözlü olarak sunulan ve basılmayan “Leon Duguit'in Sosyal Fonksiyon Teorisinin İslam Hukuku Kanunlaştırmalarına Yansıması” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir.

Teşekkür

Bu çalışmaya katkıda bulunanlara teşekkürlerimi sunarım. Duguit hakkında bilgi sahibi olmamı sağlayan Hasan Hacak’a minnettarım. Ayrıca, bu konudaki çalışmalarımda bana destek olan Nail Okuyucu’ya da şükranlarımı iletmek isterim. Makalemin ilk taslağını okuyup değerlendiren Oğuzhan Tan’a ve makaleyi baştan sona inceleyerek düzeltmelerini ileten Hakime Reyyan Yaşar’a teşekkürlerimi ifade etmeden geçemeyeceğim. Ayrıca, çalışmaya gösterdiği ilgi, makalenin farklı bir versiyonunu okuyup yorumlarını e-posta yoluyla ileten Paul Babie’ye de teşekkür ederim.

Social Function of Property in Islamic Law: Egyptian Civil Code Article 802

Öz

In the modern period, the concept of property has been the subject of many studies. Determining the philosophical and legal foundations of the concept of property in the contemporary period is essential for analyzing the development of the notion. Another important term that stands out in the studies on property is social function. The subject of this study is to examine the development of the theory of social function from the perspective of Islamic law in Article 802 of the Egyptian Civil Code and its aftermath. In fact, the concept of social function concerning property is identified with the French jurist Léon Duguit (d. 1928). Duguit claimed that property is not only an individual right but also involves duties to society. This approach emphasized the social aspect of property and suggested that property owners have particular responsibilities for the general social welfare. The social function was discussed at the codification stage in the Arab-Islamic world with ʻAbd al-Razzāq Ahmad al-Sanhūrī (d. 1971) and adopted by Muslim jurists. Sanhūrī presented comparative studies in modern and Islamic law and played an important role in drawing the property framework at the codification stage. Muhammad Abū Zahrah (d.1974) and ʻAlī al-Khafīf (d.1978) analyzed the social function theoretically and explained it from an Islamic perspective. Although Muhammad Abū Zahrah and ʻAlī al-Khafīf discussed the social function theory within an Islamic framework, this paper proposes that these explanations were a reaction to Duguit's theory. It shows that the theory is an object of debate in the context of both Western legal philosophy and Islamic law. A detailed theoretical and practical examination of social function concerning property in Islamic law has not been identified in contemporary literature. This paper aims to examine the introduction of the social function theory into Islamic law and its formulation in law-making and literature with respect to specific actors.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Property , Social Function , Codification , Léon Duguit , ʻAbd al-Razzāq Aḥmad al-Sanhūrī

Etik Beyan

This study is grounded on my master thesis titled “Approaches of Islamic Jurists to the Concept of Property in the Contemporary Period”, (Master Thesis, Marmara University Institute of Social Sciences, Istanbul, Türkiye, 2021). Also, this study is a developed and partially revised version of the unpublished paper titled “The Reflection of Leon Duguit’s Social Function Theory on the Codification of Islamic Law”, which was presented orally at the 1st International Symposium on Comparative Law (13–14 October 2023, Konya).

Teşekkür

I would like to thank the contributors of this study. I am indebted to Hasan Hacak for making me aware of Duguit. I am also grateful to Nail Okuyucu for supporting me in my work on this topic. I can't pass without expressing my thanks to Oğuzhan Tan, who read first version of my paper, and to Hakime Reyyan Yaşar, for reading the article from beginning to end and sending corrections. Also, I want to thank Paul Babie for his interest, for reading another version of the manuscript and for providing me his comments via e-mail.

Kaynakça

• Abū Zahrah, Muḥammad. al-Takāful al-Ijtimāʻī fī al-Islām. Qāhirah : Dār al-Fikr al-ʻArabī, 1991.
• Ağırakça, Muhammed Hamidullah. 19. Yüzyıl Mısır’ında Kanunlaştırma Hareketleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
• Ak, Ayhan. “İslam Hukuku Perspektifiyle Hukuki Pozitivizmin Analizi”. Journal of Islamic Law Studies 37 (2021), 39-82.
• Austin, John. Lectures on Jurisprudence Or The Philosophy of Positive Law. London: John Murray, Albemarle Street, W, 1920.
• Babie, Paul - Viven-Wilksch, Jessica. “Léon Duguit and the Propriété Function Sociale”. Léon Duguit and the Social Obligation Norm of Property: A Translation and Global Exploration. ed. Paul Babie - Jessica Viven-Wilksch. 1-32. Singapore: Springer, 2019.
• Basyūnī, Saʻīd Abū al-Futūḥ Muḥammad. al-Ḥurrīyah al-Iqtiṣādīyah fī al-Islām wa-Atharuhā fī al-Tanmiyah. al-Mansūrah: Dār al-Wafāʼ, 1988.
• Bechor, Guy. The Sanhuri Code, and the Emergence of Modern Arab Civil Law (1932 to 1949). Boston: Brill, 2007.
• Bedir, Murteza. “Senhûrî, Abdürrezzâk Ahmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/523-525. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Bonilla, Daniel. “Liberalism and Property in Colombia: Property as a Right and Property as a Social Function”. Léon Duguit and the Social Obligation Norm of Property: A Translation and Global Exploration. ed. Paul Babie - Jessica Viven-Wilksch. 171-205. Singapore: Springer, 2019.
• Bourdeau, Michel. “Auguste Comte”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta - Uri Nodelman. Stanford: Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2023. https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/comte/
• Burdon, Peter D. - Stewart, James G. “Can Social Property Survive Under Neoliberalism?: A View from Australia”. Léon Duguit and the Social Obligation Norm of Property: A Translation and Global Exploration. ed. Paul Babie - Jessica Viven-Wilksch. 355-370. Singapore: Springer, 2019.
• Can, Cahit. Hukuk Sosyolojisinin Antropolojik Temelleri ve Genel Gelişim Çizgisi. Ankara: Seçkin, 2002.
• Cengiz, Emine. “Haz ve Acının Matematiği: J. Bentham’ın Faydacı Ahlakının İmkânı,” Dört Öge 15 (2019), 141-153.
• Çağıl, Orhan Münir. Hukuk Başlangıcı Dersleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1963.
• Çalış, Halit. İslâm Hukukunda Özel Mülkiyete Getirilen Sınırlamalar. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
• Duguit, Léon . Hak Kavramı ve Devletin Dönüşümü Üzerine Üç Konferans. çev. Edip Serdengeçti. İstanbul: Pinhan, 2019.
• Duguit, Léon . Kamu Hukuku Dersleri. çev. Süheyp Derbil. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1954.
• Duguit, Léon . Les Transformations generales du Droit prive depuis le Code Napoleon. Paris: Librairie Felix Alcan, 1912.
• al-Duraynī, Fatḥī. al-Haqq wa-Madá Sultān al-Dawlah fī Taqyīdih. Bayrūt: Muʼassasat al-Risālah, 1984.
• Friedmann, Wolfgang. Legal Theory. London: Stevens Sons Limited, 1960.
• Furtun, Ayşen. Hukuk Felsefesi Dersleri. İstanbul: Beta Basım Yayım, 2013.
• Güriz, Adnan. Hukuk Felsefesi. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2019.
• Hacak, Hasan. “İslâm Hukuk Düşüncesinde Özel Mülkiyet Anlayışı”. The Journal of M.U. İlahiyat Faculty (International Journal of Theological and Islamic Studies) 29 (2005), 99-120.
• Hourani, Albert. Çağdaş Arap Düşüncesi. çev. Hüseyin Yılmaz - Latif Boyacı. İstanbul : İnsan Yayınları, 1994.
• Işıktaç, Yasemin- Koloş, Umut. Hukuk Sosyolojisi. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi, 2015.
• Kelsen, Hans. General Theory of Law and State. Cambridge: Harvard University Press, 1949.
• Kelsen, Hans. What Is Justice? Justice, Law and Politics in the Mirror of Science. Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, 1971.
• al-Khafīf, ʻAlī. al-Milkīyah fī al-Sharīʻah al-Islāmīyah maʻa Muqāranatihā bi-al-Qawānīn al-ʻArabīyah. Qāhirah: Dār al-Fikr al-ʻArabī, 1996.
• Likhovski, Assaf. “Jurisprudence and Nationalism in the British Empire in the Early Twentieth Century: India, Egypt, and Palestine Compared”. The English Historical Review (Forthcoming) (2023), 1-43.
• Malfliet, Katlijn. “The Social Function of Property: Russia”. Léon Duguit and the Social Obligation Norm of Property: A Translation and Global Exploration. ed. Paul Babie - Jessica Viven-Wilksch. 143-167. Singapore: Springer, 2019.
• Mirow, M. C. “Léon Duguit and the Social Function of Property in Argentina”. Léon Duguit and the Social Obligation Norm of Property: A Translation and Global Exploration. ed. Paul Babie - Jessica Viven-Wilksch. 267-285. Singapore: Springer, 2019.
• Morcos, Soliman - Farag, Wadie. “Yeni Mısır Medeni Kanunu (Kaynakları, Vasıfları ve Gelecek İçin Vâdettiği İmkânlar)”. çev. Coşkun Üçok. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 10/1 (1953), 742-754.
• al-Muṣliḥ, ʻAbd Allāh ibn ʻAbd al-ʻAzīz. Quyūd al-Milkīyah al-Khāṣṣah. Bayrūt: Muʼassasat al-Risālah, 1988.
• Öktem, Niyazi - Türkbağ, Ahmet Ulvi. Felsefe, Sosyoloji, Hukuk ve Devlet. İstanbul: Der Yayınları, 2012.
• Patterson, Dennis (ed.). A Companion to Philosophy of Law and Legal Theory. Malden, Mass.: Wiley-Blackwell, 2010.
• al-Sanhūrī, ʻAbd al-Razzāq Ahmad . al-Wasīṭ fī Sharḥ al-Qānūn al-Madanī al-Jadīd. 10 Vol. Bayrūt: Dār Iḥyāʼ al-Turāth, ts.
• Stenseth, Geir. “The Importance of the Social Function of Property—Norway”. Léon Duguit and the Social Obligation Norm of Property: A Translation and Global Exploration. ed. Paul Babie - Jessica Viven-Wilksch. 123-142. Singapore: Springer, 2019.
• Topçuoğlu, Hamide. Hukuk Sosyolojisi (Sosyoloji Açısından Hukuk). Ankara: Güzel Sanatlar Matbaası, 1960.
• Torun, Yıldırım. Hukuk Felsefesi. Ankara: Orion Kitabevi, 2012.
• Türközer, Bahir Güneş. Toplumsal Gerçeklik Olarak Hukuk (Leon Duguit Sistematiği). Ankara: Mars Ticaret ve Sanayi A.Ş., 1996.
• Wood, Leonard. Islamic Legal Revival Reception of European Law and Transformations in Islamic Legal Thought in Egypt, 1875-1952. Oxford University Press, 2016.
• Ziadeh, Farhat J. “Law of Property in Egypt: Real Rights”. The American Journal of Comparative Law 26/2 (1978), 239-271. https://doi.org/10.2307/839673