Ekonomik Boykotun Meşruiyet Delillerine Dair Bir Deneme

Today, economic boycott stands out as an effective means of passive resistance in the hands of the people and is frequently used, especially by Muslim societies. In the face of many political and humanitarian crises, especially the Palestinian issue, boycott has been practiced as a serious form of social reaction in the Islamic world. Many Islamic authorities have issued fatwas on the religious legitimacy of boycott and encouraged Muslims to use this method. In this article, the boycott fatwas issued at the individual, institutional and collective levels are examined and the legitimate basis of these fatwas in terms of Islamic law is tried to be demonstrated. In this framework, firstly, the definition of economic boycott is given and then examples of boycott practices from Ottoman and Turkish history are presented. After summarizing the various fatwas on boycott, the evidence on which these fatwas are based is examined from the perspective of Islamic law, which constitutes the main subject of the study. In this context, first of all, the verses and hadiths that may be related to the subject are mentioned, then the practices that evoke economic boycott in the life of the Prophet (peace be upon him) are included and these examples are evaluated. In addition, the theoretical background of these fatwas was tried to be strengthened by explaining the procedural principles and universal rules on which the boycott fatwas are based. In the continuation of the study, the views of the jurists of the four madhhabs on the economic relations with non-Muslims, especially with the parties in the status of dār al-harb, especially in the state of war, are examined by referring to the classical period fiqh works and the connection of these views with the economic boycott is revealed. Finally, under the heading of “concrete effects”, the article provides some examples of the effects of economic boycotts and evaluates the practical consequences of these practices. In the conclusion, in the light of the evidence and jurisprudential opinions, it is concluded that economic boycott can be considered legitimate within the framework of Islamic law.

Günümüzde ekonomik boykot, halkların elinde etkili bir pasif direniş aracı olarak öne çıkmakta ve özellikle Müslüman toplumlar tarafından sıklıkla başvurulan bir yöntem olarak kullanılmaktadır. Başta Filistin meselesi olmak üzere birçok siyasi ve insani kriz karşısında İslam dünyasında boykot, ciddi bir toplumsal tepki biçimi olarak uygulanmaktadır. Konuya duyarlılık gösteren birçok İslami otorite, boykotun dinî meşruiyetine dair fetvalar yayımlamış ve Müslümanları bu yöntemi kullanmaya teşvik etmiştir. Bu makalede, bireysel, kurumsal ve kolektif düzeyde verilen boykot fetvaları ele alınarak, bu fetvaların İslam hukuku açısından meşru temellere dayandığı ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Bu çerçevede öncelikle ekonomik boykotun tanımı yapılmakta, ardından Osmanlı ve Türkiye tarihinden boykot uygulamalarına dair örnekler sunulmaktadır. Boykot hakkında verilen çeşitli fetvalar özetlendikten sonra, çalışmanın esas konusunu teşkil eden İslam hukuku perspektifinden bu fetvaların dayandığı deliller incelenmektedir. Bu bağlamda, öncelikle konuya ilişkin olabilecek ayetler ile hadisler zikredilmiş, ardından Hz. Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayatında ekonomik boykotu çağrıştıran uygulamalara yer verilmiş ve bu örneklerin değerlendirmesi yapılmıştır. Ayrıca boykot fetvalarının dayandığı usûlî prensipler ve küllî kaideler açıklanarak, bu fetvaların teorik arka planı güçlendirilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın devamında klasik dönem fıkıh eserlerine müracaat edilerek dört mezhebin fakihlerinin, özellikle savaş hâlinde gayrimüslimlerle –özellikle dârü’l-harb statüsündeki taraflarla– kurulacak ekonomik ilişkiler konusundaki görüşleri incelenmiş ve bu görüşlerin ekonomik boykotla olan irtibatı ortaya konulmuştur. Makalede son olarak, “somut etkiler” başlığı altında, günümüzde uygulanan ekonomik boykotların etkisine dair bazı örneklere yer verilmiş ve bu uygulamaların pratik sonuçları değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde ise zikredilen deliller ve fıkhî görüşler ışığında, ekonomik boykotun İslam hukuku çerçevesinde meşru kabul edilebileceği sonucuna ulaşılmıştır.