Munāsaba in Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s Legal Theory

Yıl 2025, Sayı: 46, 21 - 53, 30.12.2025

Muhammed Emin Gülaçtı , Mustafa Harun Kıylık

https://doi.org/10.59777/ihad.1731645

Öz

In Islamic legal methodology, analogy (qiyās) is one of the fundamental tools of the process of deduction. It is a rational method of inference that enables the transfer of legal rulings to new cases based on the principle of shared causation (‘illa). The validity of analogy depends on the identification of the causation underlying the ruling and the relationship it establishes between the original case (asl) and the new case (far‘). At this point, the concept of “munāsaba” is not only a tool for determining the cause but also a principle that defines the epistemic limits of legal reasoning. The systematic treatment of this principle has gained particular intellectual depth in Fakhr al-Dīn al-Râzî’s legal theory. This study presents a general analysis of the methodology shaped around the concepts of munāsaba and maslaha, one of the methods of determining ‘ilal in Islamic law, specifically in the context of al-Rāzī. It explains how relating the ‘illa to the maslaha determined by the Sharia can be made functional with a fundamental tool such as qiyās. Furthermore, since we have not encountered an independent study on al-Râzî's understanding of usūl, the topic of munāsaba, which acts as a bridge between qiyās and maslaha, has been presented together with maṣlaḥa. In this regard, the idea that maslaha should be used as a Sharia evidence in both its necessary and universal dimensions reveals al-Râzî's logical and methodological integrity. This study examines the methodological function of the concept of munāsaba in classical usūl literature and reveals al-Râzî's approach to the balance between reason and tradition in his theory of analogy. al-Râzî's approach, developed through the principles of “specific benefit” and “prevailing opinion,” demonstrates that both rational and religious criteria can operate together in determining the cause. In this respect, the study clarifies the logical foundations of analogy while presenting a methodology that defines the limits of benefit. Furthermore, this structure, built on al-Râzî’s understanding of reasoning through wisdom, provides a historical basis for the issues of the objectivity and limitations of maslaha discussed in modern maqāsid theories. Thus, the study offers a unique contribution to the literature on the epistemological value of maslaha and the rational functioning of qiyās, specifically in the context of al-Râzî. The research was conducted within the framework of qualitative methods in the social sciences, using document analysis techniques, and revealed the rational basis of causation through al-Râzî's theory of causation in al-Mahsûl.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Fakhr al-Dīn al-Rāzī , Comparison , ‘Illa , Maslaha , Munāsaba

Proje Numarası

.

Fahreddîn er-Râzî’nin Usûl Düşüncesinde Münâsebe

Öz

İslâm hukuk metodolojisinde istidlâl sürecinin temel araçlarından biri olan kıyas, şer‘î hükümlerin illet ortaklığı esasına dayanarak yeni vakıalara aktarılmasını mümkün kılan rasyonel bir çıkarım yöntemidir. Kıyasın geçerliliği, hükmün dayandığı illetin tespitine ve bu illetin asıl ile fer‘ arasında kurduğu münâsebet bağına bağlıdır. Bu noktada “münâsebe” kavramı, sadece illet belirlemenin bir aracı değil, aynı zamanda şer‘î akıl yürütmenin epistemik sınırlarını belirleyen bir ilkedir. Bu ilkenin sistematik olarak ele alınışı, özellikle Fahreddîn er-Râzî’nin usûl düşüncesinde belirgin bir fikri derinlik kazanmıştır. Bu çalışma, Râzî özelinde İslâm hukukunda illet tespit yöntemlerinden biri olan münâsebe ve maslahat kavramı etrafında şekillenen metodolojinin genel bir analizini ortaya koymaktadır. İlletin şeriat tarafından belirlenen maslahatlarla ilişkilendirilmesinin, kıyas gibi temel bir araçla nasıl işlevsel hale getirilebileceğini açıklamaktadır. Ayrıca müstakil bir çalışmaya rastlamadığımız Râzî’nin usûl anlayışında münâsebe konusu kıyas ile maslahat arasında köprü görevi görmesi sebebiyle maslahatla birlikte sunulmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda, maslahatın hem zarurî hem küllî boyutlarıyla şerʻî delil olarak kullanılması gerektiği fikri, Râzî’nin mantıksal ve metodolojik bütünlüğünü ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışma, klasik usûl literatüründe münâsebe kavramının usûlî işlevini incelemekte ve Râzî’nin kıyas teorisinde akıl–nakil dengesine dair yaklaşımını ortaya koymaktadır. Râzî’nin “muayyen maslahat” ve “zann-ı gâlib” ilkeleri üzerinden geliştirdiği yaklaşım, illetin belirlenmesinde hem rasyonel hem de şer‘î ölçütlerin birlikte işleyebileceğini göstermektedir. Bu yönüyle araştırma, kıyasın mantıksal temellerine açıklık getirirken, maslahatın sınırlarını belirleyen bir metodoloji ortaya koymaktadır. Ayrıca, Râzî’nin hikmetle ta‘lîl anlayışı üzerinden kurulan bu yapı, modern makāsıd teorilerinde tartışılan maslahatın objektifliği ve sınırlılığı konularına tarihî bir zemin sağlamaktadır. Böylelikle çalışma, Râzî özelinde maslahatın epistemolojik değeri ve kıyasın rasyonel işleyişine dair literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Araştırma, sosyal bilimlerde nitel yöntemler çerçevesinde, doküman analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilmiş olup Râzî’nin el-Mahsûl’ündeki münâsebe teorisi üzerinden illetin aklî temellendirilme biçimi ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Râzî , Kıyas , İllet , Maslahat , Münâsebe

Proje Numarası

.

Kaynakça

• Âmidî, Ebû'l-Hasen Alî b. Ebî Alî Seyyiduddîn es-Saʿlebî. el-İhkâm fî usûli'l-ahkâm. thk. Abdurrezzâk Afîfî. 4 Cilt. Beyrut; Dımaşk: el-Mektebu'l-İslâmî, ts.
• Apaydın, H. Yunus. İslâm Hukuk Usûlü. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 7. Basım, 2019.
• Atar, Fahrettin. “Mükâtebe". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/530-532. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Başoğlu, Tuncay. Fıkıh Usulünde Fahreddîn er-Râzî Mektebi. Ankara: İSAM Yayınları, 2. Basım, 2014.
• Başoğlu, Tuncay. Hicri Beşnci Asır Fıkıh Usûlü Eserlerinde İllet Tartışmaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
• Boynukalın, Ertuğrul. “Makâsıdü'ş-Şerîa". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/423-427. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm. el-Câmiu's-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr; Dâru'l-Yemâme, 5. Basım, 1414.
• Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. ʿAlî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-ʾusûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vezâretu’l ʾEvKâfi’l- Kuveytiyye, 1414/1994.
• Cüveynî, İmâmül'l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. el-Burhân fî usûli'l-fıkh. thk. Salâh b. Muhammed b. ʿAvîda. 2 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Kutubi'l-ʿİlmiyye, 1418.
• Debbûsî, Ebû Zeyd ʿAbdullâh b. Muhammed b. ʿOmer b. ʿÎsâ. Takvîmu'l-Edille fî usûli'l-fıkh. thk. Halîl Muhyîddîn el-Meyyis. Beyrut- Lübnan: Daru'l Kütübi'l ilmiyye, 1421.
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Maslahat". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/79-94. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Duman, Soner. “İmam Gazzâlî'nin Maslahat Düşüncesine Katkıları". İslâm Araştırmaları Dergisi 18 (2011), 9-32.
• Gazzâlî, Huccetuʾl-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. Şifâʾuʾl-ġalîl fî beyâniʾş-şebeh ve'l-muhîl ve mesâlikuʾt-taʿlîl. ed. Hamdî el-Kebîsî. Bağdat: Matbaʿatuʾl-İrşâd, 1971.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ. thk. Muhammed ʿAbdusselâm ʿAbduşşâfî. Beyrut: Dâr'ul-Kütübi'l-ilmiyye, 1. Basım, 1993.
• Haçkalı, Abdurrahman. İslam Hukuk Tarihinde Gayeci İçtihat Metodunun Gelişimi. İstanbul: Etüt Yayınları, 1. Basım, 2004.
• İbn Âşûr, Muhammed Tahir. Hâşiyetu't-tavzîh ve't-tashîh li müşkilâti kitâbi't-tenkîh. Tunus: Matbaʿatu'n-Nehda, 1341.
• İbn Manzûr, Ebû'l-Fadl Muhammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manzûr. Ruveyfiʿî. Lisânu'l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• Kahraman, Abdullah. Fıkıh Usûlü (Usûlu’l-fıkh). İstanbul: Rağbet Yayınları, 8. Basım, 2020.
• Karâfî, Ebu'l-ʿAbbâs Ahmed b. İdrîs. Şerhu tenkîhi'l-fusûl. thk. Tâhâ ʿAbdurraûf Saʿd. b.y.: Şirketu't-Tıbâʿati'l-Fenniyyeti'l-Muttahide, 1. Basım, 1393.
• Kazvînî İbn Mâce, Ebû ʿAbdillâh b. Yezîd. es-Sünen. ed. Muhammed Fuʾâd b. ʿAbdilbâkī. b.y.: Dâru İhyâi'l-Kütübi'l-ʿArabiyye; Faysal İsa el-Bâbî el-Halebî, ts.
• Kıral, Bilgen. “Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi”. Siirt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8/15 (2020), 170-189.
• Koca, Ferhat. “Hikmet". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/514-518. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Kur'ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altıntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
• Nacar, Tayip. “İçtihadî Hükümlerin Meşruiyet Ölçütü Olarak Makâsıda Riayet”. İlahiyat Bilimlerinde Makâsıd. ed. Yunus Kaplan vd. 1/557-587. İstanbul: Nida Yayıncılık, 1. Basım, 2023.
• Nakşûvânî, Ahmed b. Muhammed. Telhîsu'l-mahsûl li tehzîbi'l-usûl, thk. Salih b. Abdullah, Mekke: y.y., 1992.
• Okur, Kâşif Hamdi. İslâm Hukuk Metodolojisinde Münâsebet Kavramı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1997.
• Opwis, Felicitas. Maslaha and the Purpose of the Law Islamic Discourse on Legal Change from the 4th/10th to 8th/14th Century. Leiden: Brıll, 2010.
• Özdemir, İbrahim.”Usûlcülerde Hikmetle Ta‘lîl”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/21 (2018), 753-775.
• Pekcan, Ali. İslâm Hukukunda Gâye Problemi. İstanbul: Ek Kitap Yayınları, 1. Basım, 2012.
• Pekcan, Ali. "Hanefî Ekolünde Maksıd Düşüncesi". İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 9 (2007), 313-336.
• Peşe, Ahmet Muhammet. Te’sîr Teorisi Bakımından Fıkıh–Usûl İlişkisi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-İşâretu fî ilmi'l-kelâm. thk. Hani Muhammed Hamid Muhammed. Kahire: el-Mektebetü'l-Ezheriyye li't-Turâs, 2016.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Kâşif ’an usûli’d-delâil ve fusûli’l-ilel. thk. Ahmed Hicâzî elikkâ. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1. Basım, 1413.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Mahsûl fî ilmi usûli'l-fıkh. thk. Şuayb el-Arnavût. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle Nâşirûn, 1. Basım, 2012.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu'l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi't-Turâsi'l-Arabî, 3. Basım, 1420.
• Sa‘dî, Abdulhakim Abdurrahman Esad. Mebâhısü'l-ille fi'l-kıyâs ınde'l-usûliyyîn. Beyrut: Daru'l-Beşaʾiri'l- İslâmiyye, 2. Basım, 2009.
• Semerkandî, Alâud-dîn Ebûbekir Muhammed b. Ahmed. Mîzânulʾ-usûl fî netâiciʾl-ʿukûl. ed. Muhammed Zekî ʿAbdilberr Katar: Matâbiʿuʾd-Dûhaʾl-hadîse, 1984.
• Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsü'l-Eimme. el-Mebsût. thk. Komisyon. Mısır: Matbaʿatu's-saadeti, t.y.
• Şaban, Zekiyuddin. İslâm Hukuk İlminin Esasları. çev. İbrahim Kafi Dönmez. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 25. Basım, 2017.
• Şelebi, Muhammed Mustafa. Ta‛lîlü‛l-ahkâm (Arz ve tahlîl li-tarîkati't-ta‛lîl ve tetavvurâtihâ fî usûri'l-ictihâd ve't-taklîd). Mısır: Matbaʿatü'l-ezher, 1943.
• Turay, Fatih. Gazzâlî'nin Kıyas Anlayışında Münâsebe Kavramı. İstanbul: Rağbet Yayınları, 1. Basım, 2012.
• Yaman, Ahmet (ed.). Makasıd ve İçtihâd. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2. Basım, 2010.
• Yaran, Rahmi. “Cüveynî'den İzz b. Abdisselâm'a Makâsıd/Maslahat Söylemi". Ekev Akademi Dergisi 10/28 (2006), 191-214.
• Yıldırım, İlyas. Hanefî Usûl Geleneğinde İlleti Tespit Yolları. Ankara: İlahiyat Yayınları, 1. Basım, 2020.