İbnü’l-Münzir’in İcmâ İddialarına İki Hidâye Şârihi’nin Yaklaşımı ve Bu İddiaların Tahlili

Yıl 2025, Sayı: 46, 361 - 388, 30.12.2025

Ali Veysel Akcan

Öz

İcmâ, İslam hukukunun temel kaynaklarından biri olarak Müslümanlar için bağlayıcı delillerden biri kabul edilmektedir. Bu bağlayıcılık, fıkıh usulünde özel bir yere sahiptir. Öyle ki gerekli şartların tamamı sağlandığında icmâın inkâr edilmesi, kişiyi dinden çıkarmaya varacak kadar ciddi sonuçlara yol açabilmektedir. Amelî bakımdan değerlendirildiğinde ise icmâ delili kendisi ile amel edilmesi zorunlu olan deliller arasında yer almaktadır. Hanefî mezhebi literatüründe bu öneminden dolayı çoğu konuda icmâın varlığına sıklıkla rastlanmaktadır. Bu iddiaların kaynağı hem Hanefî âlimleri hem de diğer mezhep âlimleridir. Bu bağlamda, özellikle icmâ konusundaki eserleriyle tanınan İbnü’l-Münzir, Hanefî kaynaklarında kendisine sıkça referansta bulunulanlardan biridir. İbnü’l-Münzir’den aktarılan icmâ iddialarının sayısı çok fazla olmasa da eserleri Osmanlı dönemi literatüründe önemli bir referans kaynağı olmuştur. Hidâye metninin iki şarihi olan Bedreddîn el-Aynî ve İbnü’l-Hümâm’ın İbnü’l-Münzir’e dayandırdıkları icmâ iddialarını nasıl değerlendirdiklerini incelemek önemlidir. Bu inceleme, hem bu âlimlerin metodolojisini anlamak hem de iddiaların güvenilirliğini tespit etmek açısından değerlidir. Bu araştırma, söz konusu alanda önceden herhangi bir çalışma gerçekleştirilmemiş olması sebebiyle, zikredilen konuya odaklanmaktadır. Çalışma kapsamında XV. yüzyıl müelliflerinden olan Hidâye şarihleri Bedreddîn el-Aynî ve İbnü’l-Hümâm’ın eserlerindeki İbnü’l-Münzir’e atfedilen icmâlar, metin analizi yöntemi kullanılarak incelemeye tabi tutulmuştur. Bu incelemede hem iddiaların sıhhati hem de müelliflerin bu iddiaları aktarırken benimsedikleri tutumlar değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, Hanefî fakihlerinin İbnü’l-Münzir’in icmâ iddialarını ciddiyetle ele aldıklarını, bu iddiaları kendi görüş ve içtihatlarını desteklemek ya da eleştirmek için kullandıklarını ve bazı icmâ iddialarının gerçek anlamda icmâ sayılamayacağını ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Fıkıh Usulü , İcmâ , Hidâye Şarihleri , İbnü’l-Münzir

Two Hidaya Commentators’ Approach to Ibn al-Mundhir’s Claims of Ijma (Consensus) and the Analysis of These Claims

Öz

Ijma (consensus) is considered one of the binding proofs for Muslims as a fundamental source of Islamic law. This binding nature holds a special place in the usul al-fiqh, and when all necessary conditions are met, denying ijma can lead to serious consequences that may even result in renunciation of the religion. When evaluated from a practical perspective, ijma is among the proofs with which ijtihad must be conducted. In the literature of the Hanafi school, due to this importance, claims of ijma are frequently encountered. The sources of these claims are both Hanafi scholars and scholars from other schools. In this context, Ibn al-Mundhir, who is particularly known for his works on ijma, is one of the scholars frequently referenced and cited in Hanafi sources. Although the number of ijma claims attributed to Ibn al-Mundhir is not very large, his works serve as an important reference source in Ottoman-era literature. It is important to examine how Badr al-Din al-Ayni and Ibn al-Humam, the two commentators of the Hidaya text, evaluated the claims of consensus (ijma) that they attributed to Ibn al-Mundhir. This examination is valuable both for understanding the methodology of these scholars and for determining the reliability of the claims. This research focuses precisely on this issue, as no previous study has been conducted on this topic. Within the scope of the study, the ijma claims attributed to Ibn al-Mundhir in the works of 15th-century commentators of Hidaya, Badr al-Din al-Ayni and Ibn al-Humam, were comprehensively examined using textual analysis. In this review, both the soundness of the claims and the attitudes adopted by the authors in conveying these claims have been evaluated. In conclusion, the study revealed that Hanafi jurists took Ibn al-Mundhir’s ijma claims seriously, used these claims to support or criticize their own views and interpretations, and determined that some ijma claims were not considered as consensus in the real sense.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Principles of Islamic Jurisprudence , Ijma , Hidaya Commentators , Ibn al-Mundhir

Kaynakça

• Abdülazîz el-Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfü’l-esrâr ʿan şerhi Usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. İstanbul: Şeriketü’s-Sahâfeti’l-Usmâniyye, 1. Basım, 1890.
• Alâeddin es-Semerkandî, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Mîzânü’l-usûl fî netâici’l-ʿukûl. thk. Muhammed Zekî Abdu’l-birr. Katar: Matâbiu’d-Doha, 1. Basım, 1984.
• Alâeddin es-Semerkandî, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Tuhfetü’l-fukahâ. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1994.
• Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn b. Sultân Muhammed el-Herevî. Fethu bâbi’l-ʿinâye. thk. Muhammed Nezzar Temim - Heysem Nezzar Temim. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1. Basım, 1997.
• Azamatov, Rustem. “İslam Hukuk Metodolojisinde Mürekkeb İcmâ Kavramının Mâhiyeti”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 29 (Nisan 2017), 33-50.
• Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed er-Rûmî el-Mısrî. el-Rudûd ve’n-nukûd Şerhi Muhtasari İbni’l-Hâcib. thk. Terhîb b. Rebîʿân ed-Devserî Dayfullah b. Sâlih b. ʿAvn’ul Ömerî. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşdi Nâşirûn, 2005.
• Bedreddin el-Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. el-Binâye fî şerhi’l-Hidâye. thk. Eymen Sâlih Şa’bân. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 2000.
• Bedreddin el-Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. ʿUmdetü’l-Kârî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 25 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’-t-Türâsi’l-Arabi, ts.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmûsu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.
• Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn el-Hanbelî. Keşşâfu’l-Kınâʿ ʿan Metni’l-İknâʿ. Beyrut - Beyrut: Dârü’l-Fikr - Dârü Âlemi’l-Kütüb, 1968.
• Burhâneddin el-Buhârî, Burhânü’ş-Şerîa Mahmûd b. Ahmed b. Abdilazîz el-Mergînânî. el-Muhîtü’l-Burhânî fi’l-fıkhi’n-Nuʿmânî. thk. Abdulkerîm Sâmî el-Cundî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2004.
• Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. ed. Mustafa Çiçekler. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2016.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. thk. İsmetullah İnayetullah Muhammed, Sâid Bekdaş vd. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 2010.
• Çağlar, Muhammet Ali. Cühûdü’l-Medreseti’l-Islâhiyyeti’l-Hadîse fî ʿİlmi Usûli’l-fıkh (Dirâse Tahlîliyye Nakdiyye). İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
• Demîrî, Ebü’l-Bekâ Kemâlüddîn Muhammed b. Mûsâ b. Îsâ el-Kâhirî eş-Şâfiî. en-Necmü’l-vehhâc fî Şerhi’l-Mihâc. thk. el-Lecne el-İlmiyye. 10 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1. Basım, 2004.
• Ebü’l-Muzaffer Semʿânî, Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Kavâtıʿu’l-edille fi’l-usûl. thk. Muhammed Hasan Muhammed. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1999.
• Eraslan, Şule. “Klasik İcma Teorisine Modern Yaklaşımlar: Fazlurrahman Örneği”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 32 (Ekim 2018), 163-190.
• Haddâd, Radiyyüddîn Ebû Bekr b. Alî. el-Cevheretü’n-neyyire ʿalâ Muhtasari’l-Kudûrî. 2 Cilt. b.y.: el-Matbaʿatü’l-Hayriyye, 1. Basım, 1904.
• Haraşî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Alî el-Mâlikî. Şerhu’l-Haraşi ʿalâ Muhtasarı Halîl. 8 Cilt. Mısır: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, ts.
• Hayta, Mustafa. “Usûlü’d-Dîn Anlayışının Usûlü’l-Fıkha Yansıması: İcmâ Örneği”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 24 (Ekim 2014), 11-32.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkî. Reddü’l-muhtâr ʿale’d-Dürri’l-muhtâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1966.
• İbn Emîru Hâc, Ebu Abdullah Şemsuddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed. et-Takrîr ve’t-tahbîr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 2. Basım, 1983.
• İbn Melek, Abdullatîf b. Firişte. Şerhu’l-Menâr fî usûli’l-fıkh. thk. İlyas Kaplan. 2 Cilt. İstanbul: Dâru’l-İrşâd, 1. Basım, 2014.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Bahrü’r-râik. 8 Cilt. b.y.: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, 2. Basım, ts.
• İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesıd. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2004.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fethu’l-kadîr li’l-ʿâcizi’l-fakîr. 10 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1970.
• İbnü’l-Kattân el-Mağribî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Abdilmelik el-Kutâmî el-Fâsî. el-İknâʿ fî mesâili’l-icmâʿ. thk. Hasan Fevzi es-Saʿîdî. 2 Cilt. b.y.: el-Fârûk el-Hadîse li’t-Tıbâʿ ve’n-Neşr, 1. Basım, 2004.
• İbnü’l-Münzir en-Nîsâbûrî, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm. el-Evsat fi’s-sünen ve’l-icmâʿ ve’l-ihtilâf. thk. Ebû Hammâd Sağîr Ahmed b. Muhammed Hanîf. Riyad: Dârü Tîbe, 1. Basım, 1985.
• İbnü’l-Münzir en-Nîsâbûrî, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm. el-İcmâʿ. thk. Fuâd Abdülmün‘im Ahmed. b.y.: Dârü’l-Müslim li’n-neşr ve’t-tevzî, 1. Basım, 2004.
• İbnü’l-Münzir en-Nîsâbûrî, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm. el-İknâʿ fî mesâili’l-İcmâʿ. thk. Hasan Fevzi es-Saʿîdî. 2 Cilt. b.y.: el-Farûkü’l-Hadîse li’t-tıbâ ve’n-neşr, 1. Basım, 2004.
• İbnü’l-Münzir en-Nîsâbûrî, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm. el-İşrâf ʿalâ mezâhibi’l-ulemâ. thk. Sağîr Ahmed el-Ensarî Ebû Hammâd. 10 Cilt. Birleşik Arap Emirlikleri: Mektebetü Mekke es-Sekâfiyye, 1. Basım, 2004.
• Kallek, Cengiz. “İbnü’l-Münzir en-Nîsâbûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Mart 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-munzir-en-nisaburi
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâiʿu’s-sanâiʿ fî tertîbi’ş-şerâi. thk. Ali Muavvez - Adil Abdulmevcud. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1986.
• Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. et-Tecrîd. thk. Muhammed Ahmed Sirâc - Ali Cuma Muhammed. 12 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2. Basım, 2006.
• Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-Kebîr fî fikhi mezhebi’l İmâm’ş-Şâfiʿî ve huve Şerhu Muhtasari’l-Muzenî. thk. Alî Muhammed Muavvid ve Âdil Ahmed Abdu’l-Mevcûd. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 1999.
• Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li-taʿlîli’l-Muhtâr. 5 Cilt. Beyrut: Matbaʿatü’l-Halebî, 1937.
• Mevvâk, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yûsuf b. Ebi’l-Kâsım el-Abderî el-Gırnâtî. et-Tâc ve’l-iklîl li-Muhtasari Halîl. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1994.
• Molla Cîven, Ahmed b. Ebî Saîd b. Abdillâh el-Leknevî. Nûrü’l-envâr fî şerhi’l-Menâr. 2 Cilt. Karaçi: Mektebetu’l-Büşrâ, 1. Basım, 2008.
• Molla Hüsrev. Dürerü’l-hükkâm fî şerhi Ğureri’l-ahkâm. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
• Muhammed Nuaym Muhammed Hâni Sâî. Mevsûʿatü mesâili’l-cumhûr fi’l-fıkhi’l-İslâmî. 2 Cilt. Mısır: Dârü’s-Selâm, 2. Basım, 2007.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Mecmûʿ şerhu’l-Mühezzeb. 9 Cilt. Kahire: İdâretü’t-Tıbâʿati’l-Münîriyye - Matbaatü’t-Tedâmüni’l-Ehavî, 1925.
• Özcan, Mustafa Serdar. el-İcmâʿ es-Sukûtî ve Tetavvuruh ve Tatbîkâtuh ʿinde’l-Hanefiyye. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
• Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Kenzü’l-vüsûl ilâ maʿrifeti’l-usûl. thk. Sâid Bektaş. Medine - Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye - Dârü’s-Sirâc, 1. Basım, 2014.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’l-fıkh. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, ts.
• Sirâceddin İbn Nüceym, Sirâcüddîn Ömer b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. en-Nehrü’l-fâik. thk. Ahmed Azv İnâye. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2002.
• Şemseddîn er-Remlî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ahmed b. Hamza el-Menûfî el-Ensârî el-Mısrî. Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-Minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984.
• Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed b. Abdullah. Irşâdu’l-fuhûl ila tehkîki’l-Hak min ʿİlmi’l-usûl. thk. Ahmed Azvi İnâye. 2 Cilt. b.y.: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1. Basım, 1999.
• Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Asl. thk. Muhammed Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
• Şeyh Nizâm, el-Burhânbûrî. el-Fetâva’l-Hindiyye. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1892.
• Şürünbülâlî, Ebü’l-İhlâs Hasen b. Ammâr b. Alî el-Vefâî el-Mısrî. Merâkı’l-felâh bi-İmdâdi’l-fettâh. thk. Ebû Abdirrahman Salah b. Muhammed b. Avîza. b.y.: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1. Basım, 2005.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. et-Telvîh ʿala’t-Tavzîh li metni’t-Tenkîh fî Usûli’l-fıkh. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1957.
• Tetâî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Halîl el-Ensârî el-Hazrecî. Cevâhirü’d-dürer fî halli elfâzi’l-Muhtasar. thk. Nuri Hasan Hamid. 8 Cilt. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1. Basım, 2013.
• Üsâme b. Saîd el-Kahtânî vd. Mevsûʿatü’l-İcmâʿ fi’l-fıkhi’l-İslâmî. 11 Cilt. Riyad: Dârü’l-Fadîle li’n-neşr ve’t-tevzî, 1. Basım, 2012.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. 25 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî eş-Şâfiî. Teşnîfü’l-mesâmiʿ bi-Cemʿi’l-cevâmiʿ. thk. Abdullah Rebî Seyyid Abdulazîz. 4 Cilt. Mekke: Mektebetü Kurtuba li’l-Bahsi’l-İlmî - İhyâü’t-Turâs - Tevzîu’l-Mektebeti’l-Mekkiyye, 1. Basım, 1998.
• Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî b. Mihcen b. Yûnus es-Sûfî el-Bâriî. Tebyînü’l-hakâik. 6 Cilt. Kahire: el-Matbaʿatü’l-Kübra el-Emîriyye, 1. Basım, 1895.