İslâm Hukukunda Adalet Sağlama Vasıtası Olarak Kur‘a ve Uygulanma İmkânı

Yıl 2025, Sayı: 46, 529 - 561, 30.12.2025

Yakup Mahmutoğlu , Eid Fethi Abdulazız

https://doi.org/10.59777/ihad.1741670

Öz

Tüm hukuk sistemleri gibi İslâm hukuku da toplumsal düzeni sağlamak, ihtiyaçları karşılamak ve adaleti gerçekleştirmek amacıyla hayatın her alanıyla ilgili insan davranışlarını düzenleme, ortaya çıkan bir mesele hakkında çözüm üretme ve hüküm verme iddiasında olmuştur. İslâm hukukunda hüküm verme ve anlaşmazlıkları çözme yöntemlerinin çok olduğu bilinmektedir. Klasik fıkıh kitaplarında ayrıntılı bir şekilde açıklanan dava, delil, şahitlik, yemin, karine ve kur‘a gibi hak ispat etme vasıtaları, taraflardan birine haksızlık yapmaksızın hakkın belirlenmesine yardımcı olan yöntemlerdir. Kur‘a hariç, bu vasıtalar özellikle yargılama hukukunun önemli konuları arasında yer aldıkları ve sıklıkla başvuruldukları için oldukça fazla bilinmektedir. Bununla birlikte kur‘a, diğer vasıtalar/yöntemler kadar bilinmese ve hüküm verme bakımından diğerleri kadar belirleyici olmasa da hakların ve menfaatlerin paylaşımı esnasında tercih yapmanın mümkün olmadığı belirsizlik hallerinde gizli hükmü ortaya çıkarma, adaleti sağlama ve anlaşmazlıkları çözme yöntemi olarak kabul edilir. Biz bu çalışmada kur‘ayı İslâm hukuku çerçevesinde; fıkıh sistemindeki yeri, hukuksal değer olan adalet anlayışı ile ilişkisi ve gizli hükmü ortaya çıkarmadaki rolü açısından incelemek istedik. Öncelikle sözlük ve terim anlamlarını vererek tanıttığımız kur‘anın meşrûiyetini temellendirmek için Kur’ân, sünnet, sahabe uygulamaları ve fakihlerin çoğunun kur‘a üzerindeki ittifakı ile ilgili delillere yer verdik. Kur‘anın gayeleri başlığı altında İslâm hukuku açısından sağladığı faydalara, taraflar arasında kur‘a çekiminin yapılma şeklini (keyfiyetini) açıklama sadedinde ise dört mezhebin meşhur fakihlerinin görüşlerinden iktibaslara yer verdik. Ardından kur‘anın sıhhat şartlarını belirttik ve İslâm hukukunda uygulandığı alanlardan çeşitli örnekler verdik. Son olarak, kur‘anın Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre hükmünü ve kur‘a ile varılan sonucun tüm taraflar için bağlayıcı olup olmadığını tespit ettik.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Adalet , Anlaşmazlık , Çözüm , Yöntem , Kur‘a , Taksim

Casting Lots as a Means of Administering Justice in Islamic Law and Its Applicability

Öz

Like all other legal systems, Islamic law aims to regulate human conduct in all aspects of life and offer solutions/make decisions on any issue, with the objective of maintaining social order, meeting societal needs, and ensuring justice. It is known that there are many methods to issue legal rulings and resolve disputes in Islamic law. Procedural instruments such as litigation, evidence, testimony, oath-taking, legal presumption, and casting lots, which are elaborated in classical fiqh texts, serve as mechanisms for establishing rights and delivering justice without injustice to either party. These instruments, except for casting lots are widely known for their central role in procedural law and frequent use in judicial practice. In this study, we aim to examine the place of casting lots in Islamic law, a method that is recognized under certain conditions as a means of ensuring justice and resolving disputes. After presenting the lexical and technical definitions of casting lots, we substantiate its legitimacy by examining detailed evidence from the Qurʾān, Sunnah, practices of the Companions, and the consensus of the majority of Muslim jurists. Under the section on the objectives of lots, we explore its legal utility from the perspective of Islamic law. In discussing its application method, we draw on the views of renowned jurists from the four major Sunni madhabs of thought to explain how lots should be cast between parties and under what conditions the losing party must accept the outcome. We then identify the essential conditions for the validity of casting lots and provide examples from various areas of its application in Islamic jurisprudence. Finally, we present the rulings on lots according to the Ḥanafī, Mālikī, Shāfiʿī, and Ḥanbalī madhabs and assess whether its outcome is legally binding for all parties involved.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Justice , Dispute , Solution , Method , Lots , Distribution

Kaynakça

• Abdulmun‘im, Mahmûd Abdurrahmân. Mu‘cemu'l-Mustalahât ve'l-Elfâzi'l-Fıkhiyye. 3 Cilt. Kahire: Dâru'l-Fazilet, 1419/1999.
• Âcurrî, Ebû Bekr Muhammed b. Hüseyn. Tahrîmu’n-Nerd ve’ş-Şatranc ve’l-Melâhî. thk. Muhammed Sa‘îd ‘Umer İdrîs. S. Arabistan: İdâretü’l-Buhûsi’l-İlmiyye ve’l-İftâ’ ve’d-Da‘veh ve’l-İrşâd, 1982.
• ‘Afâne, Hüsâmuddîn. "el-Kur‘a fi’ş-Şerî‘ati’l-İslâmiyye". el-Urdün Mecelletü Hedyi'l-İslâm 4 (2000), 1-26.
• Aktan, Hamza. Mukayeseli İslâm Miras Hukuku. İstanbul: İşaret Yayınları, 1991.
• Apaydın, H. Yunus. "Kur‘a (Fıkıh)". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/382-383. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Aral, Vecdi. Toplum ve Adaletli Yaşam. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1988.
• ‘Aynî, Bedruddîn Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed. ‘Umdetü’l-Kârî Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Heyet. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî-Dâru’l-Fikr, ts.
• Bâbetîn, Hâlid Ahmed es-Summî. "el-Kur‘a ve Ba‘zu İsti‘mâlâtihâ fi’l-Hukûki’l-Mütesâviye fi’ş-Şeri‘a". Havliyyetü Külliyyeti'd-Dirâsâti'l-İslâmiyyeh ve'l-Arabiyyeh li'l-Benâti bi'l-İskenderiyyeh 35/2 (2019), 284-346.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Muhammed Abdulkâdir ‘Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1424/2003.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuki İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhıyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, ts.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâ‘îl. el-Câmi‘u’s-Sahîh. 8 Cilt. İstanbul: Dâru Sahnûn ve Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1413/1992.
• Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. İdrîs. Keşşâfu’l-Kınâ‘ ‘an Metni’l-İknâ‘. nşr. Hilâl Musaylihî Mustafâ Hilâl. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr - Dâru Âlemi’l-Kütüb, ts.
• Bulkînî, ‘Umer b. Reslân b. Nasîr b. Sâlih. el-Fevâidü’l-Cisâm ‘alâ Kavâidi İbn Abdisselâm. thk. Muhammed Yahyâ Bilâl Minyâr. Katar: Vezâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûnu’l-İslâmiyye, 1434/2013.
• Câsim, Kâsim Ahmed. "el-Kur‘a fi’l-Fıkhi’l-İslâmî". (Bağdat) Câmi'atü'l-Müstansırıyye Mecelletü Diyâlî 54 (2012), 510-539.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Abdüsselâm Muhammed Alî Şâhîn. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
• Cüveynî, İmâmu’l-Harameyn Abdülmelik b. Abdullâh. Nihâyetü’l-Matlab fî Dirâyeti’l-Mezheb. thk. Abdulazîm Mahmûd ed-Dîb. 19 Cilt. b.y.: Dâru’l-Minhâc, 2007.
• Dâmâd Efendi (Şeyhîzâde), Abdurrahmân b. Muhammed b. Süleymân. Mecma‘u’l-Enhur fî Şerhi Multeka’l-Ebhur. 2 Cilt. İstanbul: Dâru’t-Tıba‘ati’l-‘Âmire, 1910.
• Desûkî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. ‘Arefe. Hâşiyetü’d-Desûkî ‘ale’ş-Şerhi’l-Kebîr. thk. Muhammed Abdullâh Şâhîn. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk el-Ezdî es-Sicistânî. es-Sünen. 5 Cilt. İstanbul: Dâru Sahnûn ve Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1413/1992.
• Ebû Safiyye, Fahrî Halîl. Turuku’l-İsbât fi’l-Kadâi’l-İslâmî. el-Cezâir: y.y., 1994.
• Ebû Ubeyd, el-Kâsım b. Sellâm. el-Emvâl. thk. Halîl Muhammed Herrâs. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-‘Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî-İbrâhîm es-Sâmirâî. 8 Cilt. Kahire: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, ts.
• Hammâd, Nezîh. Mu‘cemu’l-Mustalahâti’l-Mâliyye ve’l-İktisâdiyye fî Luğati’l-Fukahâ. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2008.
• Hattâb, Ebû Abdullah Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahmân. Mevâhibu’l-Celîl li-Şerhi Muhtasarı Halîl. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
• “Hidâne”. el-Mevsû‘atu’l-Fıkhiyye. 17/299-318. Kuveyt: Vezâretu’l-Evkâf ve’ş-Şuûn’l-İslâmiyye, 1995.
• İbn ‘Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr. 6 Cilt. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1966.
• İbn Âdil, Ebû Hafs Sirâcüddîn 'Umer b. Alî. el-Lübâb fî Ulûmi’l-Kitâb. thk. Âdil Ahmed ‘Abdülmevcûd - Alî Muhammed Mu‘avvıd. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• İbn Ferhûn, Ebu’l-Vefâ İbrâhîm b. Alî. Tabsıretü’l-Hükkâm fî Usûli’l-Akdıyye ve Menâhici’l-Ahkâm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1301/1884.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr. et-Turuku’l-Hükmiyye fi’s-Siyâseti’ş-Şer‘iyye. Beyrut: Dâru’l-Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1999.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. İbrâhîm Ramazan. Kahire: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, 1410/1990.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed. el-Muğnî. thk. Abdullâh b. Abdurrahmân et-Türkî - Abdurrahmân Muhammed el-Hulvu. 15 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru Hacer li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 2. Basım, 1992.
• İbn Müflih, Ebû İshâk Burhânuddîn İbrâhîm b. Muhammed b. Abdillâh. el-Mübdi‘. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
• İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân. el-Kavâ‘id fi’l-Fıkhi’l-İslâmî. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1933.
• İbnu’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhâmid. Şerhu Fethi’l-Kadîr 'ale’l-Hidâye (Netâicu’l-Efkâr ile birlikte). 10 (7+3) Cilt. (Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaatı Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduhu, 1389/1970.
• Îrvânî, Bâkır. Durûsun Temhîdiyye fi’l-Kavâ‘idi’l-Fıkhiyye. İran: Müessesetü’l-Fıkh li’t-Tab‘ ve’n-Neşr, ts.
• İstanbûlî, Muhyiddîn. "el-Kur‘a ve Ehemmiyetühâ fî Taksîmi’t-Terekât fi’l-Fıkhi’l-İslâmî". el-Mecelletü’l-‘Arabiyye fi’l-‘Ulûmi’l-İnsâniyye ve’l-İctimâiyye, Mecelletü Dirâsâtin ve Ebhâsin 14/1 (2022), 815-826.
• ‘İzz b. Abdisselâm, Ebû Muhammed Abdulazîz. Kavâ‘idü’l-Ahkâm fî mesâlihi’l-Enâm. thk. Tâhâ Abdurra'ûf Sa‘d. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1991.
• Kal‘acî, Muhammed Ravvâs. Mu‘cemu Luğati’l-Fukahâ. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1996.
• Kalyûbî, Ahmed Selâme - Burullusî, Ahmed Amîra. Hâşiyetâ Kalyûbî ve Amîra. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
• Karâfî, Şihâbuddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân. Envâru’l-Burûk fî Envâi’l-Furûk. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Karîb, Muḥammed. el-Mustalahâtü’l-Cedîde. b.y.: y.y., 1960.
• Kâsânî, 'Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâi‘u’s-Sanâi‘ fî Tertîbi’ş-Şerâi‘. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1328/1910.
• Koşum, Adnan. “Hukukun İşlevleri Arasındaki Zıtlık ve Adaletin Üstünlüğü Bakımından İslâm Hukuku”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47/1 (Nisan 2006), 55-66. https://dergipark.org.tr/tr/pub/auifd/issue/40634/488786.
• Kudûrî, Ebu’l-Hüseyn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Ca‘fer. Muhtasaru’l-Kudûrî fi’l-Fıkhi’l-Hanefî. thk. Kâmil Muhammed Muhammed ‘Uveydah. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 14. Basım, 2012.
• “Kur'a”. el-Mevsû‘atu’l-Fıkhiyye. 33/136-150. Kuveyt: Vezâretu’l-Evkâf ve’ş-Şuûn’l-İslâmiyye, 1995.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li Ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Berdûnî - İbrâhîm Etfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
• Malatî, Ebu’l-Mehâsin Yûsuf b. Mûsâ Cemâlüddîn. el-Mu‘tasar mine’l-Muhtasar min Müşkili’l-Âsâr li Ebi’l-Velîd el-Bâcî. 2 Cilt. Beyrut: ‘Âlemu’l-Kütüb - Kahire: Mektebetü’l-Mütenebbî - Dımaşk: Mektebetü Sa‘deddîn, ts.
• Mansûr, Yâsir Dâvud Süleymân. Ahkâmu’l-Kur‘a fi’l-Fıkhi’l-İslâmî. Nablus-Filistîn: Câmi‘atü’n-Necâh, 2000.
• Mâturîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü'l-Kur'ân. thk. Ahmed Vanlıoğlu vd. 18 Cilt (Fihrist+17 Cilt). İstanbul: Dâru’l-Mîzân, 1425/2005.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb. el-Hâvi’l-Kebîr fî Fıkhi Mezhebi’l-İmâmi’ş-Şâfiî. thk. Alî Muhammed Mu‘avvıd - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 40 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb. el-Ahkâmu’s-Sultâniyye ve’l-Vilâyetu’d-Dîniyye. thk. Ahmed Mübârek el-Bağdâdî. Kuveyt: Mektebetü Dâri İbn Kuteybe, 1409/1989.
• Merğînânî, Ebu’l-Hasen Burhânuddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl. el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mubtedî. thk. Sâid Bektaş. 7 Cilt. Medine-i Münevvere: Dâru’s-Sirâc, 2019.
• Muhammed, ‘Usmân Alî. "el-Kur‘a fi’l-Fıkhi’l-İslâmî Nemâzicün min Tatbîkâtihâ". Mecelletü’l-‘Ulûmi’l-İslâmiyye 13 (1433/2012), 335-416.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyn b. el-Haccâc. el-Câmi‘u’s-Sahîh. 3 Cilt. İstanbul: Dâru Sahnûn ve Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1413/1992.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Ravdatü’t-Tâlibîn ve ‘Umdetü’l-Müftîn. thk. Züheyr eş-Şâvîş. 12 Cilt. Beyrut-Dımaşk-‘Ammân: el-Mektebetü’l-İslâmî, 3. Basım, 1991.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahruddîn Muhammed b. ‘Umer b. Hüseyn. Mefâtihu’l-Ğayb (et-Tefsîru’l-Kebîr). 32 Cilt. Lübnân: Dâru İhyâi’t-Türasi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1999.
• Rûyânî, Ebu’l-Mehâsin ‘Abdulvâhid b. İsmâ‘îl. Bahru’l-Mezheb fî Furû‘ı'l-Mezhebi’ş-Şâfiî. thk. Târık Fethî es-Seyyid. 14 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
• Sarı, Mevlüt. el-Mevârid Arapça-Türkçe Lügat. İstanbul: Bahar Yayınları, ts.
• Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl. el-Mebsût. tsh. Heyet. 31 Cilt (30+Fihrist). Beyrut: Dâru'l-Ma'rife, ts.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Abdulğanî Abdulhâlik. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1400/1980.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs. el-Umm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1990.
• Şevkânî, Muhammed b. Alî b. Muhammed. Neylu’l-Evtâr Şerhu Munteka’l-Ehbâr, thk. Enver el-Bâz. 6 Cilt. el-Mansûra: Dâru’l-Vefâ - Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1440/2019.
• Şirbînî, İbn Hatîb Muhammed b. Muhammed. Muğni’l-Muhtâc ilâ Ma‘rifeti Elfâzi’l-Muhtâc. thk. Alî Muhammed Mu‘avvıd - Âdil Ahmed ‘Abdülmevcûd. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
• Talâfihah, Muhammed Mahmûd - Kesâsebeh, Ferâs Yûsuf. "el-Hükm bi’l-Kur‘a fi’l-Fıkhi’l-İslâmî ve’l-Kânûn". Mecelletü’ş-Şerî‘a ve’l-Kânûn 30 (2016), 21-74.
• Türcan, Talip. İslâm Hukuk Biliminde Norm-Amaç İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2009.
• 'Ûdeh, Abdulkâdir. et-Teşrî‘u’l-Cinâiyyi’l-İslâmî Mukârenen bi’l-Kânûni’l-Vad‘î. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1434/2013.
• Yaylalı, Davut. İslam Hukukunda Adli Deliller. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2022.
• Zekeriyyâ el-Ensârî, Zeynüddîn Muhammed b. Ahmed. Minhatü’l-Bârî bi Şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Süleymân b. Dürey‘ el-‘Âzimî. 10 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2005.
• Zeydânî, el-Hüseyn b. Mahmûd b. el-Hasen Muzhiruddîn. el-Mefâtîh fî Şerhi’l-Mesâbîh. thk. Nûruddîn Tâlib vd. 6 Cilt. Kuveyt: Dâru’n-Nevâdir, 1433/2012.